(navigation image)
Home American Libraries | Canadian Libraries | Universal Library | Community Texts | Project Gutenberg | Children's Library | Biodiversity Heritage Library | Additional Collections
Search: Advanced Search
Anonymous User (login or join us)
Upload
See other formats

Full text of "Rhetores Latini minores"

5°* 




£*. 




•* * v .i*». ^. .fr ,••.*_'. *> 

- g 




fe Vf 



> V .. 

** *♦ ♦* 

!<Jm*. "oV* .'1§|*« **o« 

e V^*V V*^'ir < V^- , *V V*... 

^? n» C 

*A"3 










W 






V tf**4 



i> 



/\*^\ C^.^*°o /\^.\ 0°* 

V35P/ vsSv %w</ V*- 

">• « /^\ /sjSfc\ /-^\^ 




.* V "V • 




^^ 




ZT.'A 



^ 



*AQ* ?■ 




^ • 






% *i*J7^»" J ,d- V '"♦... 

*V-« 




e "'^ C^" * 






v* 







„.- o 4, ^ 



°o 




.f 



0* ^i. 

%** :Mmk\ S& 



/♦^•% *° .-si&* /tife\ y.-58fc 



&°-* 



oY 












•y.vA^> 



-• aV<* o' 



^ «S^ -. 









>o< 













'• *«. ^ • 




V » * • °» o. 



' -<■•* % ■ T«~ <<V 

W ♦ 



«„ .**• .Ysesr. ** A * .w >)•• ^ .# 



^ AT « 







> V^ 



. "*. C u •'* 



••- «^ ^- ♦J.*iL'. * V^ .!••» %, 4,0* .LV^* <> 



^^ 



W 



S -ti&\ .**-!£&** /*JSfe\ /£®& 



oY 






■: ^°* 

. V « o .<) 



vv 



**> ti*. Z ^WM^' O .\V^ 






• ^O* V .^XT» A <, -?.." .0 V V. *?^T 5 A < 



f^ 









A"*^ 



^% 



™ A <, -?.»• .0* ^ ♦•JtvT' V/V <, -...• .0 V t: 



RHETORES LATINI 



MINORES. 



EX CODICIBUS MAXIMAM PARTEM PRIMUM ADHIBITIS 



EMENDABAT 



CAROLUS HALM. 




LIPSIAE 

IN AEDIBUS B.G.TEUBNERI 
A. MDCCCIiXIII. 



PA&/32 



2 

J&H 1 1945 



LIPSIAE TYPIS B. G. TEUBNERi, 



FRIDERICO RITSCHELIO 



FAMILIARISSIMO SUO 



D. 



CAROLUS HALM. 



PRAEFATIO. 

Corpus rhetorum Latinorum posteriorum bis editum est, primum hoc 
titulo: Antiqui Rhetores Latini. Omnia ex codd. manusc. emendatiora vel 
auctiora. Ex bibliotheca Francisci Pithoei IC. Parisiis apud Ambrosium 
Drouart. CD.D.XCIX. Qui fuerint illi codices mss. qui in hac cura ad- 
hibiti feruntur in praefatione frustra quaeras; nam in ea nihil quod ad 
rem pertineat legitur nisi haec verba paulo obscuriora: Hoc de Romana 
facundia simpliciter ac vere proloquar, dociiss. virum Franciscum Pithoeum 
IC. oiio nec otioso varios Rhetoricae Latinae scriptores cum vetustissimis et 
optimis codicibus diligentissime olim collatos auctiores aut emendaiiores lo- 
cis innumeris reddidisse; atque Sulpiiium Victorem Aemari Ranconeti 
Praesidis ampliss. cura recognitum ab V. C. Nicolao Fabro habuisse: sed 
et nuperis vindemialibus feriis y ut bono publico excuderentur, recensuisse. 
At oscitantes Typographorum operae comtissimos et emendatissimos aucto- 
res mendis non paucis inquinaverunt. Imo Pithoeana quoque auiographa 
inter illos deposita, malum, sirangulaia sunt: ut inde tibi multa toto hoc 
opere dispersa ftagitia exhiberi minime potuerint. Habe tamen quidquid 
est, praestare nihil volo: noxa soluium non esse palam recte pronuntio. 
At quamquam qui haec scripsit confirmat a Pithoeo hos artium scriptores 
ex codicibus vetustissimis non solum emendatiores sed etiam auctiores red- 
ditos esse, tamen nos quidem eius rei ne vestigium quidem reperire potui- 
mus. Mulla illa quidem in editione Pithoeana novata sunt, sed, nisi falli- 
mur, omnia ex coniectura, non ope librorum meliorum: unde factum est 
ut pauci quidem loci recte emendarentur , sed plures etiam magis depra- 
varentur: quo cum accessisset ut in toto negotio notabili neglegentia ver- 
saretur, qui illam editionem curaverunt his scriptoribus magis nocuisse 
quam profuisse existimandi sunt. Hoc eo magis dolendum erat, quod 
Claudius Capperonnerius, qui accuratissima veteris artis oratoriae 
peritia instructus rhetores Latinos commentario perpetuo illustrandos sus- 
ceperat, in verbis recensendis nulla alia editione quam Pithoeana usus est. 
Processerat enarratio usque ad Prisciani praeexercitamina, cum opus optimo 
et consilio et successu institutum praematura auctoris morte interruptum 
est. Curam nondum absoluti edendi susceperat Phil. Christ. Rangius, 
qui ipse quoque decessit antequam volumen typis plene expressum esset: 
sic factum est ut quinque postremi rhetores sine commentario in lucem 
ederentur. Rangius non multa mutasse aut de suo addidisse videtur, sed 



VI PRAEFATIO, 

in adnotationibus subiectis ex editionibus veteribus haud paucas scripturas 
protulit illis longe meliores quae in editione Pithoeana circumferuntur, sed 
librum manu scriptum ne ille quidem ullum adhibuit. Hanc provinciam 
explere nobis propositum erat contigitque ut libros et aetate et pretio con- 
spicuos nancisceremur, quorum ope plerosque horum scriptorum ita emen- 
dare licuit ut quasi novi appareant. 

Sed antequam quid in singulis scriptoribus a nobis effectum sit paucis 
indicemus, consentaneum videtur ex codicibus, qui quidem in notitiam no- 
stram pervenerunt , tres significare, qui quasi primarii inter eos , qui scripta 
rhetorica continent, existimandi sunt. Horum unus est ille Parisinus 
num. 7530, ad grammaticos emendandos fere princeps, quem Fr. A. Eck- 
steinus in Anecdotis Parisinis rhetoricis (Halis Saxonum a. 1 852) ex Hen- 
rici Keilii schedis descripsit. Is liber saeculo octavo litteris longobardicis 
scriptus inde a fol. 221—265 haec scripta rhetorica continet: Schemata 
dianoeas quae ad rhetores pertinent, quae Ecksteinus 1. cit. vulgavit, car- 
men de figuris a Quicheratio primum editum, Fortunatiani artem rheto- 
ricam, additis in fine duobus capitibus de historia et de epistolis, quae 
ipsi primum in lucem (num. XX) protulimus, Emporii tractatus quattuor 
qui exstant, quibus adiecta sunt excerpta inedita (v. nurn. XX), denique 
praeexercitamina Prisciani grammatici sive potius Hermogenis a Prisciano 
latine versa. Horum librorum lectiones Eduardus Woelfflin in meum 
usum exscripsit idque diligentissime, ut ex locis, quos Parisiis iterum in- 
spiciendos curavimus, compertum est. 

Alter est codex antiquissimus olim Coloniensis, nunc Darm- 
stadtiensis, qui in catalogo Hartzheimiano numero 166 signatus est. 
Is liber saeculo VII. exaratus praeter Censorini librum de die natali et 
Augustini de dialectica haec scripta rhetorica continet: Fortunatiani artem 
rhetoricam, cui adiecta sunt quasi nova eiusdem scriptoris capita quae de 
Aurelii Augustini rhetorica supersunt, et Victorini explanationes in Cicero- 
nis de inventione libros, quarum inter primum et secundum librum tra- 
ctatus inserti sunt de adtributis personae et negotio, qui vulgo ad calcem 
Victorini leguntur. Hos omnes libros diligenter excussit Guilelmus Cre- 
celius lectionesque a se enotatas mihi donavit; postea ipse codicem pri- 
marium iterum contuli, cum intercedente ministerio rebus ecclesiasticis et 
scholasticis in Bavaria praeposito Monachium transmissus esset. 

Tertius codex inter rhetoricos conspicuus fuerat Spirensis nunc.de- 
perditus, raritate librorum quos habuerat praeter alios insignis. Ex eo 
editio Basileensis defluxit, quae hunc titulum prae se fert: Veterum aliquot 
de arte Rhetorica traditiones, de tropis in primis et schematis verborum et 
sententiarum non aspernanda me hercle opuscula, nunc primum in lucem 
edita. In inclyta Basilea an. M. D. XXI. Insunt praeter Aurelii Augustini 
de musica libellum et Aphthonii praeexercitamenta ab Io. Maria Catanaeo 
in latinum transversa haec opuscula rhetorica: Rutilii Lupi de figuris sen- 
tentiarum et elocutionis libri II. Rhomani (sic) Aquilae de nominibus figu- 



PRAEFATIO. VII 

rarum et exemplis liber. Iulii Rufiniani de figuris sententiarum et elocu- 
tionis liber I. Sulpitii Victoris oratoriarum institutionum praecepta ad M. Si- 
lonem. Auctoris incerti de Rhetorica liber. Emporii Rhetoris de Etho- 
poeia ac loco communi liber. Unde haec descripta sint, his verbis do- 
cet Ioannes Frobenius: Nacti nuper exemplar quoddam, vetuslum quidem 
illud, sed deprauatum adeo, ut nemo a tam prodigiosis mendis, ut de 
industria potuerint inculcatae uideri, satis ex dignitate potuerit uendicare. 
Ne quam tamen iuuandi occasionem subterfugisse uideremur, Rhetores ali- 
quot Latinos typis cudendos desumpsimus , ut studioso saltem meliora quae- 
rendi ansam praeberemus. Quod si quid liinc capies commodi lector, totum 
uelim illud Dn. Beato Rlienano acceptum feras. Oui liunc codicem ex Spirensi 
bibliotlieca obliteratum alioqui, uelui ab inferis in uiiam reduxit. Tuum 
erii candide lector, quicquid est nostrae industriae, boni consulere. Nos 
tibi quod potuimus , conatu non defuimus : nec coepti admodum nos poeniiet, 
si quicquam ex nostro labore emolumenti ad te redierit: 'quod fuiurum liaud 
dubie confido. Cum Sulpitii Victoris institutiones oratoriae, quae praeter 
Fortunatiani et Augustini artes maximam auctoritatem habent, et Rufiniani 
libelli in nullo adhuc alio codice manu scripto quam in Spirensi inventa 
sint, operae pretium est scire, qua fide quae Reatus Rhenanus ex eo de- 
scripserat repetita sint. Hoc quidem inde satis certe definiri potest, quod 
felici quodam casu Rutilii quoque Lupi et Aquilae Romani libelli in codice 
Spirensi scripti fuerunt: quorum scripturas si cum codicum Italicorum, in 
quibus iidem libri hodie leguntur, contuleris, fere apparet codicem Spiren- 
sem in editione Rasileensi ita fideliter expressum esse, ut quasi pro certo 
affirmes praeter duos locos Rutilii Lupi, ad quos coniecturae in margine 
adscriptae sunt, nihil prorsus mutatum esse, id quod lectionum quoque 
qualitate ipsa apparet; nam ne apertissima quidem orationis vitia, quae 
cuivis vel mediocriter sermonis Latini perito emendare facile erat, cor- 
recta deprehenduntur. 

Sed ut ad singulos libros accedamus, in Rutilio Lupo et Aquila 
Romano nobis non contigit ut meliores libros nancisceremur quam qui 
iam Ruhnkenio praesto fuerunt; nam codex Vindobonensis antea non- 
dum cognitus simillimus est eius, ex quo editio Veneta a. 1519 ex- 
pressa est. Ad Rutilium Lupum aliquot optimas emendationes Mauritius 
Haupt nobiscum communicavit; nonnulla a sodalibus seminarii Monacensis, 
cum libellum superiore anno explicandum proponebamus, sollerter correcta 
sunt. In Rufiniano autem, de quo iam supra dictum est, non sine ali- 
quo fructu editionem Rasileensem iterum excussimus. In Aquila quoque 
nonnullas lectiones accuratius indicare licuit quam factum est a Ruhnkenio. 

Carmen de figuris lexeos, de quo emendando Hermannum 
Sauppium et H. L. Ahrensium praeter ceteros optime meruisse inter 
literatos homines satis constat, in nostra editione tribus versibus auctum 
prodit, quos L. Delisle ex apographo veteris Parisini a Sirmondo eo tem- 
pore facto, quo codicis schedae nondum decurtatae erant (v. Mommsen in 



VIII PRAEFATIO. 

Zeitschrift fur die AlterthumsrvissenscMft 1845 p. 82), publicavit. Ne 
nunc quidem post tot eruditorum conatus omnes versus ad integritatem 
redacti sunt; quae ipsi in paucis novare conati sumus, ea speramus fore 
ut non temere excogitata videantur. 

Quae in nostro exemplo sequuntur schemata dianoeasab Eck- 
steino ex eodem Parisino edita (nam par erat scriptores de figuris non 
disiungere) pauca scitu digna continent. Nos omisimus quae inde a §. 47 
ex Quintiliano et Isidoro ad verbum exscripta leguntur; duo brevia capita 
extrema de genere laudativo rectius visum est in capite XX cum aliis in- 
editis ex eodem Parisino coniungere. 

ln Fortunatiani rhetorica iam priusquam lectiones Parisini n. 7530 
et Darmstadtiensis nacti essemus haud pauca menda ex duobus Monacensi- 
bus, altero olim Frisingensi, altero Ratisbonensi Emmeramo cor- 
rexeramus, in quorum utroque pariter atque in libro Darmstadtiensi par- 
ticula bonae frugis plena, quae sola ex Augustini rhetorica ad aetatem 
nostram pervenit, nullo auctoris nomine praescripto, quasi pars esset ipsius 
Fortunatiani, adnexa est. Sed plane insperatum subsidium, nova librorum 
recensione iam fere perfecta, ex codice Rernensi num. 363, saeculo VIII. 
scripto, accessit, quem postquam comperimus gravissima labe, quam liber 
tertius una scheda transposita traxerat (v. ad pag. 130, 27), aeque ac Pa- 
risinum vacuum esse, non praetermittendum esse statim cognovimus. Ut 
librum pretiosissimum accepimus, primo aspectu vix dignus videbatur qui 
diligentius excuteretur; nam multas partes easque aliquot ampliores partim 
plane omissas, partim in breviorem formam redactas repperimus. Sed 
codice accuratius inspecto mox cognovimus, quantum usum ad Fortunatiani 
libros emendandos praeberet; vidimus enim technica verba Graeca fere 
omnia vitiis usitatis libera, haud pauca verba, quae in reliquis notis codi- 
cibus desiderantur , expleta (cf. inpr. cap. 1 libri II), universam denique 
verborum recensionem tanta bonitate praestantem, ut in iis locis, in qui- 
bus ex duabus familiis Parisini et Darmstadtiensis alterutra sola emenda- 
tam scripturam exhibet, Rernensis fere semper cum meliore parte con- 
spiret. Idem liber Augustini quoque rhetoricam habet eadem scripturae 
bonitate et mirum tractatum Clodiani cuiusdam, quod idem nomen in 
subscriptione quoque libri II Fortunatiani (v. adnot. ad p. 102), qui pari- 
ter ac Victorinus polyonymus quidam videtur fuisse, in Rernensi apparet. 
Huius tractatus apographum a se factum mihi misit H. Usener, qui idem 
lectiones Augustini rhetoricae in meum usum diligentissime exscripsit. 

Quod Victorinus, scriptor taedii plenus, postquam inter scholiastas 
Tullianos ab Orellio et Raitero collectos receptus est, typis hoc saeculo 
iterum repetendus erat, fere deplorandum videbatur, sed rationes librario- 
rum honestissimorum hoc flagitabant, ut in novo corpore nulla pars de- 
sideraretur, quae semel in Pithoeanum et Capperonnerianum receptum esset. 
Tanto magis curandum erat, ut scriptor non multum profuturus mendis 
gravissimis, quibus adhuc foedatus iacuerat — nam Orelli pauca emenda- 



PRAEFATIO. IX 

verat, quaedam, cum unum codicem recentissimum, Basileensem, adhi- 
buisset, etiam corruperat — tandem perpurgaretur. Nos in eo recensendo 
tribus antiquis libris usi sumus, Bambergensi saeculo XI scripto, Mo- 
nacensi, olim Frisingensi, saec. X exarato, qui cum multas lectiones 
optimas exhibeat, tamen iam manum emendatricem sive potius corruptri- 
cem expertus est, denique optimum omnium, Darmstadtiensem, qui 
in haud paucis locis, si lectiones primae manus sequaris, solus veras scri- 
pturas servavit et interpolationibus, quae in hos libros, cum medio quod 
vocant aevo assiduo lectitarentur , iam pridem invaserunt, fere plane in- 
teger est; conferas, ut unum saltem locum insignem adscribam, lectionum 
diversitatem ad p. 172, 28. Sed quamquam priores editores melioribus 
libris caruerant, sive potius, ut rectius dicam, in tanta copia antiquissi- 
morum codicum, in quibus hi commentarii scripti exstant, tales sibi com- 
parare neglexerant, tamen, si paulo diligentius in opere suo versati essent, 
etiam sine codicum mss. ope aliqua saltem rectius constituere poterant; 
haud pauci enim loci propterea omni sensu cassa legebantur, quod verba 
Ciceronis sive lemmata cum commentario confusa erant. In hac quoque 
parte Capperonnerius reliquis diligentius versatus est, sed ipse quoque 
multa intacta reliquit, quae omnia in adnotatione critica indicare operae 
pretium non est visum. Quam necessaria fuerit eius rei attentio, cogno- 
scas, si exempli causa verba pag. 297 v. 19 — 23 nunc recte divisa cum 
priore confusione comparaveris. Ceterum cum in lemmatis quoque multa 
correcta sint, nunc denique Victorini explanationibus ad Ciceronis de in- 
ventione libros emendandos, quos nondum sano iudicio recensitos esse mihi 
quidem exploratum est, recte uti licebit. 

Tractatus de attributis personae et negotio, qui vulgo ad 
calcem libri II Victorini leguntur, alii auctori incerti nominis adscribendos 
esse rati a Victorino plane seiunximus. Nam ut mittam parum probabile 
videri eundem scriptorem bis de eadem re et in enarratione perpetua 
(pag. 213—231) et propria commentatione egisse, tanta est inter utrumque 
tractatum orationis diversitas, ut maior vix cogitari possit. Victorini enim 
sermo simplex est atque apertus, alterius scriptoris contortus et ita obscurus, 
ut in compluribus locis aegre intellegas quid dicere voluerit. Quo accedit 
quod in codice Bambergensi hi tractatus alia manu in fine secundi libri 
scripti sunt, in Darmstadtiensi autem et Frisingensi inter primum et secundum 
librum interiecti leguntur, itaque in Darmstadtiensi, ut subscriptio ad Vi= 
ctorinum pertinens praecedat, unde conicias eos ibi ob materiae similitu- 
dinem additos esse, quod idem saepius in libris rhetoricis et grammaticis 
factum esse invenimus, ut scripta a diversis auctoribus profecta nulla no- 
minum distinctione in unum locum coniungerentur. 

Sulpitii Victoris institutiones oratorias in solo codice Spirensi nunc 
amisso ad aetatem nostram pervenisse iam supra diximus. Tamen ad hunc 
quoque scriptorem emendandum subsidium praesto erat omni exspectatione 
maius, editio Basileensis, ex cod. Spirensi cum omnibus vitiis quibus sca- 



X PRAEFATIO. 

tebat diligenter expressa. Ab hoc uno rei criticae fundamento in editione 
Pithoeana ita discessum est, ut ne sagacissimus quidem criticus sola eius 
ope verborum contextum ad integritatem revocare possit. Nam haud paucae 
optimae lectiones temere mutatae, multae corruptae inscienter correctae, 
verba denique complura atque etiam tota commata plane omissa sunt (cf. 
ad p. 316, 32. 320, 3. 326, 31. 335, 7. 341, 4. 6), sive neglegentia ope- 
rarum sive quod Ranconetus leviter depravata corrigere nesciens quae 
non intellexerat abicere quam aliis emendanda relinquere maluerat. Multa 
utique in hoc scriptore coniectura sananda, sed via ac ratione agenti non 
ingentes difficultates superandae erant: quo in negotio laudabilem mihi 
operam praestitit Iosephus Stanger, quondam sodalis seminarii philo- 
logici Monacensis, cui ingenii exercendi causa scriptorem admodum cor- 
ruptum emendandum tradideram. Atque complura scite emendavit quae 
in meo exemplo nondum correcta erant. 

In compendio artis rhetoricae, quod lulii Severiani nomen fert, 
hoc singulare accidit, ut is qui a. 1584 id primum sibi in lucem edere 
visus est, Lucas Fruterius, nesciret eundem libellum iam bis typis ex- 
scriptum fuisse. Quod secundus eclitor, Sixtus a Popma, idem ignorave- 
rat, eo nomine excusandum erat, quod libellum in codice suo non integro 
alio nomine, Cornelii Celsi, inscriptum invenerat. Habemus igitur huius 
scriptoris, aeque ac Rutilii Lupi et Aquilae Romani (v. Ruhnkenii praef. 
p. XIX), tres editiones principes, quae ex tribus inter se multum diversis 
codicibus expressae sunt. Horum optimum praesto fuisse Caelio Secundo 
Curioni, editori vere primo, deterrimum Fruterio, ex cuius editione Pi- 
thoeana fere expressa est, facile cognovimus duobus codicibus Monacen- 
sibus adhibitis, quorum longe melior a Petro Crinito exeunte saeculo 
quinto decimo ex codice aliquo Italico descriptus est. Sed casu felici con- 
tigit, ut postea copia fieret codicis vetustissimi adhuc plane ignoti. Cum 
enim a Rulando, bibliothecae Wirzeburgensis praefecto, peterem ut codi- 
cem Isidori ab Oeggio in chorographia Wirzeburgensi Vol. I, p. 472 de- 
scriptum mihi mitteret, is mihi rescripsit in codice nullas partes Isidori, 
cuius falsum nomen tegumentum solum prae se ferret, exstare, sed alia 
scripta maximam partem rhetorica et dialectica, in cuius rei fidem novam 
codicis descriptionem a se iam multis ante annis factam mecum communi- 
cavit. Gratiora erant quae nova adferebantur quam quae frustra quaesi- 
veram. Continet enim codex vetustate sua conspicuus — nam eius aetas 
ad saeculum octavum accedit — Cassiodorii rerum humanarum insti- 
tutiones, praecepta artis rhetoricae a Iulio Severiano collecta, denique 
particulam de dialecticis locis, quae excerpta est ex libro secundo Roetii 
de diflerentiis topicis p. 866 — 870 ed. Rasileensis. His subsidiis instructis 
nobis res facilis erat Severiani compendium ab omnibus fere vitiis quibus 
laborabat perpurgare. 

Iulii Victoris artem rhetoricam Angelo Mai ex codice Vaticano 
Ottoboniano saeculo XII scripto a. 1823 primum Romae in lucem edidit. 



PRAEFATIO. XI 

In qua compilatione cuni maior pars ex Ciceronis et Quintiliani libris pe- 
tita sit, scriptor vix dignus videretur qui e tenebris erueretur, nisi aliquot 
capita haberet ex artigraphis hausta, quorum scripta interciderunt. Liber 
ad intellegendum non adeo difficilis multis adhuc vitiis foedatus fuerat; 
nam Angelo Mai emendationem contextus verborum valde corrupti vix at- 
tigit, nec multo diligentior erat Io. Casp. Orelli, cum scriptorem praepro- 
pere in scholiastis Tullianis typis repetendum curaret: quamquam in eo 
emendando non tam ingenio opus erat quam accurata fontium inspectione, 
ex quibus rhetor sua hauserat. Sed optime de scriptore meruit Leon- 
hardus Spengel, artis rhetoricae in paucis peritus, qui in Actorum so- 
cietatis Graecae volumine priore complures locos ad sanitatem suam re- 
stituit, nonnullos Meisterus quoque in quaestionibus Quintilianeis a. 1860 
editis attigit. Qui loci corrupti relicti erant, eos ipsi quantum potuimus 
emendare conati sumus ac tantum nobis profecisse videmur, ut iam non 
supersint nisi pauci loci magnis difficultatibus impediti. Ceterum cum Vi- 
ctoris liber ad crisin Quintiliani recte instituendam magnae sit auctorita- 
tis, in locis, quorum scriptura in Quintiliano dubia est, lectiones primae 
manus codicis primarii Bambergensis in adnotationibus subiciendas ex- 
istimavimus. Cur autem duos Boetii tractatus rhetoricos, quos idem Ang. 
Mai primum, ut sibi videbatur, in Classicorum auctorum e Vaticanis codd. 
editorum tomo III, p. 317 sqq. vulgavit, in nostrum corpus non receperi- 
mus, ex eo cognoscas quod nuper in Musei rhenani philol. vol. XVIII, 
p. 463 monuimus. 

In Martiano Capella recensendo duo homines docti operam collo- 
carunt, alter, quamquam adulescentulus ad scriptorem tumido dicendi ge- 
nere intellectu admodum difficilem accessit, et ingenio et doctrina ad ta- 
lem operam satis instructus, sed bonorum librorum copia destitutus, alter 
in conquirendis codicibus mss. haud indiligens, sed, cum philologus non 
esset, copiis a se paratis nescius utendi. Si Hugo Grotius, a quo se- 
ptimo decimo aetatis suae anno Capellam editum esse paene miraculi in- 
star videtur, librorum ab U. F. Koppio nostra aetate congestorum copiam 
habuisset, hodie Capellae libri non tot difficultatibus impediti legerentur: 
nunc vero verborum recensio quasi ab initio instituenda est. Cum tamen 
nostri muneris non esset nisi unum librum ad codicum fidem recensere, 
non id egimus ut largiorem apparatum criticum compararemus, contenti in 
parte a nobis edenda verborum contextum pristinae formae magis adpropin- 
quare quam adhuc factum erat. Qua in re nos egregie adiuvit F. Eyssen- 
hardtii liberalitas, qui exemplum suum editionis Koppianae, ad cuius mar- 
gines lectiones codicum Carlsruhensis, olim Reichenauensis , et Darm- 
stadtiensis descripserat et aliquot suas emendationes praeclaras adnota- 
verat, mecum communicavit. Ipse codicem Ratisbonen sem Emmera- 
mum, antiquum illum quidem, sed iam valde interpolationibus corruptum, 
et Bambergensem, Reichenauensis simillimum omniumque, qui adhuc 
cogniti sunt, longe optimum, excussimus. Ex hoc uno complures quinti libri 



XII PRAEFATIO. 

locos altis tenebris obrutos nobis certe emendare licuit, libere tamen profi- 
temur nobis non contigisse, ut omnes huius libri nodos expediremus. 

Brevissimum Cassiodorii compendium artis rhetoricae, quod partem 
conficit eius institutionum rerum humanarum, ad fidem duorum librorum 
antiquissimorum , Wirzeburgensis, de quo iam supra pag. X dictum 
est, et Bambergensis religiose redegimus. Bambergensem accurate de- 
scripsit Frid. Haase in libello sic inscripto: S. Georgii Florentii Gre- 
gorii Turonensis episcopi liber ineditus de cursu stellarum (Vratislaviae 
1853. 4°). Insunt in codice praeter hunc libellum Cassiodorii institutionum 
divinarum et humanarum rerum libri duo, addito in fine epilogo, quem 
Angelo Mai in Class. auct. tomo III, p. 350 sqq. primum ex codice Vati- 
cano publicavit, Isidori liber de natura rerum (cf. Gustavi Beckeri editio- 
nem), denique carmen de eclipsi lunae, quod exstat in appendice Isidori 
ab Arevalio editi vol. VII, p. 183 sqq. In duobus codicibus pervetustis, 
quos in verbis recensendis secuti sumus, Cassiodorii liber de rhetorica ab 
his verbis incipit: Rhetorica diciiur aitb tov QrjTooevsiv , id est copia 
deduciae locutionis influere. Ars autem rlxetorica est, sicut magislri tra- 
dunt saecularium iiterarum, bene dicendi scientia in civilibus quaestioni- 
bus. Diversum est principium libelli in editionibus vulgatis; nam praepo- 
sita sunt tredecim brevia capita, quorum extremum est de amphibologia, 
de qua scilicet rhetor aliquis prius tractaturus erat, quam quid esset ars 
rhetorica exposuisset; deinde cum duae partes conglutinarentur, verum ex- 
ordium, quod modo adscripsimus, paulo aliter verbis comprehensum est. 
Garetius in praefatione Cassiodorii a se editi codices, in quibus illa capita 
insunt, reliquis pleniores esse iudicavit, sed graviter in ea re falsus est, 
ut omnes editores, qui illum centonem Cassiodorii rhetoricae praeposue- 
runt. Nemo enim sensisse videtur, unde haec particula inculcata sit. Ni- 
hil est aliud nisi gnomologia locorum rhetoricorum, qui omnes praeter 
cluos, qui unde desumpti essent indagando non invenimus, ad verbum ex 
Quintiliani institutione oratoria exscripti itaque excerpti sunt, ut ordo libro- 
rum Quintilianorum servaretur. Hanc partem ad Cassiodorium non per- 
tinere ex ipsa forma externa intellegas, qua haec excerpta in coclice Ber- 
nensi num. 212 saec. X scripto, cuius notitiam debeo Useneri officio- 
sitati, leguntur. In hoc enim post grammaticam Cassiodorii, quae in haec 
verba desinit : quas recte tantum arisioielis orationis adseruit (sic), qui fmis 
est capitis I p. 529 extr. ed. Garet. , haec scripta sunt: Reliqua qui uo- 
luerii in alio quaerat uolumine. Nam ego descriptor ad potiora discur- 
rens reliquorum obliius sum aut fors neglexi. Tum sequuntur nonnulla 
schemata grammatica, deinde excerpta nostra rhetorica nullo titulo prae- 
misso, ut partem grammaticae praecedentis explere videantur, sed tribus 
initio aucta, quae nunc primum ad calcem veri Cassiodorii, ad quam haec 
excerpta in cura nostra relegavimus, in lucem prodeunt. Haec eadem in 
aliis quoque libris exstare nobis quiclem verisimillimum vicletur, sed ob eam 
causam ab editoribus abiecta sunt, quod absurdum videbatur compendium 



PRAEFATIO. XIII 

artis rhetoricae a talibus sententiis incipere. In fine denique horum ex- 
cerptorum haec in Bernensi litteris grandioribus scripta sunt: Incipit in 
nomine palris et filii et spiritus sancti. Nunc ad artis rlietoricae diuisio- 
nes diffinitionesque ueniamus quae sicut extensa atque copiosa est ita a 
multis et claris scriptoribus tractata dilatatur. De rlxetorica. Rhetorica 
dicitur etc. Seclusimus hanc particulam ab excerptis; nam satis apparet 
haec adiecta esse, ut transitus a parte addita ad veram Cassiodorii rheto- 
ricam pararetur. In editionibus prioribus (cf. ed. Capper. p. 369) praeter 
haec quaedam de genere demonstrativo adiecta exstant, quae iam Garetius 
ex melioribus suis libris sustulit. Hoc praeterea monendum est ne Isido- 
rum quidem, qui totum fere librum Cassiodorii in secundum Originum 
recepit, partis falso praepositae ullam notitiam habuisse. 

Isidori opus encyclopaedicum a Faustino Arevalo Romano e co- 
dicibus vetustis optimae notae editum esse inter harum rerum peritos sa- 
tis constat. Eandem operam adgressus Fr. Gul. Otto, cum nesciret haud 
paucos Isidori codices exstare vetustissimos et paene ad auctoris aetatem 
accedentes (cf. Areval. I, p. 439) et iam decimo saeculo scriptos vehemen- 
ter interpolatos esse, ex recentissimis libris Wolfenbuttelanis novam videli- 
cet verborum recensionem parare conatus optimas lectiones ab Arevalo re- 
stitutas rursus abiecit totumque verborum contextum mirum in modum 
depravavit. Nos, cum tantum exigua pars ampli operis repetenda esset, 
satis habuimus veterem Frisingensem nono saeculo scriptum et, in qua 
parte hic deest, Benedictoburanum, aetate paulo inferiorem, excus- 
sisse: quorum librorum auctoritate cum pleraeque Arevali lectiones confir- 
marentur, in paucis locis ab eius recensione nobis discedendum erat. 

Ne in Albino quidem — nam hoc nomen ex nostris libris resti- 
tuendum putavimus — priorum laboribus contenti esse poteramus, quam- 
quam abbati Frobenio, qui Alcuini opera a. 1777 Ratisbonae edidit, eius 
rei otium nobis facere licuerat. Is enim eosdem tres codices perbonos sae- 
culo VIIII scriptos, quorum nobis copia erat, iam usurpaverat, sed pauca 
ex iis emendare ausus est, plura haud dubie emendaturus, si unde Albi- 
nus artis suae praecepta hauserat cognitum habuisset. Nunc vero vel prae- 
stantissimas lectiones, quas tres Monacenses cum optimis libris Tullianis 
conspirantes exhibent, aut plane neglexit aut in margines relegavit. En 
insigne documentum, quam utilitatem praebeant libri vel emendatissime 
scripti, si in manus hominum artis criticae factitandae plane ignarorum in- 
ciderint. Non nititur autem Albini compilatio nisi duobus veterum scriptis, 
Ciceronis libris de inventione et Iulii Victoris rhetorica aut eius rhetoris 
arte, ex quo Victor, qui nihil proprii habet, capita de reliquis oratoris 
officii partibus descripsit. Ex uno tamen loco Victoris, brevi capite 19 
de dispositione (cf. Alb. c. 36 nostrae edit.), conicias non alium auctorem 
Albino ob oculos fuisse quam ipsum Victorem. 

Technicis, qui totam artem oratoriam exposuerunt, subiunximus eos 
scriptores, qui in singulis artis partibus tractandis versati sunt. Ac primo 



XIV PRAEFATIO. 

quidem loco posuimus Prisciani praeexercitamina sive potius Hermo- 
genis a Prisciano versa: quae cum nuper Henricus Keil in secundo 
volumine Prisciani edidisset, satis habuimus unius libri primarii, Parisini 
num. 7530, lectiones adferre, quas ex diligentissima Woelfflini collatione 
paulo accuratius reddere licuit quam factum est a Keilio. Ne autem fides 
nostris relationibus denegaretur, in omnibus locis, in quibus propter si- 
lentium alterius collatoris de vera Parisini scriptura aliqua dubitatio nobis 
suborta est, codicem iterum inspiciendum curavimus. 

In partibus ab Emporio tractatis verborum contextus in edit. Pi- 
thoeana et Capperonneriana ex Basileensi a. 1521 sive secundum codicem 
Spirensem deperditum expressus, sed in hoc quoque scriptore compluribus 
locis neglegentia editoris Parisini corruptus est. Nobis ope codicis Pari- 
sini n. 7530 plane novam recensionem dare licuit, in quo cum alii per- 
multi loci recte scripti, tum lacuna initio praecepti de genere deliberativo 
plene expleta est. 

Quae sequuntur excerpta Rufini de numeris oratoriis parum emen- 
data apud Gaisfordium in Scriptoribus lat. rei metricae (Oxonii 1837) 
p. 388 sqq. leguntur, quamquam lo. Casp. Orelli iam quattuor ante annis 
illam Rufini partem, quae ad rem rhetoricam spectat, ex antiquo codice 
Einsiedlensi in Scholiastarum Ciceronis vol. I, p. 183 sqq. bene emenda- 
verat. Eandem verborum recensionem exhibent duo Parisini num. 7496 
et 7501, quarum lectiones Henricus Keil exscripsit mecumque qua est 
in me familiaritate communicavit, et vetus codex Tegernseensis num. 375, 
nunc Monacensis lat. n. 18375, quem ipsi excussimus. Sed cum Keilius 
totum Rufinum in grammaticorum Latinorum corpore editurus sit, lectionum 
diversitates textui subicere noluimus. 

Breves tractatus incerti auctoris sive potius incertorum — nam non 
unius videntur — , quos in capite XX coniunximus, uno excepto, quem 
iam Ecksteinus in anecdotis Parisinis edidit, nos primi ex codice Parisino 
n. 7530 publicavimus. His subiecimus perparvum libellum ex vetere Ber- 
nensi num. 363 ab Usenero descriptum, qui hunc titulum prae se fert 
speciosiorem : c Ars rhetorica Clodiani de statibus', nec tamen ea habet, 
quae ex hac praescriptione exspectes. Nam de statibus ipsis perpauca tra- 
dita sunt; maiorem libelli partem conficit expositio de loco in Aristotelis 
praedicamentis : quam ubi primum legi, ex Boetii in eundem librum com- 
mentario expressum conieceram, sed libro evoluto ibi res aliter expositas 
inveni. Sequitur denique in opusculo Bernensi brevis disputatio moralis. 
Quas partes diversas si respexeris , varia esse excerpta ex diversis scripto- 
ribus facile conicias iisque ob eam causam Clodiani nomen praepositum, 
quod prima particula ex Clodiani, quisquis ille fuit, de statibus libro de- 
sumta erat. 

Proximum caput de attributis personis et negotiis aegre ab animo 
impetravimus, ut post Pithoeum et Capperonuierum iterum inprimendum 
curaremus; haec enim particula fere ad verbum e Ciceronis primo de in- 



PRAEFATIO. XV 

ventione libro excerpta est. In corpus rhetorum Latinorum ex ,'editione 
Basileensi a nobis supra descripta recepta est. 

Praeterea in schedis meis amplum commentarium Grillii ad Cicero- 
nis de inventione libros ex codice Bambergensi saec. XI descriptum 
habebam, cuius partem postea in codice quoque Frisingensi, num. 206, 
nunc Monacensi lat. n. 6406, Bambergensi, ut videtur, vetustiore, in quo 
tamen nomen auctoris non indicatum est, hrveni. Eiusdem commentarii 
pars exigua exstat etiam in codice Bruxellensi num. 5350, ut ex initio, 
quod in catalogo (v. Inventaire des Manuscripts de Vancienne uibliotlieque 
royale des ducs de Bourgogne p. 107) adlatmn est, facile erat cognitu, et 
cum partem mihi describendam curassem, plane confirmatum est. In codi- 
ce Frisingensi, in quo varii libelli diversis temporibus scripti uno volumine 
comprehensi sunt, unus fasciculus solus sedecim foliis constans tantum 
Grillii habet, quantum in codicis Bambergensis folio primo usque ad vige- 
sirnum nonum legitur; quae hic praeterea in tredecim foliis sequentibus 
habet, in eo solo servata sunt. Sed ne ipse quidem Bambergensis integer 
est; immo si totum commentarium ab auctore ad finem perductum esse 
statuas, non superest nisi pars exigua, ut quae tantum usque ad paragra- 
phum 22 primi libri Ciceronis pertineat. Ne hanc quidem sustinui totam 
publicare, cum Grillius loquacitate cum Victorino certet et plane aliena 
commentario suo immiscuerit, sed satis habui paucos locos ceteris memo- 
rabiliores elegisse, extremam tamen partem, in qua auctor de orationis 
exordio agit, totam repetivi, quoniam in hac multi loci ex Ciceronis oratio- 
nibus citati sunt. Cum autem Grillius eas quoque orationes Tullianas, 
quae temporum iniuria interciderunt, habuisse videatur, utique magno opere 
dolendum est, quod nondum integrum eius commenti exemplum inventum 
est. Fortunatianum ob oculos habuisse videtur, sed quos alios artium scri- 
ptores secutus sit, ex parte superstite non cognoscitur; nam eos fere 
veterum scriptorum locos in exemplis adfert, qui a nullo alio rhet.ore 
citantur. 

Agmen claudit in nostra editione Bedae liber de schematibus et tro- 
pis sacrae scripturae, quem nisi operis suscepti ratio flagitasset, ut ne 
quid, quod semel in corpus rhetorum receptum erat, praetermitteretur, 
libenter abiecissem. Operae tamen pretium visum est, aeque atque in Al- 
bino fecimus, alio exemplo luculento ostendere, quot vitiis foedati permulti 
libri patrum quos vocant ecclesiae adhuc circumferantur. Ne Giles qui- 
dem Anglus, qui duodecim voluminibus, ingenti pretio quo constant non 
dignis, omnia Bedae scripta edidit, ullum codicem manu scriptum ad no- 
strum libellum adhibuit, sed veteres eius interpolationes propagavit, quam- 
quam labor purgandi non ita difficilis erat, si quis quid in libris mss. scri- 
ptum exstaret scrutari vellet. Mihi in eo recensendo ad manus erant duo 
codices pervetusti Monacenses et Bambergensis ille, in quo scripti sunt 
Prisciani institutionum sedecim libri priores; v. Hertzii praef. ad. Prisc. 
I, p. XII. 



XVI PRAEFATIO. 

In indice rerum et verborum, in quo conficiendo multum laboris con- 
sumpsimus, boc egimus, ut verba technica, quae non ab ipsis artium scri- 
ptoribus suis quaeque locis, quos index indicat, illustrata sunt, quantum 
potuimus explicaremus, qua in operis parte Capperonnerii commentario 
solidae doctrinae pleno egregie adiuti sumus. 

Reliquum est ut bibliothecarum praefectis, qui codicibus suppeditandis 
de opere longi laboris bene meruerunt, amicis doctis, qui libros manu scri- 
ptos in usum meum aut totos contulerunt aut singulorum locorum causa 
inspexerunt, praeter ceteros autem collegae coniunctissimo, Gulielmo 
Christ, qui in plagulis corrigendis me adiuvans haud paucos locos ob- 
scurissimos, quos ipse emendare nequiveram, feliciter sanavit, debitas gra- 
tias agam quam maximas. 

Scripsi Monachii ipsis Calendis Septembribus a. MDCCCLXIII. 

Carolus Halm. 



SCMPTORES DE FIGURIS 

SENTENTIARUM ET ELOCUTIONIS; 



RUTILIUS LUPUS. AQUILA ROMANUS. IULIUS 

RUFINIANUS. CARMEN INCERTl DE FIGURIS. 

AUCTOR INCERTUS DE SCHEMATIS 

DIANOEAS. 



tlHETORES LATINi. 



I. 
P. RUTILII LUPI 

SCHEMATA LEXEOS. 



A = codex Mediceus saec. XIV. 

B = codex Mediceus saec. XV. 

Ri =s cod. Riccardianus saec. XV continens lib. I §§. 1—9. His copiis usus est 

Ruhnkenius, v. Praef. p. XIX. 
V = codex Vindobonensis lat. 179 (= CCXVIII in catal. Endlicheri). 
C = codices noti sive ABRiV. Eodem signo usi sumus, ubi editiones a b cum 

codd. manuscriptis conspirant. 
a = ed. Veneta Aldina a. 1523. 
b = ed. Basileensis a. 1521. Has duas editiones post Ruhnkenium iterum ex- 

cussimus. 
x = lectiones in margine exempli ed. Basileensis adscriptae, quod Ruhnkenius 

ab Abr. Gronovio accepit. 
J = Frid. Iacob. Cf. eius edit. Lubecae 1837. 
R = Ruhnkenius. 
S = Herm. Sauppe; cf. Fragm. oratorum Atticorum ab eo collecta in ed. Tu- 

ricensi. 
St = Robertus Stephanus. 



LIBER PRIMUS. 

1. IlQo6cc7i6do0ig. Hoc schema duobus modis fieri et tractari pot- 
est. Nam sententiis duabus aut pluribus propositis sua cuique ratio vel 
posterius reddetur vel statim sub unaquaque sententia subiungetur. Qui- 



P. Rutilii Lupi schemata dianoeas ex Graeco uorsa Gorgia C, sed om. V dia- 
noeas ; P. Rutilii Lupi de figuris seatentiarum liber prior. Ex Graeco Gorgia uorsns b, 
Publii Rutilii Lupi de figuris sententiarum et elocutionum liber I. a. Ruhnkenius aucto- 
rem ipsum hunc tilulum libro suo fecisse censet: P. Rutilii Lupi schemata dianoeas et 
lexeos ex Graecis Gorgiae versa , quae sentenlia sic accipienda videtur ut libellum non 
integrum aetatem tulisse statuas; cum enim in duobus qui supersunt libris non fere nisi 
verborum figurae tractenlur, hi qiddem potius f schemata lexeos' inscribendi sunt. 
Cf. Gustavi Dzialas quaesiiones Rutil. {Vratisl. 1860) p, 29 sqq. 1 Prosa- 

podosis edd. recentl. At Graeca figurarum nomina a Rutilio praescripta esse , ex va- 
riis scripturae vitiis , quae ex V afferemus, facile apparebit. 3 reddatur V 

1* 



4 RUTILIUS LUPUS LIB. I. §. 1—3. 

p. 1. 2 ed. Capper. 

bus posterius ratio subinfertur, huius modi sunt. Demosthenis: Non enim 
pari ratione Philippus atque nos adversis rebus medetur, 
sed ille usque eo nititur, quoad restituat atque exsuperet: 
nos contra statim vinci meditamur. Ille enim pro laude 
sicut pro patria proeliatur: nobis autem, si nihil accidits 
mali, satis ac nimium boni videtur. Cum singulis sententiis sta- 
tim ratio subiungitur, hoc exemplo. Demetrii Phalerei: Nam quod be- 
neficium tempore et cupienti datur, gratum est; utilitas 
enim ac voluntas a.c c i p i e n d i h o n o r e m d a n t i s f a c i t a m p 1 i o r e m. 
At quod sero et non desideranti datur, ingratum est; amisso 10 
enim tempore utilitatis cadit accipiendi cupiditas. 

2. Uvva&QOL6[i6g. Hoc et singulis verbis et plurium verborum con- 
iunctione fieri potest. Singulis verbis hoc modo. Gleocharis: Sed cum 
ad supplicium sumendum se confirmaret, multa simul eum 
revocabant: officia, consuetudo, tempus, existimatio, peri-15 
culum, religio, quae singula proprias ei cogitationes ad re- 
morandum subiciebant. Item Democharis: Nam quis haec simul 
universa perpeti possit, timorem, morbum, senectutem, con- 
tumeliam, inopiam, vim? quarum quaevis una res per | se sa- 
tis est gravis ad deficiendum. Sed in coniunctione plurium verbo- 20 
rum huius modi est. Lycurgi: Nemo enim nocens sine summo mae- 

r r e e s t , i u d i c e s , s e d m u 1 1 a s i m u 1 e u m p e r t u r b a n t : q u d a d - 
est, sollicitudinis plenum, quod futurum est, formidolosum, 
lex paratum supplicium ostentans, vitia ex vitiis coacta, oc- 
casionem arguendi maleficii captans inimicus: quae coti-25 
diano vehementer eius animum excruciant. 

3. Ila()ovo{icc6Lcc. Hoc aut addenda aut demenda aut mutanda aut 
porrigenda aut contrahenda litera aut syllaba fieri consuevit. Id est huius 
modi: Non enim decet hominem genere nobilem ingenio mo- 
bilem videri. Nam cum omnibus hominibus, tum maximema-30 
ximo cuique inconstantia turpitudini est. Item. At huius 
sceleratissimi opera, qui fuit lucus religiosissimus, nunc 



1 Fragm. oratt. Attic. ed. Sanppe p. 256. 7 Fr. or. p. 345. 17 Fr. or. 

342 21 ib. p. 272. 



1 subinfertur ab: subinferetur C demosthenes Vb 2 adversis x: diversis C 

3 quoad res restituat R (nititur ut resistat Maehly) 4 Hos b 5 accedit C, 
corr. in A. m. 2 6 minimum C, corr. in A m. 2 7 demetri phaleri V, Demetrii 
Falerei b 9 volunlas accipientis malebat R dati b facit ab : facis C 

10 desideranti b: desideranti dari Ca 12 sinathrismo Vb 13 Cleocharis a: 

Clechari CRi, Clearchi b 16 ei Sl : esse C ad remorandum b : ad remouen- 

dum Ca 17 demecharis V 20 ad deficiendum R : ad efiiciendum Cb , ad offi- 

ciendum b 21 s. s. moerore et terrore est coni. R 24 contracta Frotscher 

25 cottidiana b 27 paranomasia Cb, TlaQcovv^La a 29 ingenio mobilem 

add. x 31 at R : ad C 32 sceleratissima A qui fuit locus religiosissimus 

nimirum C mance; supplevit R ex Charisio IV, p. 282 Keil et ex Diomede II p. 446 K. 

lucus cod. Monac. Diomedis et R : locus rell. 



RUTILIUS LUPUS LIB. I. §. 3 — 6. 5 

p. 2. 3 C. 

erit locus d esertissimus: nimirum quoniam traditam sibi 
publicorum custodiam sacrorum non honori, sed oneri esse 
existimarit. 

4. nccQccdiaatoXTJ. Hoc schema plures res aut duas, quae videntur 
5 unam vim habere, disiungit et quantum distent docet, suam cuique pro- 

priam sententiam subiungendo. Hyperidis: Nam cum ceterorum opi- 
nionem fallere conaris, tu tete frustraris. Non enim probas 
te pro astuto sapientem [intellegi], pro confidente fortem, 
pro inliberali diligentem rei familiaris, pro malivolo seve- 

jorum. Nullum est enim vitium, quo virtutis laude gloriari 
possis. Hoc idem schema solet illustrius fieri, cum ratio proposito sub~ 
iungitur. Id est huius modi: Quapropter noli te saepius parcum 
appellare, cum sis avarus. Nam qui parcus est, utitur eo 
quod satis est: tu contra propter avaritiam, quo plus habes, 

15 magis eges. Ita non tam diligentiae fructus quam inopiae 
mis eria sequitur. 

5. 'AvdxAaGLs. Hoc schema fieri solet, cum id quod ab altero dictum 
est, non in eam mentem quae intellegitur, sed in aliam aut contrariam 
accipitur. Huius modi est vulgare illud Proculeianum. Proculeius cum 

20 filium suum moneret et hortaretur, audacter ex bonis ipsius sumptum fa- 
ceret, quas in res vellet atque opus esset, nec tum denique speraret liber- 
tatem licentiamque utendi futuram, cum pater decessisset, cui vivo patre 
promisce omnia licerent, fdius respondit, non esse se opus saepe eadem 
oratione moneri, nec se patris mortem expectare. Cui Proculeius pater 

25 subiecit, c immo oro' inquit c meam mortem exspectes, nec properes moliri 
ut velocius | moriar'. * 

6. 'AvxmsrufioXii]. *** respondisse dicitur: Si aut qui sapiunt 



6 Fr. oratt. p. 283. 19 cf. Quinctil. 9, 3, 68. 26 Plat. de rep. V p. 473 D. 



1 erit Charis. et Diom. : est R nescimus qua de causa quoniam R : quom 

(cum V) Cb , quam a 2 publicorum om. V. honori secl oneri St : honoris sed 

oneris C 4 plures res S : res om. C (plures aut duas res Sl , duas aut plures 

res R) 5 distent b: distant Aa, distans BRiT 6 Yperidu V 7 tete] te 

re V 8 intelligenti R; nos intellegi auctore Mor. Hauptio inclusimus; cf. Quintil. 
IX, 3, 65: cum te pro astuto sapientem appellas etc. 9 maleuolo b 10 quo 

ut virtutis laude malim 12 noli {vel nolito) R: nolo C parcum parcum Ca 16 con- 
sequitur b 17 'AvzttVttnluoiq praefert Capperonier , ut est in Quintil. 9,3, 38 
19 accipitur Kellerbauer : excipitur C 19 sqq. Totum exemplum Proculeianum R ex 
Quintil. IX, 3, 68 inculcatum putat 20 ipsius sumtum faceret St: ipsi sumere tam 
facere C, ipsi sumeret tum faceret b, ipsius sumeret ac faceret a 21 nec tum St: 
et tum C 22 cui] cum V 23 promisce R: promisse C filium V respou 
dit St: respondisset C se om. B m. 2; se non esse opus saepe St 23 procu- 

leus V 25 subiecit St: sufficit C immo oro St: imrao uero C; cf. Quintil. 

IX, 3, 68 et Auct. inc. de fig. v. 15 meam Haase: ne meam C, ut meeim St 

(immo vero, inquit, veliin ut Gesner, immo vero, i., tu Walch emend. Liv. p. 104) 

27 'AvxiiietcifiolT]] nomen figurae ex carmine de fig. , cidus auctor eodem ex- 
emplo Theopkrasti v. 17 usus est, nos addidimus. Ceterum lacunam, quae hic est in 
libris, Car. Schoepferus (Adnott. critt. ad Velleium Pal. Quedlinburgi 1837) ex ve- 
tusta quadam membrana se supplevisse finxit, qua fraude complures homines et docti 



6 RUTILIUS LUPUS LIB. I. §. 6 — 8. 

p. 3 C. 

imperare, aut qui imperant sapere discant. Item Theophrastus 
dicitur dixisse: prudentis esse officium, amicitiam probatam ap- 
petere, non, appetitam probare. Item Aristoteles dicitur dixisse: 
eius esse vitam beatissimam, cuius et fortunae sapientia et 
sapientiaefortunasuppeditet. 5 

7. 'EjupoXTJ. Hoc schema dupliciter fieri consuevit, cum pluribus et 
diversis sententiis aut unum et idem verbum singulis praeponitur, aut varie- 
tas verborum, quae tamen eandem vim inter se habent. Ab uno verbo 
saepius quae proficiscuntur, sunt huius modi. Lycurgi: Nam cum iu- 
ventus concitata temere arma caperet et quietos Thessalosio 
manu lacessere conaretur, e g o senatum coegi auctoritate 
sua comprimere adulescentium violentiam , ego quaestoribus 
interminatus sum ne sumptum stipendio praeberent, ego ar- 
mamentario patefacto restiti atque efferri arma prohibui. 
Itaque unius opera mea non concitatum bellumnonnecessa-io 
riumscitis. Item Hegesiae: Miseremini mei, iudices, quemcon- 
iurata tanta vis inimicorum oppugnat: miseremini solitudi- 
nis, cui ne in summo quidem tempore [periculi] liberos ad- 
hibere ad communem calamitatem deprecandam licitum est: 
misereminisenectutis, quaeme etiamsine ceterismalisgra-20 
viter defatigat. Varietas verborum, quae eandem vim habet, huius 
modi est. Demosthenis: Dolui, Athenienses, ubi illum clandesti- 
num hostem impune intra murum vidi vagari: aegre tuli, 
quod omnium vestri facilitatem unius fallacia tentatam in- 
tellexi: commovit me, quod in accipienda iniuria p 1 e r s q u e 25 
laetitiam ostentantes cognovi. 

8. 'Eiticpooa. Inter hoc schema et superius hoc interest, quod in su- 
periore unum verbum pluribus sententiis anteponitur, in hoc autem omnium 



1 cf. Plut. de frat. amor. p. 482, B. Cic. de amic. §. 85. Fr. or. Att. 

p. 273. 22 Fr. or. p 256. 



et prudentes decepti sunt , sed eam tam firmis argumentis Frid. Haase in disput. de 
fragmenlis Rutilio Lupo a Schoepfero suppositis (Vratislaviae 1856. 4°) convicit, ut 
operae pretium non esse videatur istius hominis commentum hic repetere. p. 5. 27 Sen- 
tentiam imperfectam St sic explevit : Plato interrogatus, qui (immo quo paclo) res pu- 
blica beata fieret, respondisse dicitur etc. 2 probatam b: approbatam Ca (appro- 

batam approbare J) 3 uon delebat R, at v. Walchii emend. Liv.^p. 79 

dicitur om. V 7 diuisis b et idem A corr. et Gesner : aut idem C 8 habent 
Caussinus: habeat C, habeant J 9 saepiusque Ab, saepiusque quae V 11 ego Scheibe 
(Z. f. d. Alterthumsn. 1845, p. 209): iure ego Cb, iure ergo a. Possis cogitare iure 
ex quir. (sive quirites) corruptum esse, guae appellatio saepius in codd. Rutilii (cf. in 
hac ipsa §. v. 22 et II, 18 et 19) in locum verae Athenienses cessit: verisimilius tamen 
est illud iure ex mera dillographia inter litteras tur e ortum esse 15 unius] utiuis 

V compressum, non concitatum St 16 Egesiae Vb 17 mserimini solit. V 

18 periculi cum R inclusimus 19 deprecandam R : decernendam C, declinau- 

dam, defendendam, depellendam alii 21 habeut malebat J 22 demostenes V 
Athenienses R: quirites C, viri Athenienses St ibi illum a 24 omnium vestri: 
dominii (domini Vb) uestri (nostri A pr. m.) C, omnium vestrum St 



RUTILIUS LUPUS LIB. I. §. 8— 10. 7 

p. 3. 4 C. 

sententiarum unum atque idem novissimum verbum. Sosicratis: Non 
enim alius quis est, cuius opera in has difficultates incide- 
rimus, sed initio ad bellum suscipiendum nos primum impu- 
lit Philippus, deinde in ipso belli labore ac periculo dese- 
sruit nos Philippus, novissime nunc calamitati nostrae pro- 
inde atque culpae succensuit idem Philippus. 

9. Koivorrjg. Hoc duorum superiorum schematum coniunctionem ha- 
bet, quod et ab uno verbo omnes sententiae incipiunt et in uno novissimo 
acquiescunt. | Stratoclis: Quaeritis novam rationem administran- 

io dae rei publicae. At reperire ea meliorem, quam a maioribus 
accepistis, non potestis. Quaeritis maximis sumptibus fa- 
ciendis. quo modo ne tributa conferatis. At consiliis con- 
sumptas aerarii opes, quas cupitis augere, * * non potestis. 
Quaeritis, quem ad modum scelere contaminatishominibus 

loparcatis. At ignoscendo nocentibus innocentium salutem 
custodire non potestis. 

10. IIolvitxGirov. Hoc schema solet complures sententias, alio at- 
que alio modo ut pronuntientur , efferre. Cleocharis: Nam vehemen- 
ter admiror, Lacedaemonii, si praeter hunc quemquam ex- 

2oistimatis esse, cui ob hos casus iure succensere debeatis. 
Hic est enim, qui vobis exploratam spem victoriae est polli- 
citus. Hunc vos non solum in consilio dando ceteris ante- 
posuistis, sed etiam in conficiendo negotio principem prae- 
fecistis. Huic omnium vestrum fortunas universi commisi- 

25stis. Ab hoc igitur uno pristinae pollicitationis rerumque 
gestarum rationem reposcere debetis. Item Charisii: Pater hic 
tuus nunc denique est, ut egestatem tuam debere alere vi- 
deatur? Patrem nunc appellas, quem prius egentem auxilio 
tuo ut alienum deseruisti? Patris tui filius es ad potiundas 

Mopes, cuius ad senectutem violandam crudelissimus hostis 
fuisti? Nimirum nullo consilio filios procreamus; nam ma- 
iorem partem ex illis doloris et contumeliae capimus. 



9 Fr. or. p. 342. 



1 malim idem est 2 inciderira b 3 initio] invitos coni. R probabiliter uos 
Va (item infra). *Libri veteres fluctuant inter nos et vos'. Ruhnk. 5 nouissimae AB, 
ut videtur nunc] huic R malebat proinde b: om. Ca 6 aeque atqne R in 

adnot. successit b 7 Kiones V 8 novissimo A: novissime BVab 9 Stra- 
tocleus V 10 ea addidi, nisi malis meliorem quam eam quam etc. 12 quomodo 

tributa ne St, quo ne tributa a at a: a Cb consumptas scripsimus: captas C, 

captis R (imrno debebat capiendis), fractas J, raptas Maehly 14 non potestis C: 

servare non pot. Haase (Allgem. Lit. Ztg. v. Halle 1844, num. 216), tueri non p. S, 
fort. reparare non pot. 18 modo] casu Maehly 19 existimatis esse x et St: 

existimatus esset C 20 ob hos casus R: ob has causas C 21 nobis imploratam C, 
vobis exploratae coni. R 22 praeposuistis b 23 fecistis x 24 vestrum V (?) b: 
nostrum ABa universas Meiser 25 uno om. V 26 rationem add. St 

Charisius V 29 patris tui codd. Quintil. IX, 3, 36: patri tu codd. Rutilii 31 nullo] 
nunc B 32 dolores et contumelias Meiser 



8 RUTILIUS LUPUS LIB. I. §.11 — 13. 

p. 4. 5 C. 

11. ''ETtavdkri^ig. Hoc schema fieri solet, cum id quod dictum se- 
mel est, quo gravius sit, iteratur. Id interdum fit uno verbo, interdum 
plurium verborum coniunctione. Verbum sic iteratur. Pytheae: Quid 
contra tot res tamque evidentes dicere potes, Demosthenes? 
Cognitum enim est, /erem publicam venalem habuisse, co-5 
gnitum est. Item Hegesiae: Sed instigabat multitudinis ani- 
mum ad bellum inferendum concitatus iracundia furor: furor, 
inquam, non ratio, sine qua nihil umquam populus ex sen- 
tentia gessit. Sed plurium verborum iteratio est huius modi: At ego 
in his aerumnis amicis sum spoliatus omnibus; amicis, in- io 
quam, spoliaius sum omnibus, iudices; qui non quod me odis- 
sent, sed quod inimicorum factionem pertimuissent, me in 
malis deseruerunt. 

12. zJlcmpoqcc. Hoc schema est, cum verbum iteratum aliam senten- 
tiam significat, ac significavit primo dictum. Id est huius modi: Hunc tu, 15 
frater eiusdem sanguinis particeps, in hac fortuna deserere 
potuisti, cuius aerumnae quemvis etiam extrarium hominem, 
modo hominem, commovere possent? Item in Enni versu: 

Mulierem: quid potius dicam aut verius quam mulierem? | 

13. 'ETCLTtkoxrj. In hoc ex prima sententia secunda oritur, ex se- 20 
cunda tertia, atque ita deinceps complures. Nam quem ad modum cate- 
nam multi inter se circuli coniuncti vinciunt, sic huius schematis utilitatem 
complures sententiae inter se conexae continent. Lysiae: Constat igi- 
tur, iudices, Simonem domo sua, ab suis diis penatibus vi 
cum summa iniuria esse exturbatum. Nam Chaeremenes cumzs 
hominibus armatis ad eum venit. Cum venisset, sine ulla re- 
ligione domum eius expugnavit: expugnata vi domo familiam 
abstraxit: abstractam tormentis omnibus excruciavit: crucia- 
tam vinxit: vinctam in publicum proiecit, credo, ne suum ma- 
leficium tacitum lateret, sed cum praetereuntes prostratam 30 
familiam viderent, et ab his rem gestam audirent, simul et 

3 Fr. or. p. 311. 18 Ennii fr. ed. Vahlen p. 97. 23 Fr. or. Att. p. 212. 

1 Epanalempsis V 3 unum verbum vel verbum unum malim Pythiae C 
4 iamque BVb dicere potes. demostenis. Cognitum A pr. m. et a 5 te add. St 

cognitum est] cognitam Va 9 eius modi Va 10 amicis, inquam, spol. sum 
omnibus nos addidimus; ef. Auct. ad Herenn. 4, 28, 38 12 pertimescunt J ma 

lebat 14 est R: om. C 15 dictum St: dictum est C 17 erumpnae V 

quemvis etiam extrarium Excerpta Gronoviana: quamuis enim extrariorum Cb , quem- 
uis extrariorum a, quemvis exterorum hominum St 18 in Enni versu nos secun- 

dum Meinekium: universum C, Enni versus Meineke (cf. Tragg. Lat. reliq. ed. Ribbeck 
p. 59), qui haec aliena manu e margine illata esse suspicatur ; inveni versam mulierem 
Haase l. c. , vir versus in mulierem Maehly. Cf. Eurip. fragm. in Stob. floril. 73, 
20, num. 670 ed. Nauck. 20 secunda (ante oritur) om. V 21 catena AB\ 

catenae b 22 utilitates b 23 continent a : continentur Cb 24 a suis a 

uis a 2 Cheremenes C, em. Caussinus cum omnibus b 28 abstraxit St : ab- 

strahit C 29 vinctam om. V credo, ne Stanger : praedo ne Ca, praedonem b 

31 ab hiis V 



RUTILIUS LUPUS LIB. I. §. 13-15. 9 

p. 5. 6 C. 

oculis el auribus scelus illius usurparent. Item Lycurgi: Haut 
mihi mirum videtur, quod tam excelsum boni gradum homo 
summi laboris escenderit. Nam cui praesto est strenua vo- 
luntas, industrius sit necesse est: industriam vero scientia 
5 consequitur: ex scientia copia et facultas ingenii nascitur, 
ex qua facultate verae et stabilis felicitas laudis oritur. Ne- 
que enim temere diligens studium virtutis fructus fortunae 
fallit, 

14. IJolv(Svvdstov. Hoc schema efficitur, cum sententiae multorum 
10 articulorum convenienti copia continentur. Pytheae: 111 e hunc pone 

constrictum trahebat, hicautem vociferabatur. Concursus 
vero non mediocris, cum tantum non omnes opitulari vellent, 
sed ne-mo auderet. Nequc ibi magistratus aderat nec cir- 
cumspicientes, quo potissimum confugeremus, reperiebamus, 

issed uno tempore nos et praesens et futurum malum pertur- 
babat. Nam praesens tempus acerbitatis erat plenum, reli- 
quum vero timoris. Item Dinarchi: Partim nostri silebant, par- 
tim autem ingentem clamorem excitabant. At hi socii, prae- 
dara nostra auxilia, neutrum poterant; neque enim constanli 

2osilentio neque forti clamore strenui quid agere conabantur. 
Huc accedebat ignavus turbae strepitus, qui nihil eorum men- 
tes ad virtutem erigebat. 

15. AiaXvGig. Hoc schema contrarium est superiori. Nam demptis| 
omnibus articulis sententiae divisae pronuntiantur. Daphnidis: Quid au- 

25tem me convenit facere, Byzantii? Subire publicae causae 
iudicium, magno nomini adversariorum fortiter resistere, 
non vereri periculum, diligenter -f- posteritatis crescere, non 
minas extimescere,constanter in causa pro vobis perseve- 
rare. Omnia feci, vestrum commune commodum spectans. 

30 Tamen non desunt, qui ex tantis meis officiis aliquid velint 
vituperare. Item Lysiae: Omnibus in rebus suam confidentiam 



1 Fr. or. p. 273. 10 ib. p. 312. 17 ib. p. 339. 24 ib. p. 212. 



1 et anie auribus om. V haut R (se^haud): at C, at mihi non mirum S 
2 boni] honoris R haud scio an recte 3 escenderit R: excederit C strenua S: 

tua C, sua St, summa Bake, studii J 4 industria sit R 6 verae et stabilis J 

(sed hic vera servans): uera et facile C, vere et facile R, verae et solidae Bardili, 
verae facile (vel sine facile) Frolscher, verae et placitae S 7 temere a: tenere Cb 

9 Polysyndeton Gesner: polisindeton V , Polysyntheton vulgo. Cf. Quintil. JX, 
3, 51 10 copia C : copula x; at cf. Haase l. c. pag. 382 pithiue V, Pythiae a 

pone </: poena C, catena R 12 tantum non Haase: tamen C omnes ab : 

omnis C 13 ibi] enim J 15 tempere V 17 Dinarchi Capp. et R : Diarchi Ca, 
Diarchae b 20 strenui J: strenue C quid agere St: quid (quod V") agerent C 

21 turbae Capp. : tubae C 22 erigebat J. F. Heusinger : exigebat Ca, exige- 
bant b 24 Daphnidis a: Daphnis Cb 26 molimini R, numero Bardili, conamini 
Frotscher 27 posteritatis crescere C : posteritati consulere Toup, protervitatem com- 
pescere J, diligentem pro veritatis causa esse Haase, ipse tentavi: diligenter pro veri- 
tate disserere 29 omnia fieri BV 31 summam Stanger 



10 RUTILIUS LUPUS LIB. I. §. 15 — 18. 

p. 6 C. 

ostentabat. Debitum petebamus: non dissolvebat. Minabamur: 
contemnebat. Lex nihil valebat, magistratus neglegebat. Ve- 
nit hoc tandem nobis novissime tempus ulciscendi. 

16. Mstdvoia. Hoc schema fieri solet, cum ipse se, qui loquitur, 
reprehendit, et id quod prius dixit, posteriori sententia commutat, ita uti 5 
facit Demosthenes: Nunc, quoniam de me, ut volui, cognostis, iu- 
dicium per ipsius vitam constituam tandem opus csl. Paren- 
tes appellat, quos scitis non ignotos fuisse, sed huius modi, 
ut omnes eos exsecrarentur. Sed hic bonus vir grandis natu 
atque sero, sero loquor? immo vero nuper atque his paucisio 
diebus simul et Atheniensis et eloquens est factus. Item: At 
hic omnium sceleratissimus, novo more atque exemplo alieni 
facinoris vindex, ipse confidentissime non criminibus, sed 
armis reum lacessere conatus, conatus? nimium remisse lo- 
qnor. Nam qui tantam caedem perfecerit, huius modi ince- 15 
ptum dumtaxat arguere, paene maleficii largitionem est facere. 

17. IIccQSv&sGig. Cum in continenti sententia aliquid interponitur, 
quod neque eius sit sententiae neque omnino alienum ab ea sententia, tum 
denique hoc schema efficitur, sed periculose ponitur; nam aut mire in- 
eptum aut vehementer iucundum auribus accidere consuevit. Demosthe- 20 
nis: Nos scilicet omnes, ut fit fere, repentino nuntio pertur- 
bati obstupuimus. Adimantus autem solus — nam est homo 
cum vehemens in re publica, tum oris satis liberi — ma- 
gno clamore efflagitabat, ut senatus haberetur et, prout 
tempus postulabat, celeriter quod opus esset constitueretur. 25 
Eiusdem: Vix hoslem audieram appropinquare, cum statim 
magistratum certiorem feci — vos, dii immortales, quorum 
in templo gestum, testificor — ■: illi neglexerunt et rem tan- 
tam differre maluerunt, cum interea subito portas hostis 

b s e d i t. 30 

18. MeQiG[i6g. Hoc schema singulas res separatim disponendo et 
suum cuique proprium tribuendo magnam effieere utilitatem et inlustrem 



6 Dem. de cor. §. 130. 11 Dem. fr. p. 256 Sauppe. 20 ib. p. 256. 26 ib. 
p. 256. 



1 mineabamur V 2 negligebatur a 3 tandem scripsi : tamen C 4 Me- 
tanoia V se b : om. Ca 5 posteriore a 7 vitam R : uitia C tandem opus 
est scripsi: nam dum opus est C (nam non opus est parentes appellare Maehly) 
8 huiusmodi ut a : ut huiusmodi Cb 9 eos J : hos C hic b : hoc Cb 10 sero 
sero a : serio sero Cb loquar ab his a : hic Cb 14 lacessere Ab : facessere 

BVa conatus semel V 15 huius modi inceptum C: huiusmodi incepti St, hunc 
incepti x, huius inceptum /?, eius huiusmodi inceptum J, huius deinde inceptum S 

16 maleficii a : malefici Cb 19 denique] idemque V ineptum b : inceptum 
Ca 20 accidere/?: accedere C demosthenes Va 21 ut sit V 23 cum nos: 
multum C, illecum *S tum oris satis liberi J: commodi satis liber (liberi A) C 26 
vix hostem addidimus : om. C, vixdum audieram /, audieram appropinquare tumultum 
Jacobs {Exercitt. critt. II, 15) cum b : tum Ca 27 quorum est St ; ipse malim 
gestumst 31 seperatim V 32 utilitatem efficere V inlustrem facere rem Christ 



RUTILIUS LUPUS LIB. I §. 18 — 20. 11 

p. 7 C. 

consuevit. Lyjcurgi: Cuius omnes corporis partes ad nequitiam 
sunl appositissimae: oculi ad petulantem lasciviam, manus ad 
rapinam, venter ad aviditatem, membra, quae non possumus 
honeste appellare, ad omne genus corruptelae, pedes ad fu- 
sgam, prorsus ut aut ex hoc vitia aut ipse ex vitiis ortus vi- 
deatur. Item Aristotelis: Alexandro enim Macedoni neque in de- 
liberando consilium neque in proeliando virtus neque in 
beneficio benignitas deerat, sed dumtaxat in supplicio crude- 
litas. Nam cum aliqua res dubia accidisset, apparebat sa- 
io pientissimus: cum autem confligendum esset cum hostibus, 
fortissimus: cum vero praemium dignis tribuendum, libera- 
lissimus: at cum animadvertendum, clementissimus. 

19. nciQOiLoloyCa. Hoc fit, cum aliquot res adversario concedimus, 
deinde aliquid inferimus, quod aut maius sit quam superiora, aut etiam 

io omnia quae posuimus infirmet. Hyperidis: Sume hoc ab iudicibus 
nostra voluntate, neminem i 1 1 1 propiorem cognatum quam te 
fuisse: concedimus officia tua in illum nonnulla exstitisse: 
stipendia vos una fecisse aliquamdiu nemo negat. Sed quid 
contra testamentum dicis, in quo scriptus hic est? Item eius- 

aodem: Quid a me saepius his verbis de meo officio requiris? 
Scripsisti ut servis libertas daretur? Scripsi ne liberi ser- 
vitutem experirentur. Scripsisti ut exules restituerentur? 
Scripsiut ne quis exilio adficeretur. Leges igitur, quae pro- 
hibebant haec, nonne neglegebas? Non poteram aliter, pro- 

25pterea quod literis earum arma Macedonum opposita obficie- 
bant. 

20. ^Avayaalov. Hoc schema tunc prodest atque omnis eius utilitas 
in eo est, cum volumus ostendere necessitudinem aut naturae aut temporis 
aut alicuius personae, quem ad modum fecit Myron: Amicus meus fuit 

3o Chremonides et opinione omnium magis familiaris, et pro sa- 
lute eius quaecumque potui feci. Sed posteaquam maior vis 
legis nostrum auxilium ab illius periculo removit, calamita- 
tis ac luctus eius particeps eram. Nam opitulandi facultas 



1 Fr. or. Att. p. 273. 6 ib. p. 306. ib. p. 305. 19 ib, p. 281. 



3 membra R : uirilis naturae membra C non a : oj/i. Cb possimus V 
4 pedes Stanger : pes C; cf. Auct. de schemat. v. 86. 6 Aristoteles V, Aristobuli 
Classen 7 malim in benefaciendo et deinde in supplicio sumendo benignitas Cb : 
dignitas a 13 aliquot res adversario ab : aliquo tres (aliquas res A corr.) aduer- 
sarios C 15 Hyperidus V fort. hoc a nobis summa n. vol. ab om. V, a a 
17 fuisse, concedimus. Officia anie Haaseum interpungebatur nonnulla in illum b 
19 scriptus non est A pr. m. 20 meo St: medio C 21 daretur St: detur C scripsi 
ne R : scripsisti ne C 23 scripsi ut R : scripsisti ut C ex alio b 24 nonne ne- 
glegebas nos : non negl. C, neglegebas? S, nonne legebas R aliter add. S ■ 

25 obficiebant R : obsistebant C 27 Anakeatov V , Anaecaeon b scema V 
29 fecit om. V miron A V 30 chremonides b : Cremonides Ca, Chaeremonides St 



12 RUTILIUS LUPUS LIB. I. §. 20, 2>. LIB. II. §. 1. 

p. 7. 8 C. 

omnis erepta iam fuerat. Item Democharis: Nihil enim valebat 
assidua pro fratre ac misericors deprecatio, cum iudicaret 
tyrannus, cuius crudelitas omnem naturae necessitudinem ex- 
stinguebat. 

21. 'H&OTtoua. Lysiae: Rure rediens, iudices, homo maiors 
natu, magno calore, vix sufferens viae molestiam, tamen his 
verbis egomet me consolor: Fer fortiter deinum iaborem: iam 
brevi domum venies exspectatus; excipiet te defatigatum di- 
ligens atque amans uxor; ea sedulo ac blande praeministrando 
detrahet languorem, et simul seniles nutriendo recuperabit 10 
vires. Haec me in itinere cogitatio prope confectum confir- 
mabat. Postea vero, cum domum veni, nihil earum rerum in- 
veni, sed potius bellum intestinum ab uxore contra me com- 
paratum. Item Demosthenis: At, me dius Fidius, iudices, ego sic 
arbitrabar: filium ad parentem dissoluto vultu venturum, la- is 
crimis patrium sinum oppleturum, supplicem precario obse- 
craturum, blanditia sua quod petisset a patris mollitie impe- 
traturum. Sed hic longe aliter: hic incredibili confidentia 
armatus ad patrem advolavit sicut hostis, atque initium ser- 
monis cum iurgio sumpsit. | 20 



LIBER SECUNDUS. 

1 . Metdpaatg. Hoc duobus modis fieri solet. Ex quibus unum ge- 
nus est eius modi, cum ab ea sententia, quam proposuimus, convertimus 
ad aliquam personam aut rem [aut fortunam] et tamquam praesentem ap- 
pellamus, ita uti fecit Myron. Haefc mulier nuper fuit locuples,25 
potens, in amore atque deliciis necessariorum; ornatus eius 



1 Fr. or. p. 342. 5 ib. p. 213. 14 ib. p. 256. 



5 Ethopoyia C, Ethologia b. Dcfinitio schemalis iniercidit lysiu V 6 ca« 
lore b: clamore Ca molestum A 7 consulor V fer St: ferri C demum 

om. V, extremum R , durum Maehly; cf. Handii Tursell. II, 259 8 venies St: 

ueniens C 10 detrahet a : detrahit Cb recreabit vel reparabit R, recuperabis 

Mailley; at v. Haase l. c. p. 384 11 cogitatio St : recogitatio C; adkaesit re ex 
itinere 14 Demosthenes Vb 15 soluto R malebat 16 patrium suum sinum V 

precario /: precari C 18 aliter S: aliter atque C, aliter; namque St, aliter 
atque putaram J. 

21 P. Rutilii Lupi schemata lexeos cle libro secundo AB , Schemata Lexeos. De 
Iibro II. V , P. Rutili Lupi de figuris elocutionis liber posterior b 23 convertimur 
St; ipse malim: convertimus orationem 24 ut fortunam St; nos aut fortunam cum J 
nt glossema (cf. p. 13, v. 3) inclusimus appellemus V 25 uti Gesner : ut is C; 
forl. ut his miron V 26 potens Ab : et potens BVa ornatus ei ex opibus J 



RUTILIUS LUPUS LIB. II. §. 1—3. 13 

p. 8 C. 

opibus abundabat; magnus ancillarum [quae sequebantur] 
comitatus; ** appellabatur. Nunc contra subito et gravi casu 
adflicta vix mediocris ancillulae dignitatem retinet. for- 
tuna, quam vehementer te rerum varielas oblectat, et quam 

5magno odio est tibi beatae vitae perpetuus et constans fru- 
ctus! Alterum genus est, cum ab alia re ad id quod demonstrare in- 
stituimus orationem atque actionem nostram revocamus. Demosthenis: 
Sed nimirum inopinans incidi in causam temporis huius alie- 
nam, de qua posterius [huic] dicendum. Quapropter ad il- 

lolud quod paullo prius agendum revertor. 

2. 'AXXoCcaGLQ. In hoc schemate divisio et separatio est personarum 
aut rerum, et demonstratio quantum intersit. Hegesiae: Diversa studia 
adulescentium animum adverteramus, tametsi fratres erant, 
uno atque eodem sanguine orti. Alter in studio laudis ver- 

15 sabatur et industriae ac virtutis viam gloriosam, sed laborio- 
sam sequebatur: alter in augenda pecunia occupatus et ha- 
bendi cupiditate depravatus summas divitias summam virtu- 
tem existimabat. Hic nimirum magis erat laboriosus, qui 
laborem condendi, non utendi causa suscipiebat. ltem Hyperi- 

20 dis: Non enim simile est vivere in aequa civitate, ubi ius le- 
gibus valeat, et devenire sub unius [tyranni] imperium, ubi 
singularis libido dominetur. Sed necesse est aut legibus 
fretum meminisse libertatis, aut unius potestati traditum 
quotidianam commentari servitutem. 

25 3. ^LKttioXoyCa. Hoc fieri solet, cum aequitatem causae quam ma- 

xime brevi sententia complectimur. Id est huius modi: Quod si me re- 
p r e h e n d i s , c u m h o m o a d u 1 e s c e n s 1 a p s u s s i m , v e h e m e n t e r e r r a s, 
qui quod \ naturae valeat id in uno arbitraris vindicandum, 



7 Dem. de cor. §. 42. 19 Fr. or. Att. p. 282. 



1 quae Aab : quo BV; magnus ancillarum quae sequebantur comitatus (om. ap- 
pellabatur) Worverius ad Petronium c. 17; manus ancillarum sequebantur (om. reli- 
qnis) R; m. anc. quae sequebantur , comitatus; a cunctis, qui obviam essent facti, 
comiter appellabatur J; nos quae sequebantur inclusimus; lacunam quae deinde ex- 
stat, Meiserus ?nelius quam Iacobus fecerai, sic explet: ab omnibus beata appellabatur 

6 genus est, cum ab alia re ad id, quod d. instituimus, orationem atque act. n. 
revocamus scripsi praeeunte St : genus (genus est b) id quod d. instituimus cum (cum 
ad b) aliam rem et orationem atque act. (actionem atque orationem b) n. reuocamus C 

7 Demosthenes Vab 9 liuic del. St, hic R, fuerit Sauppe (epist. crit. ad Her- 
mannum p. 164); requiri videtur erit aut aptiore erit loco (= ^ccXXov ccq{iogel Xe- 
jelv) 10 agebam J; si quid mutandum est, malim agendum est vel ag. sumsi 

11 Alioeosis V seperatio V 12 autem et rerum b 13 aduertamus a 14 

in stadio R cum Pricaeo ad Apul. Apol. p. 203 15 industriae ac virtutis viam R 

(sed hic virtutisque) : industria uirtutis uitam C, industrie virtutis viam Maehly 
1(3 agenda V 19 condendi laborem V causa videtur glossema Hyperidu V 

21 valeat a: uallat Cb, vallatur St; ipse malim: ubi ius sit legibus vallatum ty- 
ranni nos inclusunus 22 dominatur St 24 quotidiano R commentari St: com- 
mentare C 25 Dikeologia V hoc scbema St 26 eiusmodi Va 28 qui quod 
(hic et infra) R : quicquid C naturae ualeat C : naturae placet R, naturae valeat in- 



14 RUTILIUS LUPUS LIB. II. §. 3 — 5. 

p. 8. 9 C. 

acerbusque el iniquus es, qui quod aequaliter omnibus putes 
ignoscendum, uni imputas. | Item Lysiae: Nam ego huic, iudices, 
quicquid ad superius tempus attinet, nihil succenseo; nihil 
enim deliquisse cognovi. Sed in hoc novissimo facto cum 
plenum malitiae perfidiaeque invenirem, merito reprehen- 5 
dere atque odisse coepi. Quaeritis fortasse, quid acciderit 
causae, quam ob rem eundem et laudem et vituperem? Quod 
idem commutata voluntate non est, qui fuerat, neque idem 
nunc de se audire debet, quod prius consuerat, cum sine noxa 
se gerebat. Non arbitratus es igitur, rursus eum reversurum io 
officio atque amicum tibi futurum? Quo modo? quem sciam, 
tantum facinus in me admisisse, ut in reliquum tempusneque 
beneficio locum neque benivolentiae spem relinqueret? 

4. IlQolrj^ig. Hoc est, cum id, quod in adversarii causa aut in iu- 
dicis opinione esse aut fore arbitramur contrarium nobis, praeoccupamus is 
dicere et cum ratione dissolvere. Demosthenis: Atqui ego illum, iu- 
dices, arbitror Lycurgum laudatorem producturum, scilicet 
qui sit testis eius pudori ac probitati. Sed ego Lycurgum 
vobis praesentibus hoc unum interrogabo, velitne se similem 
esse illius factis et moribus? Quod si negarit, satis factum2o 
vobis esse de veritate nostra debebit. Lysiae: Hac oratione 
saepius apud me utebatur et orabat ut suarum aerumnarum 
misererer, inopiae subvenirem. Quid multa? commotus hu- 
manitus precibus deprecanti quod petebat dedi, solus soli, 
quo minus nota calamitas hominis esset. Sed ne inparatus 2r> 
venisse videatur, iam se negabit accepisse, et flens vobis sup- 
plicabit ut se a calumniatoribus eripiatis. Vos autem cum 
sic se agentem videritis, facitote ut et illius et mei memi- 
neritis. 

, 5. r OQL0^i6g. Hoc fit, cum defmimus aliquam rem nostrae causae 30 
ad utilitatem, neque tamen contra communem opinionem. Id est huius 
modi: Nam virtutis labor vera voluptatis exercitatio est. Sed 



2 Fr. or. Att. p. 213. 16 ib. p. 256. 21 ib. p. 213. 



stituto J, natura valet aetas Haase, naturae vi valeat Maehly ; ipse tentavi: naturae vis 
lapsa est, id in uno p. 13, 28 idj et C in uno] in iuvene R uindicanda C 

1 et add. St omnibus St: ab omnibus C putes om. A 2 imputas St : 
imputans C lisiu V 7 vituperationem BV 8 idem om. V 9 censuerat V 

10 est b 11 ad officium St quem sciam Ab : quemnam BVa 12 ut in b: 
in om. Ca 13 officio b 14 Prolempsis Vb cum om. V 16 Demosthenes 

V atqni b : atque Ca 18 qui St : quis G 1 20 illius om. V 21 uestra b 
Lysias V 23 inopiaeque St humanitus R: humanitis Vb, humanitatis (corr. in 
humanitate) AB, humanis a 24 deprecanti b et A pr. m.: deprecantis A 2 BVa 
25 ne inparatus v. videatur scripsi: imparatus u. uidebatur b, ut (ne V) paratus u. 
uidebatur C, ut paratus u. uideatur a; ut paratus v. videtur R 26 negavit C pr. 

m. ei b 28 sic add. R 30 diffinimus Va 31 eiusmodi Va 32 exercitio b 



RUTILIUS LUPUS LIB. II. §. 5 — 6. 15 

p. 9. 10 C. 

fieri solet hoc schema nonnumquam ratione supposita, et tum denique 

magis illustratur, ita ut fecit ** Dives avarus in villa aedem deie- 

cit Fortunae. Crimen arguitur temeritate illius, quae tam 

locupletis copias dederit ei, qui odisset uti. 

5 6. IlQOGcD7t07iOLia. Hoc fit, cum personas in rebus constituimus, 

quae sine personis sunt, aut eorum hominum, qui fuerunt, tamquam vivo- 

rum et praesentium actionem sermonemve deformamus. Id est huius modi: 

Nam crudelita|tis mater avaritiast, pater furor: 

Haec facinori iuiicta odium parit; inde exitium na- 

io - scitur. 

Hoc genere usi sunt poetae, qui fabulas scripserunt, in prologis. Nam 
humana figura produxerunt personas, quae in veritate artis et voluntatis 
sunt, non personae. Alterum genus est, ita ut fecit Hyperides, cum de 
adulescente impudico diceret: Quid si tandem iudice natura hanc 

15 causam ageremus, quae ita divisit virilem et muliebrem per- 
sonam, ut suum cuique opus atque officium distribueret, et ego 
hunc ostenderem muliebri ritu esse suo corpore abusum: nonne 
vehementissime admiraretur, si quisquam non gratissimum 
munus arbitraretur virum se natum, sed depravato naturae 

2obeneficio in mulierem convertere properasse? Item Charisii: 
Existimate, quaeso, rem publicam hic adesse et pro vestra 
libertate supplicem vobis accidere, simul liberos vestros, 
matres familias amplexam tenere, parentes vestros aetate 
confectos ad se applicare, redigere vos in memoriam, qualem 

25 se a maioribus acceperitis, obsecrare pro sacris ac delubris 
deorum immortalium, pro parentum monumentis, pro vobis 
ipsis et salute vestra: haec si praesens agat, ut dixi, res 
publica, quid animi estis habituri, quaero. 



2 fort. Dinarchi, ut Ruhnkenius coniecit. 13 Fr. or. p. 306. 



1 solet om. V et om. St 2 illustratur, ita ut fecit Dinarchus R, cui exem- 
plum ipsum mutilum nec nisi meliorum codd. ope redintegrandum videtur; illustratur ita : 
Furtum fecit dives avarus J, probante Sauppio p. 339 in uilla enim aedem V 
deiecit scripsi: fecit C\ apparet quam facile leciio aededeiecit (t= y.u.&uls) in aede 
fecit abire potuerit 3 crimen augetur malebat R 4 locupletis Cb : locupletes a 

ei ut qui V 5 Prosopopiia V 6 sunt] fiunt b 7 ac sermonem b, ser- 

monemque exc. Gron. 8 Nam nascitur Mor. Haupt: nam cum crudelitatis 

mater est avaritia est (et a) pater furor huic facinori coniuncta parit odium inde item 
nascitur exitium C; Nam crud. mater est avaritia, et pater furor. Haec facinori con- 
iuncta parit odium: inde autem nascitur exitium R 14 tandem Sauppio vix sanum 

videtur iudice natura x : iudices (vel iud..) C; an natura iudice (sine tandem)? 
15 quae x : atque Vb , atqui ABa virilem et add. R, virilemque add. Pithoeus 

personam] naturam / ex vitio , ut videtur, operarum 16 et add. Rigaltius ad 

Phaedr. IV, 14, 1; et hunc ostenderemus malebat R 17 muliebri ritu esse s. c. 

abusum St: tui liberi ritu esse s. c. ad iusum C 19 sed a: se Cb 20 conver- 
tere se properasset St Charisius Va 22 vobis] genibus R malebat accidere 
Gesner : accedere C simul R: simul et C 23 et matres fam. R familiam V 

uestros b : nostros Ca 24 vobis x 25 pro (ante sacris) a : om. Cb 27 
agat J : agit C, ageret essetis habituri St 



16 RUTILIUS LUPUS LIB. II. §. 7. 

p. 10 11 c 

7. XccQaxT7]QLG{i6g. Quem ad modum pictor coloribus figuras de- 
scribit, sic orator boc schemate aut vitia aut virtutes eorum, de quibus 
loquitur, deformat. Lyconis: Quid in boc arbitrer bonae spei re- 
liquum residere, qui omne vitae tempus una ac despicatis- 
sima consuetudine producit? Nam simul atque ex prioriss 
diei nimia cibi ac vini satietate, vix, meridiano tempore, 
plenus crapulaest experrectus, primum oculis mero madidis, 
bumore obcaecatis, visco gravidis, lucem constanter intueri 
non potest; deinde confectis viribus, utpote cuius venae non 
sanguine sed vino sunt repletae, se ipse erigere non valet;io 
tandem duobus innixus, languidus, qui cubando sit defatiga- 
tus, tunicatus, sine pallio, soleatus, praeligato palliolo fri- 
gus a capite defendens, flexa cervice, summissis genibus, 
colore exsangui, protinus ex cubiculari lectulo excita|tus in 
triclinium trahitur. Ibi praesto sunt quotidiani pauci eodemis 
studio excitati convivae. Hic vero princeps paulum illud, 
reliquum quod habet mentis ac sensus, poculis extrudere [ex 
ea] festinat; bibendo provocat, lacessit, si, sicut in proelio, 
hostium quam plurimos superarit atque adflixerit, amplissi- 
mam sibi victoriam partam existimans. Interea procedit si- 20 
mul et illudendo tempus et potando; oculi vinum lacriman- 
tes caligant, ebriosum ipsi vix ebrii cognoscunt. Alius sine 
causa iurgio proximum lacessit; alius somno deditus vi cogi- 
tur vigilare, alius rixari parat; alium turbas vitantein ac do- 
m u m r e v e r t i c up i e n t e m r c ti n e t i a n i 1 r , p u 1 s a t , e xi r e p r h i - 25 
bet, domini interdictum demonstrans. Interea alium contu- 
meliose extra ianuam eiectum vacillantem puer sustentat ac 
ducit pallium per lutum trahentem. Novissime solus in tri- 



1 Characterismos a : Chresterismos b, Chrecterismos (Crecterismos) C\ cf. Quinlil. 
IX, 3, 99 2 vitia Casaubonus: uitas C 3 Lyconis a : Lyconi Cb 4 despica- 

tissima scripsi: desperatissima C 5 prioris diei J. F. Heusinger: prioribus diei C 

6 vix St : via C 7 crapulaest scripsi : crapuia est C exporrectus V 

mero marcidis malebat R 8 visco Casp. Barth et Gesner : uisu C, viuo Casau- 

bonus 10 sint Gesner 12 sine palleo A praeligato paliioJo J: prae (pro V) 
lectulo palliolo (pallido V) C, (soleatus ut e lectulo Casaub., soleatus super lectulo 
Barth, soleatus betaceo alia Iacobi coin.) 13 floxa B , unde R laxa 15 tricli- 

uium et 28 tricliuio V praesti V pauci] nec pauci R, parasiti eodemque Fr. 

lacobs (Comment. ad Anthol. gr. JII, p. 111, 231); e nausea /, fuci M. Haupt (coll. 
Verg. Georg. 4, 244 et Hesiodi Opp. et D. 302 sqq. Theog. 595). Haase librorum 
leclionem interpretando tueri conatus est l. c. p. 385, ideni tamen tentans paulatim ; 
possit etiam in illo pauci genetivus a convivae pendens latere, velut asoti 16 pau- 

lulum V 17 mentis ac sensus exc. Gron. et St : menti ac sensu Cb, menti ac sen- 
sui a ex ea del. St, ex capite Haase, enixe Maehly 18 revocat B l si ad- 

didi sicut in proelio hostium R : sicut in hostium proelio C 19 superarit atque 
afflixerit St: superarat (superaret V) atque afflixerat (affixerat BVa, adfixerat b) C 

20 partam R : paratam C 21 et illudendo tempus et potando Haase : et illud 
tempus et potio C (procedit ad temulentiam usque potatio Maehly) 23 aliud somno 
A, alius somnio b 26 domini interdictum x : domum interdictum Ab, domum inter- 
dictam BVa interea J: inter Ab , item BVa, interim St 27 electum b va- 

cillanter AB 



RUTILIUS LUPUS LIB. II. §.7 — 9. 17 

p. 11. 12 C. 

clinio relictus non prius poculum ex manibus emittit, quam 
somnus oppressit bibentem, ac dissolutis artubus ipsum po- 
culum suapte natura dormienti excidit. 

8. BQa%vloyia. Hoc fieri solet, cum orator brevitate sententiae 
5 praecedit auditoris exspectationem. Lysiae: Quaercs a me, quo iure 

obtinere possim? Quo iure? Mihi Polyaenus reliquit, prae- 
tor dedit possessionem; leges me defendunt: ad te non perti- 
nent; hi veritatem sequantur. Item eiusdem: Sed vos aequum 
est voluntatem dispicere. Nam consilio valuit, fortuna la- 
lopsus est: homo fuit; fatetur: concedendum non omnia posse 
hominem; hoc enim deorum est proprium. 

9. EvvoixeCa6ig. Hoc schema docet diversas res coniungere et 
communi opinioni cum ratione adversari, et habet magnam vim vel ex 
laude vitium vel ex vitio laudem exprimendi. Hyperidis: Nam hominis 

15 avari atque asoti unum atque idem vitium est. Uterque enim 
nescit uti, atque utrique pecunia dedecori esl. Quare merito 
utrique pari poena adficiuntur, quos pariter non decet ha- 
bere. Item Lysiae: Quapropter prodigam in multos largitionem 
abstinentiae testimonium ne credideris; multo enim confiden- 

2otius hoc genus hominum furatur. Nam quo magis eget ad 
sumptum ambitionis, audacius facit rapinam, ut hijic ipsi 
ambitioni copia suppeditare possit. Item Demosthe|nes, cum ei 
quidam obiecisset, matre Scytha natum, respondit: Non miraris igitur, 
quod Scytha matre et barbara natus tam bonus et clemens 

25 evaserit? ltem eiusdem: At ego hunc propterea malum esse ex- 
istimo, quia nimium se gerit severum. Namque ex homini- 
bus humanitatem ac misericordiam tollere maximum signum 
malitiae videtur. Ego coutra deos precor, ne umquam huius 



5 Fr. or. p. 202. 8 ibid. p. 213. 14 ib. p. 306. 18 ib. p. 213 22 ib. 
p. 257. 25 ib. p. 256. 



2 artibus V 4 BQa%v\oyia a et Rhenanas in inarg. b ( Quintil. IX , 3 , 99 et 
Aucl. de schem. v. 46): Brachyapa AB, Brachiara V, Brachyepia b 5 Lysiu V 
Quaeris J 6 possum V possim? Quo iure? Mihi S : possim? Quo iure mihi 

Madmg (Opusec. II, 359) et Haase ; possim, quo iure . . possessionem? antea inter- 
pungebatur Polyaeuus a : Polienus vel Polyenus Cb 7 pertinet malebat Haase 
8 sequautur C : sequuntur Gesner, nisi potius sequentur, ut J quoque voluit, scribeudum 
est vos b: nos Ca 9 dispicere AB corr.: despicere A^B^Vab voluit b ; at 

v. Auct. de schem. v. 47 10 concedendum esse V non omnia A-BVa: no- 

mina A pr. m. et b, homiuem non omnia S 11 humiuem hic addidi {in Philologi 

III, p. 162): concedendum homini non omnia posse Valcke/wer 12 Synoeciosis b : 
Syncikeuosis C, ZlvGy.svaaig a diversas om. V 13 opiuione C (etiam b, de qua 

Ruhnk. erravii) 14 hipocridu V 15 atque asotinum atque V 18 Lysiu V 
prodigam x : pergam C 19 ne Barth: non C 20 maius Vb 21 hinc Barlh : 

huic C 22 copia om. V Demosthenis C 23 schytta V 24 matre et /: 

matre C, Scytha matre [barbara] (vel Scytha matre barbarus) natus R, [Scytha] matre 
barbara n. Frotscher 25 euaserat b, evaserim coni. Capp. 26 severe St 27 at- 
que miseric. Va 28 contra] cunctos J ne unquam S : namque (uanque Va) C, 
ne quem Gesner, numquam R eiusmodi b 

RHETORES LATINI. 2 



18 RUTILIUS LUPUS LIB. II. §. 9—13. 

p. 12 C. 

modi civem habeamus, qui ad supplicium sumendum in omnes 
partes sit inexorabilis. 

1 0. 'AitOQta. Hoc schema efficitur, cum quaerimus, quid aut quem 
ad modum pro rei dignitate dicamus, nec reperire nos ostendimus. Ly- 
siae: Nec iam rationem invenimus, qua flecti posse speremus. 5 
Ita nos omnibus modis tentatos acerba ac nimia tua facultas 
adfligit. Item Hegesiae: Non baec est, ut vulgari verbo appella- 
tur, calamitas. Quid igitur? Quod proprium nomen impo- 
nam, nescio, nisi illud unum, tantam esse aerumnae magni- 
tudinem, ut omnem fortunae superbissimam crudelitatem in- io 
gens miseria superarit. 

11. nccQa6i(D7tr)6ig. Hoc est, cum aliquid nos reticere dicimus, et 
tamen tacitum intellegitur. Et hoc utendum est, cum aut notam rem esse 
auditoribus arbitramur, aut suspicionem excitare maiorem reticendo possu- 
mus. Lycurgi: In pra esentia, iudices, iniussu populi quae im- i"> 
probissime gesserit, reticebo: de falsis eius literis, quas ad 
senatum miserit, nihil dicam: quae illi saepe interminati si- 
tis, omittam. Nam et haec vobisnota sunt, et quae no vissime 
multo indigniora commisit, quam primum cognoscenda. Hy- 
peridis: Cogis me iniuriae tuae causam proferre? Nihil agis; 20 
non dicam: sed ipsum tempus eam patefaciet. 

1 2. IlaQo^otov. Hoc schema et homoeoteleuton et homoeoptoton 
fere non multum inter se distant. Tamen quid intersit, et ex unius cu- 
iusque supposita sententia cognoscere poteris, et multo diligentius ex Graeco 
Gorgiae libro, ubi pluribus unius cuiusque ratio redditur. Sed hoc paro- 25 
moeon verborum efficit similitudinem, ita uti hoc est: Nam disputandi 
aut suadendi est aliud idoneum tempus: cum quidem adversa- 
rius armatus praesto est, resistendum est huic non verbis, 
sed armis. 

13. 'O^otoittoorov. Hoc in duobus verbis eundem habet casum aut 30 
eandem novissimam syllabam. Id est huius modi: In rebus adversis 
cui praesto est consilium, non potest deesse auxilium. Item 



4 Fr. or. p. 213. 15 ibid. p. 273. 20 ib. p. 306. 



1 habeamus Gesner: habemus C 2 exorabilis V 3 scema V quaeritis b 

4 dicamus St : dicimus C Lysiu V 5 flecti te posse J; immo, si quid de- 
esl, vos vel iud. (iudices) addendum est 6 tentatis V, tentantes Maehly nimia 
nos secundum Sauppium: nimium C, nimia illa S, nimium dura facultas x, minime 
iusta tua simultas Maehly 7 affligit St : affliget C Hegesiae om. a, Egesiae V 

hoc est A haud scio an recte 8 nomen add. R, sed post imponam; fort. no- 
men ponam ; erunt fortasse qui sic malint distinguere : quod proprium nomen inponam? 
Nescio etc. 10 ingens nos : ingenii C, ingenti R 14 suspitionem V 16 ges- 

serat b 17 quae illi a: illi Cb 18 et quae] at quae x et R 19 Hiperidu V 

20 proferre? S: proferre. vulgo 22 scema et omocoteleuton V 23 inler- 
sit b: intersint Ca et ex b: ex Ca 26 disceptanti J malebat 28 praesto sit 
nialim 32 cui b: cum Ca 



RUTILJUS LUPUS LIB. II. §.13-16. 19 

p. 12. 13 C. 

Sosicratis: Nam qui secundisrebus libenter adsentantur, idem, 
simul ac se fortuna contristaverit, primi insidiantur. 

14. 'Ouoior zlsvrov. Hoc minus evidens est quam superius, et mi- 
norem affert auribus iucunditatem. Nam neque tam paria duo verba sunt, 

5 neque eundem habent casum et sonum vocis, quam Graeci prosodiam ap- 
pellant. Id est huius modi: Nam res publica nostra ad hunc sta- 
tum gloriae pervenit non multitudine hominum, sed severi- 
tate legum. 

15. 'IaoKcoXov. Hoc aut duabus aut pluribus sententiis brevibus et 
io inter se paribus exigitur, ita uti hoc est: Nequaquam mihi dives est, 

quamvis multa possideat, qui neque finem habet cupiendi ne- 
que modum statuit utendi. Nam et multum | desiderare egen- 
tis est signum, et nihil parcere egestatis est initium. Item: 
Seorsum est beneficium dare libenter, iniuriam facere nolle. 
io Nam dando beneficium extemplo benivolentiam adiungimus, 
non faciendo iniuriam dumtaxat odium vitamus. 

16. 'AvrC&srov. Hoc pluribus modis fieri solet et habet in omni 
genere orationis summam utilitatem. Quare separatim demonstrandum est 
de uno quoque genere eius. Unum est, cum contrariae res inter se con- 

20 feruntur. Charisii: Alter eorum erat in dando benignus, alter 
[erat] in accipiendo astutus. Hunc omnes conquirebant * * 
ne ab eo viderentur. Huius enim pudor erat omnibus iucun- 
dus, illius autem impudentia ipsi suavis, ceteris amara. Hoc 
idem fieri potest in una persona, ita uti fecit Dinarchus, cum ipse de se 

25 diceret: Olim in adulescentia sedulo omnem gloriam sectabar: 
at nunc in senectute summum me ainbitionum invasit odium. 
Tunc facile multis opitulabar: nunc iam me ipsum tueri vix 
possum. Tunc mihi beatissimus videbar, si quam plurimis 
benigne fecissem: nunc contra vereor ne quid mihi clesit ad 

30 necessarium aetatis meae cultum. Tunc ego ipse pro re pu- 
blica fortiter arma capiebam: nunc praeterquam laudare eos 
qui rem publicam armati defendunt nihil valeo. Est autem aliud 



24 Fr. or. p. 335. 

1 assentantur R: assentiuntur C idem Vb\ iidem a 2 simnlat V contra 
flaverit R coni. om. se 4 tam ovi. V r> eiusmodi Va 9 hoc aut R : hoc au- 
tem C 10 efficitur R recte, ut videtur dives b: om. Ca 13 item add. R 

14 diversum est x 15 extemplo /; : extimplo A, exemplo BVa adiungimus 

add. R; acquirimus St, excitamus suppl. Maehly ; possis etiam lucramur 17 mo- 

dis Vab : moribus AB 18 seperatim V 20 Charisius V 21 erat secundo loco 
om. V , nos inclusiinus hunc omnes conquirebant , illum vitabant, ne ab eo vide- 

rentur St ; ad hunc omnes concurrebant, ne ab eo (immo ab illo ) viderentur R; Hunc 
omnes [ubi videbant, ultro adibant; in illo omnes causas omnesj conquirebant, ne ab 
eo viderentur J; fort. hunc omnes requirebant: illo conspecto de via decedebant, ne 
ab eo viderentur 27 tum facile b 28 tunc mihi Froischer: tum mihi C 

plurimis ABb : pluribus Va 29 benigne om. b 30 ipse om. B 32 autem aliud 
nos : autem C, etiam St et R, item Frotscher 

2* 



20 RUTJLIUS LUPUS LIB. II. §. 16—18. 

p. 13. 14 C. 

genus huius, quod in eadem sententia priori verbo contrarium quod est in- 
fert et coniungi solet. Isidori: Non ille stultitia aut furore impul- 
sus tam graves labores frustra subibat, sed ex acerbitate 
laboris iucundos voluptatis fructus sibi parabat. Aliud est, 
item quod superiori infertur, sed consequenter, ita uti fecit Demetrius 5 
Phalereus: Nobis primis dii immortales fruges dederunt : nos, 
quod soli accepimus, per omnes terras distribuimus. Nobis 
maiores nostri rem publicam liberam, reliquerunt: nos etiam 
socios nostros de servitute eripuimus. Itaque et amplissimus 
nobis honos ab omnibus habetur, et propter huius honorisio 
dignitatem superbiae nostrae nemo vestigium experitui\ 

17. 'ETtLtQOTtrj. Hoc fieri solet, cum alicui rei vehementer confidi- 
mus et de nostro iure iudicibus largimur, ut, quem ad modum videatur 
illis, constituant, atque -f- eo pareamus. Hyperidis: Sed ego iam, iudi- 
ces, summum ac legitimum, quod exposui, meae causae iusis 
omitto: vobis, quod aequissimum videatur, ut constituatis 
permitto. Non enim vereor, quin, etiam si sit novum vobis 
instituendum, libenter id quod postulo propter utilitatem 
communis consuetudinis sequamini. 

18. IlaQQTiaCa. Fere contrarium est hoc superiorh Nam in hoc 20 
vehementer cum iudice agendum est, et vitium aut erratum eius audacter 
coram eo reprehendendum. Sed diligenter hoc utendum et raro, ac simu- 
landum est invitos ne|cessario dicere, ne magis confidentia quam dolore ex- 
citati videamur, atque ita non fides, sed odium iudicum consequatur. De- 
mosthenis: Sed ego liberam vocem veritatis apud vos omittam?25 
Non, inquam, nec reticebo, quod salus communis dici flagi- 



G Fr. or. p. 345. 14 ib. p. 306. 25 ib. p. 257. 



I huiusmodi a, eius R 2 coniungi om. A in lacuna, coniungere St, quo in 
eadem sententia priori verbo contrarium inferri et coniungi solet x , ipse tentavi: quom 
i. e. s. p. verbo contrarium quod est infertur et coniungi solet Hysydoris V 
non Aab: nam BV 3 subibat — — parabat A\ subibit — — parabit BVa, sub- 

iret — — parabat b ; fort. subierat parabat ex om. V 5 superiorem in- 

fert b r Verba postrema alii aliter corrigi volueruni, sed nego quidquam mulandum esse; 
nam Rutilius dicit hoc genus antitheti eiusmodi esse , ut non contraria sibi opponan- 
tur, sed ut ex priore posterius conseqitatur ; cf. Quintil, l. d. Illa ipsa verba Ru- 
tilii sed consequenter interpretes non intellexerant 1 . Sauppe 6 Phalereus b : Pha- 
lerius Ca primis codd. Quintil. IX, 3, 84: primum C 8 liberam hic add. S, posi 
nostri Bardili relinquerutit V 10 huiusmodi honoris A dignitatem honoris V 

II superbientem nemo A fastidium J ; s. n. ne vestigium quidem experitur 
(reperitur?) x 12 Epicope b 13 de add. Caussinus videatur J: vide- 
tur C 14 ei pareamus St, eis pareamus Caussinus, adeo pareamus /?, eo persuade- 
mus coni. S; fort. obtemperamus Hyperidu V 17 etiam si sit R : etiam sit Cb, 
etiam si a 20 parresia V 22 utendum Gesner: uerendum Ca, ferendum /; (sed 
raro hoc utendum et diligenter assimulandum est Maehly) ac simulandum M. Haitpi : 
adsimulandum b, assimulandum Ca, assimulandumque «/, nisi malis : assimulandnm est 
etiam 23 fort. invitos nos 24 Demosthenes V 26 dici flagitat Luxdorph 
(Jahns Archiv f. Philol. I, 166): dicit flagitat C 



RUTILIUS LUPUS LIB. II. §. 18 — 20. 21 

p. 14 C. 

tat. Vestra opera, Athenienses, in tanto res publica pericnlo 
est. Vos enim defendere defecistis, temere omnibus cre- 
dendo, et quorum ignavissima sunt consilia, eorum sententias 
utilissimas existimando. Item Lycurgi: Sed vos, iudices, vos 
sbaec facere debetis. Nam cum in sententiis ferundis nocen- 
tibus remisse parcitis, vos inpiorum studium ad peccandum 
excitatis. 

19. AhioXoyCa. Hoc schema efficitur ratione brevi et sententiosa, 
ita ut, quod dubium est visum, ad certam fidem adduci videatur. Isocra- 

io Us. Quod vobis, Athenienses, in suadendo adsentiuntur, vos 
fallere possunt. Nam dictum ad voluntatem auditoris obscu- 
rat quaestionem utilitatis. Sed ab iis, qui suadent, quod vo- 
bis iniucundum est, decipi non potestis. Non enim senten- 
tias vestras valent commutare, nisi vobis evidens bonum sui 

15 consilii patefecerint. Item eiusdem: Etsi acerbum vobis quod 
dicturus sum videbitur, tamen aequo animo audiendum est. 
Nam fere verum consilium, quod initio auditu grave est, in 
posterum cognita utilitate fit iucundum. 

20. Tdfyg. Hoc fit, cum una quaeque res novissimorum verborum 
20 sententia clare distinguitur. Stratoclis: Nam vehementer eorum vi- 

tiis invehi non licebat, reticere omnino non expediebat, su- 
spiciose loqui potissimum placebat. Dinarchi: Itaque ut fami- 
liares videbantur, hos necessitudine opitulandi adstrinxit, 
hosque ignotos iusta benivolentiae causa inlexit. 



4 Fr. or. p. 273. 9 Isocr. de pace §. 10. 15 Isocr. fr. p. 227. 20 Fr. 
or. Att. p. 342. 22 ibid. p. 339. 



1 Athenienses margo in b: quirites (quir. Vci) C 2 enim C: eam R (Vos em 
defectis temere b) 5 feriundis b 6 parcitis J : paratis C, parcatis x (nocenti- 

bns poenam remittitis, paratum vos improborum studium etc. R) 6 iupiorum S: in 
forum C, improbornm St ad spectandum C 8 Eteolog-ia b, Etymologia Ba, 

Ethimologia V; cf. Auct. inc. de schem. v. 25 breui om. V 9 Isocratis addidimus 
Spengelio auctore, qui primus (v. Munckner gel. Anz. 1837 num. 223) locum ex or. de . 
pace §. 10 translatum esse monuit. 10 nobis Va Athenienses] quirites Vab (de AB 
non liquet, v. tamen quae Ruhnk. ad H, 18 adnotavit.) assentantur Gesner 11 ad 
voluptatem Spengel obscurat quaestionem Spengel : obscuratum erat quaestione C 

12 ab his b qui non suadent Spengel 13 iniucundum St: iucundum C, non 
iucundnm R 15 eiusdem Pitlweus : eius C 17 fere Ab^. fore BVa 18 sit b 

iucundius S errore operarum, ut videtur ; cf. Auct. inc. de schem. v. 26 sq. 
20 Stratocles Vb 21 suspitiose V 22 Dinarchi R: Timachi V, Thimachi ABb, 
Timarchi a ita A 23 astrinxit V 24 hosque] fort. duosque iusta ab: 

iuxta C inlexit. P. Rutilii Lupi Schemata dianoeas ex Graeco. Gorgia vorsa. ex- 

plicit. Incipit Romani Aquilae V. 



II. 
AQUILAE ROMANI 

DE FIGURIS SENTENTIARUM ET ELOCUTIONIS 

LIBER. 



C =3 codex Vindobonensis 179 (218 Endl.). 

A = ed. Aldina 1523. cf. Ruhnk. p. 20 sq. 

B — ed. Basileensis sive Rhenaniana 1521. cf. Ruhnk. p. 20. 

V — ed. Veneta 1519. cf. Rulmk. p. 19 sq. 

R z=i Ruhnkenius. 

St =: Rob. Stephanus. 



Rhetoricos petis longioris morae ac diligentiae quam pro angustiis 
temporis, quod me profecto urget, ideoque postea plenum hoc tibi munus 
reddemus. In praesenti autem nomina ipsarum figurarum cum exemplis 
percurrisse sufficiat, tantum praelocutis, quo maxime orator ab oratore 
differat, unum hoc aut certe esse praecipuum, figuras sententiarum atque 5 
elocutionum. Nam inventio rerum cum acutis hominibus, quos tamen ora- 
tores nondum appellare possis, communis est. Usitatorum verborum La- 
tinorum scientiam et usum vel grammaticus sibi vindicat. Illi quoque mo- 
res, qui xQoitoi nominantur, ab eadem hac arte non minus diligenter sunt 
cogniti quam ab oratore, sed quatenus cuique generi materiae adhibere 10 
eos deceat, orator melius intellegit. Figurandarum sententiarum et elo- 
cutionum proprium oratoris munus est. Hoc enim genere et parva ex- 
tollit et angusta dilatat, et cum celeritatem tum ornatum plerisque et vim 



Aquilae liber A, Tncipit Roinani Aquilae CV, Rhomani Aquilae de nomini- 

bus figurarum et exemplis liber. Ex Alexandro Numerio B 2 quod AV\ quo 

BC profectio B {erravit R de AB ; nam hahet A quod me profecto , contra B quo 
me "profectio) 3 autem om. A 4 praelocutis R : praelocutus ABCV maxi- 

mus AC 5 hoc aut R: aut hoc ABCV 7 usitatorum scripsi: illorum ABCV 

8 scientiam et usum — — vindicat A: scientia et usu .. uindicare BCV 
mocli Vossius ; at firmavit R lectionem mores coll. Beda de Trop. S. Script. p. 379 
Capp. 9 arte R : arte id est grammatica ABCV 10 sed A: si BCV, etsi St, 

liaud scio an rectius cuiusque generis materiae vir doctus in marg. ed. B 11 de- 
ceat R: debeat BCV, debeant A 12 s-enere om. C J3 cum celeritatem tum or- 



AQUILA ROMANUS §. 1—4. 23 

p. 15. 16 C. 

et pondus verbis ac sententiis acldit: ad permovendos quidem animos au- 
ditoris aut iudicis nihil aequale est. Quod sic facillime intellegitur, si, 
quae sunt figurate enuntiata apud magnos oratores detractis figuris eloqui 
velis; invenientur enim nequaquam dignitatem aut vim eandem retinentia. 
5 Sed figurarum, sicut supra diximus, aliae sunt sententiarum, quae diav oCag 
G%7Jnarcc appellant, aliae elocutionis, quae Xe^Eoog6%ri^axa vocantur. Percur- 
ramns igitur sententiarum figuras; natura est enim prius sentire quam eloqui. | 

1. nQodLOQ&eoGig, praecedens correctio. Haec figura, ubi ali- 
quid necessarium dictu, set insuave audientibus aut odiosum nobis dicturi 

10 sumus, praemunit. Exemplum apud Ciceronem frequens: Quamquam 
sentio quanta hoc cum offensione dicturus sim, dicendum est. 

2. AmroXoyCa . . . Tale pro Gallio de convivio luxurioso: Fit cla- 
mor, fit convicium mulierum, fit symphoniae cantus. Vide- 
bar mihi videre alios intrantes, alios autem exeuntes, partim 

15 ex vino vacillantes, partim heslerna potatione oscitantes. 
Versabatur inter hos Gallius unguentis oblitus, redimitus co- 
ronis: humus erat lutulenta vino, coronis languidulis et spi- 
nis cooperta piscium. Quod si hoc ipsum esse aliqui diatyposin, hoc 
est descriptionem, volunt, intellegant nos non de universo loco, sed de 

20 executione singularum rerum loqui: quas ita persecutus est. ut etiam mi- 
nima quaeque demonstraret. 

3. IjQoaooTCoitoUa est personae confictio. Haec figura pluri- 
mum in se continet dignitatis, cum rem publicam ipsam loquentem indu- 
cimus, aut defunctos aliquos quasi excitamus ab inferis et in conspectu 

25 iudicis collocantes oratione hos circumdamus. Talis est illa pro Caelio 
Appii Caeci persona, inducta contra Clodiam ita dicens: Mulier, quid 
tibi cnm Caelio? quid cum adulescentulo? quid cum alieno? 
Saepe enim, quae nos ex nostra persona dicentes vix ferant iudices, sup- 
posita dignitate personae liberius dici et convenientius poterunt. 

3o 4. 'H&ojcoUaj moralis confictio. Haec figura differt a supe- 

riore eo, quod ibi et personas fingimus, quae nusquam sunt, hic certis 



12 Cic. p. Gallio fr. 1. 26 Cic. p. Cael. §. 33. 



natum J '. Fr. Heusinger: cum celeritate tam ornatum ABCV 1 addit add. Heusinger 

2 facilime C 4 eandem St: fandi ABCV 5 dianoeas schemata C 

7 natura Gesner prob. R (qui comparnvit Quiniil. 9, 1 , §. 18: Ut vero natura prius 
est concipere animo res quam enuntiare, ita de iis figuris ante est loquendum, quae 
ad mentem pertinent) : naturae ABCV; fort. naturale 9 set nos: et ABCV 

11 dicturi sim A 12 Leptologia add. P. Victorius Var. lectt. 22, 5; praeterea 

intercidit schematis descriptio, de qua v. Alexandrum c. 11 fit — fit — fit R: 

ut — ut — ut ABCV 13 conuitium A Videbar usque ad finem etiam affert 

Quintil. 8, 8, 66, item lulius Victor c. 22, et usque ad v. vacillantes iterum Quiniil. 
9, 3, 165 14 videre om. C partim — partim] quosdam — quosdam Quintil. ei 

Victor 15 hesterna ex Quintil. et Victor; videtur ex ante hesterna intercidisse 

potione ABCV 16 versabatur coronis] haec Aquila solus habet 17 erat 

immunda, lutulenta Quintil. et Victor 18 Quid A diatiposim C 19 nolunt C 

22 Prosopopeia C 25 pro Coelii A 28 nos ex nostra B: om. C, nos ex 

om. AV 30 Ethopeia C 



24 AQUILA ROMANUS §. 4 — 8. 

p. 10. 17 C. 

quibusdam [vel] personis verba accommodate adfingimus, vel ad improbi- 
tatem earum demonstrandam vel ad dignitatem. Tale est illud pro Quinctio: 
Quid Sex. Naevius? Ridet nostram amentiam scilicet, cum ab 
eo officia boni viri desideramus. Et quem ad modum |. natus, 
inquit, et quem ad modum educatus sum, memini. Vetus ests 
de scurra divitem facilius quam patrem familias fieri posse et 
cetera. 

5. ^TtoaicoTtTjaig , reticentia, cum intra nos supprimimus ea, quae 
dicturi videmur, quod aufc turpia aut invidiosa aut alioqui nobis gravia 
dictu sunt, ut est Demosthenicum illud prooemium: Non pari ego etio 
adversarius periculo ad iudicium venimus, sed mihi qUidem 
— nolo quicquam initio dicendi ominosius proloqui. lnterdum 
etiam utimur hac*figura, quasi ad alias res properemus. Tale est Vergi- 
lianum illud: 

Quos ego! — sed motos praestat componere fluctus. 15 

6. 'ETtitQOxaO^iog^ percursio. Haec rursum figura differt a coa- 
cervatione, quod illa res imiversas pluresve in eundem locum confert, 
haec distantia plura inter se percurrens velocitate ipsa circumponit, ut si 
velis dicere: Caesar in Italiam evolavit, Corfinium Domitio de- 
iecto ceperat, Urbe potiebatur, Pompeium persequebatur. 20 

7. EiQG)V£icc, simulatio, frequentissima apud oratores figura, ubi 
aliud verbis significamus , aliud re sentimus. A quo genere figurae pro- 
oemium pro Ligario sumptum est: Novum crimen, C. Caesar, et 
ante hunc diem inauditum et cetera. 

8. IlaQccleiifjig , praeteritio. Frequens est huius figurae usus, ubi 25 
quasi praetermittentes quaedam nihilo minus dicimus, sicut pro Milone tota 
illa quaestio inducta est, qua docet fuisse e re publica occidi Clodium: Quod 
si non possem, inquit, diluere crimen, ut dilui, tamen glori- 
ose haec praedicare Miloni liceret. Item de domo sua contra CIo- 
dium: Videsne me radicitus evellere totum tribunatum tuum? 30 
et cetera [inquit]. Quae praetermittere se ait, nihilo minus dicit. Ute- 



l Cic. p. Quinctio §. 55, cuius verba Aquila ex memoria citavit. 10 Dem. de 
cor. §. 3 p. 226 R. 13 Aen. 1, 135. 23 Cic. p. Lig. §. 1. 27 Cic. p. Mil. 

§ 72. 29 §. 34. 



1 vel delevit St 2 demonstandum ACV Quinctio C: Quintio ABV 
3 quod ABV 4 immo desideremus et v. 5 educatus sim 5 Vetus est de scurra: 
divitem distinxit Manutius in Cic. 9 quod turpia C alioquin BC 10 dictu St: 
dicturi BCV, dicturis A ergo A 11 periculo om. C 13 res nos addidimus: 

ad alia St 17 quodcumilla.SC universas ABCV: diversas St 18 fort. com- 
ponit 19 evolarat St Domitio deiecto R: dimidio delectam (deletam A) ABCV 

20 urbe vulgo perociebatur B 21 Ironias C figura ubi A: ubi ligura 

BCV, qua figura St 23 C. Caesar] P. C. B 25 Paralempsis CV, Paralepsis B 

27 fuisse om. BCV 28 ita diluere Cic. 29 praedicare St: praedicere ABCV; 
palam clamare atque mentiri gloriose Cic. ' 30 me Cic. : non ABCV tribunatum 
tuum AC: tuum om. BV; Cic. habet: omnes actiones tuas 31 inquit del. St 



AQUILA ROMANUS §.8 — 12. 25 

p. 17. 1S C. 

mur autem hoc adiumento in his, quae infirma vel invidiosa nobis futura 
sunt, si directo dicantur. 

9. 'yljtcHjTQOcpyj, aversio, necessaria plerumque figura, ubi quae 
ad [ alios dicta volumus, ad alios dicere videmur. Sic plerumque conver- 

5 timus orationem in reum ab iudice, cum illa tamen, quibus adversariuin 
alloquimur, iudici allegentur. Acutissimum exemplum in Philippicis De- 
mosthenis, ubi quibus verbis populum Atheniensem monitum vult, ea se 
dicit apud Argivos et Arcadas et Messenios contionatum. Invidiose et M. 
Tullius cum saepe alias, tum pro Roscio convertit orationem ad Chrysogo- 
io num ab illo loco: Rogat oratque te, Chrysogone, et cetera. 

10. zli,a7t6Qr}.6Lg, addubitatio. Hac utimur, cum propter aliqua 
volumus videri addnbitare et quasi ab ipsis iudicibus consiliuui capere, 
quo potissimum genere orationis utamur. Quale est pro Cluentio prooe- 
mium : E q u i d e m q u o m e v e r t a m , i u d i c e s , n e s c i o. N e g e m u s 

15 fuisse illam rem et cetera. Item pro Cornelio: Pugnem aperte 
conlra nobilissimorum hominum voluntates? studia, consi- 
lia cogitationesque eorum aperiam? et cetera: quae quasi dubi- 
tans an sibi facienda sint dicit. 

11. 'Eoorn^a, interrogatum. Eo utimur, ubi exacerbando ali- 
20 quid interrogamus et augemus eius invidiam, hoc modo: Fuistine illo 

in.loco? dixistine, haec ita gesta esse 9 renuntiastine ea, qui- 
hus decepti sumus? Haec enim si sine interrogatione dicantur ad 
hunc modum: ? hic fuit illo in loco et ita gesta esse dixit et 
falsa renuntiando nos decepit', sic prolata minus invidiose profe- 
25 rentur. 

12. IIv6{ia, quaesitum. Hoc genus a superiore eo differt, quod 
ad interrogatum una voce tantum responderi potest, vel a negante vel a 
confitente: quaesito autem occurri nisi pluribus non potest, ut hoc modo 
si dicas: Qua igitur ratione bellum geremus? quae auxilia no- 



fragm. 1. 



19. 9 §. 144. 13 §. 4. 15 Cic. or. p. Corn. II 



1 in iis A 2 directe A 3 aversio St: aduersio V, auersatib B, aduer- 

satio C, aduersario A 5 ab hidice St: ad iudicem ABCV ; cf. Quintil. 9, 2, 28 
6 allegentur Gesner : alligentur ABCV 7 Atheniensium B eadem se dici B 

8 Argivos Demosihenes : Graecos ABCV', Arcades a Demosihene ?wn nominantur. 

concionatum invidiose. Et M. Tullius edd. ; verba rectius dislinximus. 10 Ro- 

gator atque AB 11 utuntur B aliquas B, unde St aliquas res 12 dubitare 

B 13 genere om. C 14 negem recte libri Tulliani 19 exacerbando Capp.: 
exaceruando ABCV, ut Martianus quoque Capella , qui Aquilam eocscripsit, liabet 
%. 38: cum interrogando aliquid acervamus ( vel coacervamns) 20 fuistine St: 

fuisti B, fuisse ACV in illo loco A dixistine illo in loco C 21 ita add. 

St ex loco inferiore renunciastine St: renunciasti ABCV 22 dicantur om. C 
23 gesta esse ABC: esse gesta edd. 24 falsa St: falso ABCV sic prolata nos: 
haec prolata ABCV, haec sic prolata St, delendum censebat R 2(1 &St: ex ABCV 

quod ad A: quo ad BCV 28 occurri non nisi pluribus sola B ; firmat nostram 
lectionem etiam Mariianus Capella ut add. R 29 dicas Sl: dicat ABCV 



26 AQUILA ROMANUS §. 12—16. 

p. 18. 19 C. 

bis parala erunt? quis erit qui subvenire velit, cum tam 
acerbe s o c i o s t r a c t a v e r i m u s ? 

13. zJiccTVTtcotiLg, rlescriptio vel deformatio, ubi rebus subiectis 
personisque et formas ipsas et babitus rlescribimus et exprimimus, ut Tul- 
lius boc morlo: Ponite ante oculos Rullum, bastaposita inPom-r» 
peii castris, cum suis forrnosis finitoribus auctionantem. 
Ilem plenius pro Milone: Si baec non gesta audiretis, sed pieta 
videretis et eetera. Deformat Milonem in reda sedentem paenulatum cum 
uxore, item Clodiurn cum equo et rlelectis villa egredientem. Eodem modo 
pro Roscio cle Glaucia: Nonne vobis haec, quae audistis, oculis 10 
cernere videmini, iudices? Non positas insi-dias, non impe- 
tum repentinum? non versatur ante oculos ipse Glaucia? et 
quae sequuntur. | 

14. ^vxeKjaycoyyj , compensatio. Est autem huius morli, ubi ali- 
quid difficile et contrarium confitendum est, serl contra inducitur non nii- is 
nus firmum. Qualia sunt haec de rege Ptolemaeo apurl Ciceronem: Dif- 
ficilis ratio belli gerendi, at plena firlei, piena pietatis. Et 

si dicas: Magnus labor, multa pericula proponuntur: at gloria 
ex his immortalis est consecutura. 

15. 4Lcc6vQ{i6g, elevatio vel irrisio, ea figura est, qua ludentes, 20 
quae dicuntur ab adversariis, dissolvimus. Qualis est ille locus pro Murena 
in Sulpicium totus de iure civili. 

16. MerdGtadLv , transmotionem, quidam inter figuras nomina- 
vit, cum rem a nobis alio transmovemus, non ita ut ibi causam constitua- 
mus. Alioquin iam non figura erit, sed species quaedam eius status, quem 25 
qualitatis aut ex accidenti appellant secundum Hermagoram. Ceterum alibi 
in parte aliqua orationis sententiam hoc modo figuramus, quale est apud 
Demosthcnem initio defensionis pro Ctesiphonte: Cum bellum, inquil, 
Phocense conflatum esset, non per me; nondum enim ego ad 
rem publicam accesseram. Tale et illud pro Cornelio videri potest 30 
de aerario: Refertum, inquit, tribuniciis legibus, exhaustum a 
quibus sit, ipsi sciunt. 



5 de lege agr. II, §. 53. 7 §. 54. 10 p. Rosc. Am. §. 98. 16 fr. or. 
de rege Alex. III, 4. 18 secundum Cic. or. p. Sestio §. 102. 21 §. 25 sqq. 

28 de cor. §. 18. 30 Cic. p. Corn. I fr. 37. 



3 delectis B 3 personisque R ex Marliano Capella: personarum ABCV 
5 Ponite a. oc. Rullum B : om. ACV 6 actionantem B 7 audieritis — uideritis 
ABCV 8 et cetera. Deformat nos : Et deformat C et edd. 10 de A: et de BCV 

audistis AC: uidistis BV 11 positas insidias Cic. : posita ABCV; vitiufn libra- 
riorum esse apparet ex Anonymi scliem. dian. §. 36, cui locus Aquilae ob ocidos erat. 
12 ipse ABCV, fort. corruplum ex in caede, ut hdbet Cic. et Schem. dian. I. c. 14 

Antenagoge ABCV 15 inducitur Gesner: iniicitur ABCV 16 Plholomeo C 
17 belligerandi BC 18 proponuntur St: opponuntur ABCV, sed in C syllaba opp in 
rasura 23 Metastasis ABC transmotionem B: transmutationem ACV nominant 
male St; nam significalur, ut R momdt, Alexander T, 27 27 qualis AV 28 Cte- 
siphone B 29 esset St: esset , et ABDV 30 et illud St: est illud ABCV 
31 refectum A tribunicis BC 32 sit om. A 



AQUILA ROMANUS §.17 — 18. 27 

I». 19. 20 C. 

17. Hae fere sunt ab eleganlissimis electae flgurae sententiarum: qui- 
bus si, ut adulescens acerrimo ingenio, utebaris actus proprio motu 
animi aut etiam cx imitatione lectionis Tullianae, prius etiam quam nume- 
ros earum nominaque perceperis, nihil mirum est. Omnia enim fere, quae 

5 praeceptis continentur, ab ingeniosis hominibus et in dicentlo se exercenti- 
bus fiunt, sed casu quodam magis quam scientia. Ideoque doctrina et 
animadversio adhibenda est, ut ea, quae interdum sine ratione nobis oc- 
currunt, semper in nostra poteslate sint, et quotiens res postulaverit, a 
nobis ex praeparato adhibeantur. Nunc ad figuras elocutionis transeamus: 

iu qua in traditione primum mihi videtur demonstrandum, quot genera sint 
elocutionis quotque modis ea ulamur. 

18. Est igitur omnis oralio aut soluta, nulla inter se necessitate 
numerorum, neque composita membris quibusdam vel determinala certa 
circumscriptione verborum. Ea plerumque in sermone assiduo et in epi- 

15 stolis utimur: interponitur autem et iudicialibus orationibus, ubi aliquid 
simile et proximum sermoni volumus effin|gere. Aut perpetua, quam 
Graeci SiQo^isvrjv ki%iv appellant, quae ita conectitur, ut superiorem elo- 
cutionem semper proxima sequatur atque ita seriem quandam significatus 
rerum explicet. Ea praecipue historiae et descriptioni convenit, quae tra- 

20 ctum et fusum genus eloquendi, non conversum neque circumscriptum de- 
siderat. Habet et saepe in iudiciali genere dicendi usum necessariuin , si 
quando quasi decursu quodam uti volumus, ut illa se habent in oratione 
Miloniana: Occidi, occidi non Spurium Maelium, qui annona 
levanda iacturisque rei familiaris et cetera. Alia autem, quae ex 

25ambitu constat, quem ambitum Graeci tisqMov appellant. Est autem 
ea, quae sententiam cerla quadam circumscriptione definit atque determi- 
nat, qualis est haec: Si quantum in agro locisque desertis auda- 
cia potest, tantum in foro et in iudiciis impudentia valeret, 
non minus nunc Aulus Caecina cederet Sex. Aebutii impu- 

30 dentiae, quam tum in vi faciunda cessit audaciae. Sed hic am- 
tus constat ex membris, quae xcoXa Graeci vocant, et ex caesis, quae 
xo^^iata appellant. Membrum quidem est pars orationis ex pluribus ver- 



23 §. 72. 27 Cic. p. Caec. §. 1. 



2 forl. adolescens es actus vir doctus in ed. Capp. : nactus ABCV, incita- 

tus R 3 ex imitatione Gesner et homo doctus in marg. ed. B: existimatione BCV, 
aestimatione A , existimatione dictionis T. M. Haupt in Philologi III, 547 quam 

St: quotl ABCV 10 qua St: quia ABCV 11 eis B\ ea firmat Capella 12 se 
om. C 14 assidua BV 15 autem et iudicialibus A: autem et in dialibus CV 

(sed V om. autem), aut et in dialogis B 16 perpetuae B, fort. ex perpetua est 

17 ELQO[isvr]v Xe%lv St: qcq(.i£vt]v Xs^lv B , romenen lexin ACV 19 et add. 

li coll. Capella (nbi est : et historiae convenit et narrationi); historiae scriptioni Bake 
ad Cic. de legg. p. 294 tractim A 20 et fusum vir doctus in ed. Capp. : effu- 

sum ABCV 21 et om. BCV 22 uti] iia B habent Capella: habet ABCV 

24 cetera. In vitam Clodii invehitur ABCV; glossam sustulit R 29 nuuc in 

causa Cic. Cecinna AB Sex. Aebutii om. B 30 in vi Cic. et Capella : cum 

in ABCV audaciae Cic. et Cap. : audacia ABCV 31 ex addidi ex Capella 



28 AQUILA ROMANUS §. 18-20. 

p. 20. 21 C. 

bis absolute aliquid significans, boc modo: Etsi vereor, iudices, ne 
turpe sit pro fortissimo viro dicere incipientem timere. Cae- 
sum autem est pars orationis, nondum ex duobus aut ex pluribus verbis 
quicquam absolute significans, hoc modo: Etsi vereor, iudices, ne 
turpe sit. Nonnumquam tamen caesam dicimus orationem, quotiens non 5 
efficiuntur membra ex conexione verborum, sed singula quodvis significantia 
proferuntur ad istum modum: Quis est isle Lollius, qui sine ferro 
ne nunc quidem tecum est? Quis est iste Lollius? armiger 
Catilinae, stipator tui corporis, concitator tabernariorum, 
percussor, lapidator fori, depopulator curiae. Et alibi apud io 
eundem oratorem: Comites illi delecti manus erant tuae: ac- 
censi, medici, aruspices, scribae manus erant tuae: ut quis- 
quis te familiaritate attigerat, ita maxime manus tua puta- 
batur. Constat autem ambitus ex duobus membris, ex tribus membris, 
ex quattuor, interdum et sex, etsi Uonnulli ex uno membro ambitum pu- 15 
tant posse compleri, quam {iovoxwAov TtSQcodov appellant. Ego autem | 
non video, quem ad modum periodos cognominetur et non potius colon, 
si unum sit. 

19. His demonstratis, quae et ipsa possit aliquis figuris elocutionis 
adnumerare, ceteras persequemur, si illud praedixerimus, optimam et effi- 20 
cacissimam orationem futuram, si et bos ambitus habuerit, de quibus dixi- 
mus, et in quibusdam partibus continuationem illam perpetuae elocutionis 
assumpserit, et nonnumquam caesis interrupta fuerit. Nam ubi omnia pe- 
riodis explicantur, satietatem et fastidium ex similitudine parit: qualia 
scripta eorum, qui Isocraten male imitati sunt, quippe cum ipse Isocrates 25 
in hoc genere a quibusdam improbetur. At ubi semper continuatur ora- 
tio, nec cola quasi respirationes ex intervallis atque definitionibus periodo- 
rum interponuntur, et audientem et dicentem fatigat. Ubi vero caesa sem- 
per oratio est, nihil a sermone imperitorum differre videtur. Quare per- 
miscenda sunt haec et rebus pro condicione earum accommodanda. 30 

20. Differt autem figura elocutionis a figura sententiae hoc, quod sen- 
tentiae figura immutato verborum ordine vel translato manet nihilo minus, 



1 Cic. p. Mil. §.1. 7 Cic. de domo s. §. 13. 10 Verr. N, §. 27. 



2 dicere et incipientem B 4 absolute Capella: absoluti ABCV uerear A 
6 membra ex c. verborum St: uerba ex c. membrorum ABCV quodvis s. profe- 
runtur Capella : quamuis s. proferantur ABCV 7 Quis est iste Lollius — — te- 
cum est? addidimus ex Capella, quem constat exempla schematum non ex Ciceronc ipso, 
sed ex Aquila petiisse. Apparet autem quam facile hoc membrum in libris Aquilae in- 
tercidere potuerit. 8 Iollius C 10 lapidator Cic. et Capella: latitator B, latrator 
ACV; recte libri Tulliani: lapidator, fori depopulator, obsessor curiae 12 accensi 
manus erant tuae supplevimus ex Capella, ipsa Aquilae disputatione suffragante 

13 quisque et attingebat Cic. 15 et sex add. R ex Capella 18 si unnm 

R : si unus A, siue unus si unum BCV 20 annumcrare Capp. et Gesner : enu- 
merare ABCV 22 continuationem R ex Capella : continuo rationem ABCV 

25 Isocraten B: Isocratem rell. 26 oratio nec cola Luxdorph: oratiuncula ABCV, 
oratio , nec illae St 29 promiscenda B 30 haec om. C eorum B 



AQUILA ROMANUS §. 20 — 22. 29 

p. 21. 22 C. 

elocutionis autem, si distraxeris vel immutaveris verba vel ordinem eorutn 
non servaveris, manere non poteiit. Ironia sententiae figura, quam hoc 
modo enuntiabo: Hic enim egregius auctor communium commo- 
dorum, custos et defensor rei publicae, salus et columen ci- 
svitatis: de quo contraria scilicet intellegi velim. Mutabo verba, ordine 
eorum verso vel tota elocutione aliter explicata, sic: namque iste, cu- 
ius ope et auxilio videlicet civitas nititur: manebit ironia eadem 
neque laedetur verborum immutatione. At vero si figura elocutionis sit, 
quam repetitionem Latine, Graece iTtavacpoodv vocamus, quae est huius 

lomodi: ille auctor discordiar u m, ille dux seditionum omnium, 
ille in pace tumultuosus, ille proditor in bello: et illam partem 
orationis repetitam saepius in initio membrorum aut caesorum, qua est 
figura, sustulero, et tantum semel dixero, subiungens et cetera, hocmodo: 
ille, qui seditionum auctor, discordiarum concitator, in pace 

15 tumultuosus, in bello proditor fuit: figuram elocutionis sustuli. 
Nonnumquam autem, immo plerumque concurrere potest, ut sententiae 
figura coniungatur cum elocutionis figura, quo modo hoc enuntiatum est: 
ille amator patriae egregius, ille rei publicae custos, ille de- 
fensor libertatis ac legum. Cum hoc de | eo dicatur, de quo contra- 

20 ria intellegi volumus, et ironia est, quae figura sententiae est, et epana- 
phora, de qua cum maxime diximus, quae est elocutionis. Nunc ad in- 
stituta pergamus. 

2 1 . Sunt igitur figurae elocutionis aliae ad ornandum tantum et quasi 
ad pingendam orationem accommodatae : quibus princeps Gorgias Leonti- 

25 nus usus est, sed sine modo. Et ideo brevi oratio eius, quae initio au- 
dientis novitate permoverat, fastidium meruit. Isocrates autem post eum 
parcius, nec non etiam ipse Demosthenes, sed tanta moderatione, ut nus- 
quam in taedium recurrant. Eas ergo primum exponemus. 

22. 'dvTL&erov, compositum ex contrariis. Haec figura con- 
30 stat ex eo, quod verba pugnantia inter se, paria paribus opponuntur. Cu- 



1 elocutioni ABCV 2 non om. B 4 et add. St 5 mutaro malim 

6 locutione V (?); Rulmk. ait sic esse in Aldina, quae recte liabei elocutione 7 ma- 
nebit A\ manet ut BCV 9 repetitionem latine A : re. latine CV, relationem B, re- 
lationem latine Sl huiusmodi B: eiusmodi ACV 11 ille proditor B: proditor 
ACV 12 initio V: initium ABC qua est figura scripsi: quae figuram B, quam 
figuram ACV, quae vv. St de/evit, quae flguram efficit R et ante cetera del. St 
16 coutingere R 17 quo modo hoc Capp.: qua hoc modo ABCV 20 ironia est 
— — epanaphora R : ironiam esse — — epanaphoran (vel epanaphoram) ABCV 
21 dicimus mai. R 22 pergemus C 23 figurae elocutionis Capella: figurarum 

elocutiones ABCV omandum C: ornandam ABV quasi ad BC: quasi AV 
24 pingendum B accommodatae] cum non sequatur quod aliae respondeat (sequitur 
demian cap. 30), volebat Rulink. ex Capellae exemplis inierpoldtis hic addere: aliae 
vero ad significationis vim intimandam, de qua re v. adn. ad illum locum Capel- 
lae. 25 brevi oratio eius, quae R : breuis oratio est et quae ABCV 26 per- 

mouerat B: permoueat CV , permouere A moeruit C 28 recurrant (sc. figu- 

rae) nos: recurrat ABCV, incurrat St 29 compositum R ex Capella: oppositum 

ABCV 



30 AQUILA ROMANUS §. 22 — 27. 

p. 22. 23 C. 

ius modi brevissimum est illud Ciceronis: Domus tibi deerat? at ha- 
bebas: pecunia superabat? at egebas. Aui si dicas: In pace ad 
v e x a n d o s c i v e s acerrimus, i n b e 1 1 o a d expugnandos h o s t e s 
inertissimus. 

23. 'IaoxoXov , exaequatum membris. Fit autem, quotiens non 5 
pugnantibus inter se, sed paribus tantummodo verbis duo vel etiam plura 
membra, quae %c5Xa dicimus, explicantur, ut si dicas hoc modo : Clas- 
sem speciosissimam et robustissimam instruxit, exercitum 
pulcherrimum et fortissimum legit. Addere etiam licet: socio- 
rum maximam et fidelissimam manum comparavit, et longius 10 
eodem modo progredi, duin ne in fastidium incurras. 

24. ndoL6ov , prope aequatum. Differt autem a superiore, quod 
ibi membrorum verba paria sunt numero, hic uno vel altero addito aut 
in superiore membro aut in postremo pariter excurrunt, ut si sic locum 
enunties: Neque gratia et divitiis locupletum corruptus, ne-i5 
que minis et denuntiatione potentium perterritus, neque dif- 
ficultatibus et magnitudine rei a proposito deiectus. Hoc enim 
postremum pluribus verbis quam superiora enuntiatum membrum longius 
produxit. Quod fieri et in primo potest, sed ibi opportunius, si, quo 
longius erit ceteris, initio pronuntiatur: in posteriore autem, si ad postre- 20 
mum producitur. 

25. r O{iOLO7tTC0T0v , simile casibus. Hoc ex eo nomen accepit, 
quod membra iJla, id est xcoXa, in eosdem casus cadunt ad hunc modum: 
Huic igitur socios vestros criminanti et ad bellum vos cohor- 
tanti et omnibus modis, ut in tumultu essetis, molienti. Haec 25 
enim tria in eundem casum determinata sunt. | 

26. c O[ioLOT8hsvTov , simile determinatione. Differt a supe- 
riore, quod illud quidem et casu et sono simili verba membrorum deter- 
minat: hoc vero non solum casuum similitudine, sed cuiuscumque verbi 
atque enuntiationis contentum est, ut: In muros statim curritur, ex-30 
ercitus a sociis accersitur, dilectus iuventuti denuntiatur. 

27. IlaQOvo^aaCa^ levis immutatio. Haec figura ita ornat ora- 



1 ipse se citat in Orat. §. 223. Nunc locus Iegitur 
§. 45; at v. Spald. ad Quintil. 9, 2, §.. 15. 



1 est illud brevissimum C tibi om. ABCV 2 Aut si dicas add. R ex Ca- 
pella 5 Icolon C exaequamen ex membris A 8 et robustissimam add. R ex 

Capella 9 legit Capella: elegit JDCF, delegit St II praegredi B 12 aequa- 
men A a A: ex BCF 14 sic add. R 16 potentium C: potentum ABV 
17 magnitudine rei a proposito R : magnitudine rei a proposita (praeposita C) magni- 
tudine ABCV delectus B hic enim malim 18 enunciatum uerbum membrum 

C 19 si quod Capp. 20 pronunciatur AV : praenunciatur B, praenunciantiir C\ 
praemuniatur et deinde producatur Gesner 21 pioduntur C 22 casibus Capella: 
in casibus ABCV 23 membra illa, id est illa, id est cola B 27 simili B 
28 simili R ex Capella: similia ABCV verba om. AV 30 ut A: om. BBV 

31 accersitur ABC: arcessitur V (?) 32 Paronomasia Capp. : Paronymia vel 

Paronimia ABCV imitatio BCV 



AQUILA ROMANUS §.27-31. 31 

p. 23. 24 C. 

tionem, ut in nomine aut in verbo interdum syllaba, nonnumquam litera 
immutata diversa significet, ut si velis sic enuntiare: Praetor iste vel 
potius praeclo sociorum. Et frequens ilJud apud veteres eius modi 
est: Cui quod libet, hoc licet. Non indecore interim et prioris verbi 
5 postremitas similitudine posterioris excipitur, ut se habet: Legem flagi- 
tasti, quae tibi non deerat; erat enim diligentissime scripta. 

28. IlhoKTJ, copulatio. Ea figura elocutionis, in qua idem verbum 
aut nomen, bis continuo positum, diversa significat, ut est illud: Sed ta- 
men ad illum diem Memmius erat Memmius. Ita enim hoc bis 

lo positum est, ut superius quidem nomen tantum significet hominis, posterius 
velit intellegi eundem qui semper fuerit ac sui similem. 

29. IJaliloyia, iteratio. Haec figura, repetito eodem verbo aut 
nomine, non diversa vult intellegi, sed id quod significatur efficere vehe- 
mentius. Cuius modi est hoc: Ferro, ferro inquit, et hoc in iudi- 

15 cio dicit, te reieci atque proterrui. Repetitum enim hoc ferro in- 
dignitatem rei atque audaciam eius, in quem dicitur, impensius significat. 
Nec solum nomen aut verbum, sed omnis pars orationis iterari ad eundem 
usum potest, ut cum dicitur: Tu, tu, Antoni, Caesari ruenti atque 
omnia permiscere cupienti causam belli civilis dedisti. 

20 30. Atque hae duae figurae, superior et ista ipsa, de qua locuti su- 

mus, non ad formandam magis et exornandam orationem, ut illae superio- 
res, sed acl accendendam pugnam dicendi valent, sicut vel magis | pleraeque 
earum, quae consequentur. Ideoque et Aristoteli et iteratio ipsa verborum 
ac nominum et repetitio frequentior et omnis huius modi motus actioni ma- 

25 gis et certamini quam stilo videtur convenire: qua de re in tertio Rhelori- 
corum libro disserit. Verum docet nos et Demosthenes et Cicero eam optime 
orationem esse compositam, quae cum illa ornamenta parium et contrario- 
rum et immutatorum verborum liabeat, ex quibus et ipsis tamen saepe non 
ornatior quam vehementior fit oratio, si in tempore et cum modo assuman- 

30 tur, tum his, quae verae adfectionis speciem praeferunt, excitetur. Ita enim 
maxime exemplum et imaginem veritatis continebit. 

31. 'ETiavdXrityig, repetitio. Haec figura tantum a priore distat, 
quod in illa quidem una pars orationis bis repetitur, tum coniunctim, tum 



4 Auct. ad Her. IV, 25. Cic. p. Quinct. %. 94. Phil. I, §. 33. 5 Cic. p. Mur. 
13, 46. 8 Cic. fragm. p. 468 Or. (1). 14 Cic. p. Caec. §. 24. 18 secundum 
Cic. Phil. II, §. 53. 25 c. 12. 



1 syllabam BC 4 indecorem BCV 5 flagitasti quae libri Tulliani'. fragili- 
tas et quae ABCV, flagitas et quae Pithoeus 6 scriptae C 12 Palinlogia AC 

13 id quod R : idem quod ABCV 14 ferro ferro dicit te reieci atque pro- 

terrui R ex Cicerone : ferrum ferrum dicit ter eiciatque ( eiiciatque ) pro terrui 

(proterui C X B) ABCV 15 enimj in AV ferro R : ferrum ABCV indigni- 
tate C 17 omnis om. B 19 Antonio B 20 haec AC 21 formandam R 
{coll. Cic. de orai. II, %. 36): ornandam ABCV 22 accedendam A vel maxime 
R pleraque ABCV, em. St 25 rhetoricorum libro A: rhetoricarum libro {vel 1.) 
artium BCV 29 assumatur B 30 tum B: tamen ACV et edd. excitetur ACV: 
texetur B 32 Epanalempsis C 33 coniunctim Sl: coniunctum BV, coniuncto AC 



32 AQUILA ROMANUS §. 31 — 34. 

p. 24. 25 C. 

interposito uno aut altero verbo, quo vebementior elocutio videtur fieri: at 
in bac ex plurium verborum continuatione repetita idem quaeritur, ut si 
dicas: Patriae suae quisquam, o dii immortales, exitium est 
machinatus? Et hoc: Non potest iam, non potest, inquam, li- 
bera haec civitas esse. 5 

32. 'AvadiTiXcoGic;, reduplicatio, rarum apud oratores figurae genus, 
frequentius apud poetas: si quando tamen et in civilem. orationem incidit, 
non mediocrem dignitatem habet. Interest autem inter hoc et illa duo 
superiora tantum, quod hic ea, quae in superiore membro postrema po- 
nuntur, in posteriore prima repetuntur, ad hunc modum: Concurrerat io 
ad tantae rei nuntium, sicut commune civitatis periculum 
monebat, senatus frequens, equester ordo universus * * Tale 
est et illud Terentianum ; 

Negat Phanium esse hanc sibi cognatam Demipho? 
HancDemiphonegatessecognatam? 15 

33. IlQoaa7t6do6ig, redditio. Nomen haec figura ex eo accepit, 
quod idem nomen in postrema parle membri, aut eadem quaecumque pars 
orationis redditur, [est conexa] unde id membrum aut is ambitus coepil, 
ut si velis hoc modo eloqui, cum quid quasi indigneris aut doleas: Tibi, 
sceleratissime omnium, im|putare omnes calamitates suasde-20 
bet res publica, tibi. Aut sic: Haec, dii immortales, in ci- 
vitate moliri ausus est Glaucia? 

34. 'EjcavacpOQd, quod relatum vocanl. Hac figura vel frequen- 
tissime et Demosthenes et M. Tullius et omnes vehementes oratores utun- 
tur, quando praecipue et ipsi commoti videri volunt et iudicem commovere. 25 
Constat autem ex eo, quod eadem pars orationis saepius per singulos am- 
bitus aut per singula membra, interdum etiam brevius per caesa, quae 
Tco^ara appellant, repelilur, hoc modo: Yerres calumniatorem ap- 
ponebat, Verres de causa cognoscebat, Verres pronuntiabat. 



13 Phorm. 2, 3, 5. 28 secundum Cic. Verr. II, §. 26. 



4 machinatus] forl. machinatus? exitium, inquam , patriae suae est machinatus? 
nisi vilium in v. quisquam latet (nam inepta videtur sententia de persona communi enun- 
tiata) et scribendum est : patriae suae, patriae suae, inqnam, o di etc. et hoc: Non 
nos: Hoc non BCV; non A, et: Non R Non potest , iam non potest vulgo distin- 

guitur; iam non potest om. V, ut videtur, non ilem B, ut ait R 6 reduplicatio Capp.: 
replicatio libri 8 non add. R 12 universusj Gesnerus frequens populus, R univer- 
sus populus addere malebai, at cum ne sic quidem figura confiat, plura deesse mani- 
festum est. 13 illud om. C 14 Phannium AC, Fannium B 15 negat hanc esse 
C 16 redditio orationis Capella accipit ABCV, em. St 17 fort. aut eadem, 
quaecumque est pars orationis, redditur 18 redditur om. C est conexa inclusit 

Gesner nec habet Capella his ambitus cepit B 19 indigneris aut B: indigneas 
et V, indigueras aut C, indigne A, indigne feras aut Frotscher doleas Resp. tibi 
A 22 Glaucia? haec? Gesner ; ipse malim tale supplere : Glaucia? haec est ausus 
Glaucia? 23 Epanaphoran C relegatum B 24 M.J inde B utantur C 
25. quando A: unde BCV 27 breuis ABCV, em. St 28 repetitur add. St , ut 

est apud Capellam calumnatorem C, calumniatores Cic. opponebat A 



AQUILA ROMANUS §. 34 — 37. 33 

p. 25. 26 C. 

Aut si dicas: 111 e venire hostes nuntiavit, ille vos in metum 
belli compulit, ille in tumultu ut civitas esset effecit. Per 
ambitum autem repeti potest eatlem pars orationis sic: Tam diu Tibe- 
rius Gracchus populo gratus fuit, quam diu leges ad volunta- 

5 tem eius, non ad utilitatem rei publicae compositas ferebat: 
tam diu C. Gracchus, quam diu legibus agrariis et frumenta- 
riis et ceteris profusionibus aerarii multitudinem imperitam 
promerebatur: tam diu Saturninus plurimum potuit, quam 
diu easdem illas frumentarias largitiones et agri divisiones 

10 pollicebatur. 

35. ^vtiGtQOCpij^ conversum. Species huius figurae cum ean- 
dem fere vim habeat, contraria est superiori, eo quod ibi ab eadem parte 
orationis saepius incipitur, hic in eandem partem desinitur. Cuius modi 
est haec pro Fonteio: Frumenti maximus numerus e Gallia, pe- 

15 ditatus amplissimae copiae e Gallia, equites numero plurimi 
e Gallia. 

36. Ev\mXohy\, conexum. Haec figura ex utraque earum, quas 
supra demonstravimus, composita utramque orationi speciem circumdat. 
Nam et incipit saepius ab una parte orationis et totiens in unam atque 

20 eandem desinit, ut haec se habet: Quis legem tulit? Rullus. Quis 
tribus sortitus est? Rullus. Quis decemviros creavit? idem 
Rullus. 

37. IIoXvTcrarov 9 ex pluribus casibus. Hanc figuram ex eo 
nominaverunt, quod, cum saepius initium ab eadem parte orationis fiat, 

25 illa ipsa pars declinationibus casuum aut generibus aut numeris immuta- 
tur. Casuum declinationibus hoc modo: Senatus est summum impe- 
rii consilium: senatui rei publicae cura mandatur: | ad sena- 
tum in dubiis periculosisque rebus omnis civitas respicit. 
Generibus autem hoc modo: Pulchra autem haec fama continget 

aocivitati, si optime meritum civem damnaverimus. Pulchrum 
erit exteras nationes existimare, infestiores nos esse bonis 
quam malis. Pulchre communibus utilitatibus consulemus, 
si, quos oppressos et hostes cupiere, nos cir cum venerimus. 
Numeris autem sic: Grata semper singulis fuerunt, quae com- 

35modi eorum causa constituta sunt. Gratum ille superior 



14 ex parte deperdita 4, 8. 20 secundum Cic. de J. agr. II, §. 22. 



1 metum li: motum ABCV 3 T. Gracchus A 5 afferebat ACV 7 ae- 

rariis multitudinem imperatam B 11 conuersum ABCV: conversio Capella 

12 contrarium CV 17 connexio Capella 18 composita est BCV orationi 

J. Fr. Beusinger: oralionis ABCV 19 totiens St et Capella : totidem ABCV 
21 est om. C idem operarum errore deest in R 24 initium — — flat A ei Ca- 

pella: initio slat BCV 25 ipsa om. A 26 summi B 28 omnis omni- 

bus annis ciuitas C 20 continget R: conliugit AC, contigit BV 31 erat B 
33 cupere AC 35 in^tituta AV 

RBETORES LATINL. 3 



34 AQUILA ROMANUS §. 37 — 40. 

p. 26 C. 

Africanus senatoribus fecit, qui primus eius ordinis subsel- 
lia a populo liberavit. 

38. UvvavvnLccj communio n.ominis. Utimur autem eo genere 
elocutionis, quotiens uno verbo non satis videmur dignitatem aut magni- 
tudinem rei demonstrare, ideoque in eiusdem significationem plura con- 5 
feruntur, ut si dicas: prostravit, adflixit, perculit. 

39. TavxoloyCa. Eadem pluribus verbis significat hoc schema, 
diifert autem perexiguo [proxima] a superiore figura. Ibi enim singnlae 
partes ex ordine idem significantes ponuntur: hic unius nominis aut verbi 
prius positi vis deinceps pluribus verbis explicatur, ut si dicas: Senatusio 
p o p u 1 i R o m a n i s u m m u m c o n s i 1 i u m , a q u o o r d i n e i u r a e x t e r a e 
nationes petunt. Hic enim unum nomen senatus prosecutionem ac- 
cipit ex pluribus verbis non aliud significantibus. Qui enim summum 
consilium dicit et eum ordinem, a quo exterae nationes iura 
petunt, non aliud quam senatum dicit, sed prosequendo latius ornavit 15 
elocutionem. 

40. Klitiah,, quod Graeci vocant, ascensus nominetur a nobis. 
Malo enim ascensum quam scalam aut gradiculos, ut quidam, dicere. 
Est autem figura perquam decora et a Dcmosthene commendata, in qua 
postremum quodque verbum, in priore membro aut parte aliqua elocutio- 20 
nis positum, in posteriorem rursum assumptum inicitur atque ita velut gra- 
dibus quibusdam conectitur oratio, ad hunc modum; ponam enim ipsum 
Demosthenicum versum: Et non dixi quidem haec, non scripsi au- 
tem; nec scripsi quidem, non profectus sum autem ad legatio- 
nem; nec profectus quidem, non persuasi autem Thebanis. 25 
Haec autem animadvertis, quanto elatius dicta sint, quam si simpliciter 
enuntiasset: Et dixi haec et scripsi et in legationem profectus 
persuasi Thebanis. Sic M. Tullius pro Milone: Neque vero se 
populo solum, sed etiam senatui commisit, nec senatui modo, 
sed etiam publicis praesidiis et armis, neque his tantum, sed 30 
etiam eius potestati, cui senatus totam rem publicam com- 



23 de cor. §. 179. 28 §. 61, 



5 fort. in eiusdem rei (ad eandem signiticationem Capella) significatione B 
conferimus Capella 7 Tantologia C eandem B et, ut videtur, V; nam in A est 
eadem; cf. adnot. Ruknk. 8 proxim i del. St f et proxima est superiori iigurae R, 
a proxima superiori figura Ferd. Nagel in Act. litt. soc. Rheno - Traiect. 4, 291 

superiore ABC: superiori V (?) et v. enim -S* : etiam ABCV 11 populi 

Ro. /*:'p. q. r. A, Pop. que Rho. JB, populusque romanus CV 14 et 15 dixit St 

ordinem add. St 18 ascensum A: ascensus BCV 19 decore B ^ 21 in 

posteriorem rursum R : in superiore (superiorem B) cursum ABCV, in inferiorem 
rursus St, fort. in inferiorem ex superiore r. assumpta ABCV 23 haec — scripsi 
quidem om. C non scripsi autem supplevimus; non autem scripsi add, St 25 non 
persuasi autem Thebanis nec persuasi quidem ABCV; glossema sustulit St 26 au- 

tem] an facile? animaduertitis quanto ea latius B 27 profectus persuasi nos: pro- 
fectus sum, persuasi ABBV; prof. sum et pers. St 28 M.] em B 30 iis AB 

31 commiserat Cic. et Capella: commisit ABCV 



AQUILA ROMANUS §. 40-42. 35 

p. 26. 27 C. 

miserat. Parce aut-em usus est figura; nam iri tertio graclu conteutus 
fuit dicere, neque his tantum, ne rursum totum illud repeteret, ne- 
que publicis praesidiis et armis tantum, videlicet quia et longum 
et insuave futu|rum erat. Egregie autem et, ut mihi videtur, feliciter Li- 
5 cinius Calvus in Vatinium: Non ergo pecuniarum magis repetun- 
darum quam maiestatis, neque maiestatis magis quam Plau- 
tiae legis, neque Plautiae legis magis quam ambitus, neque 
ambitus magis quam omnium legum omnia iudicia perierunt. 

41. Solutum; sic enim voco, quod ativvdsxov Graeci vocant. Fit 
io autem ita, ut demplis coniunctionibus et praepositionibus, quibus verba et 

nomina conectuntur, singulatim unumquodque enuntiemus. Cuius rei fre- 
quentissimum exemplum est per totas orationes M. Tullii, sed vel hoc 
unum ad exemplum sufficiet: Expecto vim edicti, severitatem 
praetoris, faveo aratori, cupio octuplo damnari Apronium. In 
15 his enim animadvertimus nullam neque coniunctionem neque praepositio- 
nem interpositam. Facit autem figura haec et ad celeritatem et ad vim 
doloris aliquam significandam , in qua plerumque, cum commoti sumus, 
hoc modo incidere solemus. 

42. Illud etiam praeceptum habeto, actori verae causae numquam ti- 
20 mendum esse, ne nimius sit in figuris sententiarum. Si enim fieri possit, 

ut omnes non * * ad aliquam utilitatem figurentur, non vitandum, ve- 
rum et optabile est. Elocutionis figuris modus adhibendus, et iis maxime, 
quas diximus ad ostensionem magis quam ad certamen facere, in quibus 
paribus paria redduntur aut simili casu aut sono determinantur; in his 
25 eliam, quae iteratione verbi aut repetitione aut aliquocumque huius modi 
motu accidunt. In elocutione tam diu commorandum erit, quam diu non 
in fastidium et satietatem audientis incurrit. Melius itaque est pluribus 



5 ex Quintil. 9, 3, §■ 56. Fragm. or. Rom. ed. Meyer ed. II, p. 477. 13 Verr. 
III, %. 28. 



1 figura ABC: hac figura V (?) R 2 iis A neque publicis Gesner : neque 

solum publ. ABCV 3 et in longum B , longum ACV 4 erat futurum C li- 
cinium C 5 Vatinum B eundem locum cilant Quintil. 9, 3, 56 et Diomedes II, 
p. 448 Keil. magis pecuniarum Quinlil. et Diom. repetendarum B 6 neque 

maiestatis om. C planciae (bis) A 7 neque Iegis (o?n. Plautiae) B 8 omnium 
legum est (i. e. etc.) codd. Quintil. rell. omissis 8 aovv&ixov B 10 coniuuctio- 
nibus — — connectuntur A: ut demptis disiunctionibus et propositionibus quibus 
uerba et non uerbis nominibus aut appellationibus particulis consequuntur (consecun- 
tur B) BCV 11 enunciamus ABV , om. C 12 Tullius C hoc ad unum C 

13 expecto Cic. : exopto ABCV {non opto AB, ut ait R) 14 aratori Cic. : ora- 

tori libri Aquilae et Capellae octuplo Capella: opto ABCV , octupli libri Tulliani 

in hiis animaduertimus enim C 15 n. disiunctionem n. propositionem ABCV, 

em. Capp. 16 haec et ad B: et om. ACV 17 in qua A: qua BCV 19 actori 
A: autori (auctori) BCV 20 nimium ABCV, em. St 21 omnis C lacunam 

indicavimus ; videtur autem lale aliquid dcesse : non ad ornandum tantum, sed ad etc. 

22 modum adhibendum libri, em. Christ iis Sl: his v. 23 facerei?: iieriACV 

24 reddantur ABCV, em. St ant quae simili St 25 quae add. St alio 

quocunque Sl 26 commorandum B: morandum ACV 21 incurret St, fort. incurrerit 

3* 



36 AQUILA ROMANUS §. 42-45. 

p. 27. 28 C. 

huius modi figuris uti et exemplis variare elocutionem quam diutius in 
iisclem manere. 

43. zlts^svy^isvov, disiunctum. Haec figura ita ornat et amplificat 
orationem, ut diversis redditionibus verborum membra, quae vocamus xcolcc, 
disiungat ac separet, sive duo sive plura, hoc modo : Capuam colonis de-5 
ductis occupabunt, Atellampraesidio communient, Nuceriam, 
Cumas multitudine suorum obtinebunt, cetera oppida prae- 
sidiis devincient. Tale est et illud: Venibit igitur sub prae- 
cone|tota Propontis atqueHellespontus, addicetur omnis ora 
Lyciorum atque Cilicum, Mysia et Phrygia eidem condicioni 10 
legique parebunt. Animadvertere autem potes nihil interesse, utrum 
in postremis partibus membra disiunganlur vicissitate verborum, an in pri- 
mis, an hoc vicissim fiat. 

44. 'Tjts&vyiisvovy iniunctum. Hoc genus enuntialionis diver- 
sam habet vim a figura superiore: ibi enim copia verborum iactatur, hic 15 
brevitas. Nam ut in superiore singulis membris singula diversa recldimus, 
ita hic plura in uno coniungimus. Quale est hoc: Quorum ordo ab 
humili, fortuna a sordida, natura a turpi oratione abhorret. 
Hoc enim postremum abhorret ad tria refertur. Sin autem haec figura 
fit ita, ut tum in postremo sit pars orationis, quae duo aut plura membra 20 
coniungat, tum in primo, tum in medio, iniectionem sive STuflolrjv voce- 
mus licet. Praestat autem vim orationi pluribus verbis in eandem rem 
collocatis, non idem significantibus, sed maius semper ac maius aliquid, 
hoc modo: verberatur, cruciatur, necatur. 

45. nXsova6^6g, plus necessarium. Eius figurae usus in eo 25 
est, ut verba quaedam adiciamus, non tam enuntiandae rei necessaria, 
quam ut ex his magnitudo vel dignitas vel moralis aliqua commentatio aut 
denique species motura iudicem circumponatur. Alioqui, si nihil eorum 



5 secundum Cic. or. de 1. agr. II, §. 86. 8 fragm. or. de 1. agr. 1. 



1 variare nos: vaiiari ABCV 3 Ais&vypsvov, disiunctum A el Capella: Dis- 
iunctum, siue iniunctum BCV 6 Atellam A {VI): ac etiam BC Luceriam A 
8 venibit OreHi: ueniet ABCV 9 Propontus B omnis Baiter: communis ABCV 

hora C Oralytiorum B 10 Mysia St: Moesia ABCV Phrygia eidem c. 

1. p. Orelli: Phrygia (Frygia). Veniet Propontis atque Hellespontus, idem c. 1. p. 
ABCV 12 necessitate A\ f fort. verba an hoc vicissim fiat adscripta sunt ad ex- 
plicandam vocem vicissitate' Ruhnk. 14 'TTts^svy^svov scripsi: 'ETZigsvypsvov 

A, Diezeugmenon siue epizeugmenon BCV, Antezeugmenon Capella (non item A, 
ut ait Ruhnk. ) et R iniunctum A : disiunctum siue iniunctum BCV enun- 

ciationis R : enumerationis ABCV 15 ibi — — in superiore om. C 17 ab ad- 

diium ex Capella, a — a nos addidimus 18 humilis AC ratione St 19 sin 

ABV : si C, fit R 20 fit ita ut tum nos : tum ita ut ABCV, ita fit ut St 21 in- 
iectionem A: in lectionem BV, lectionem C sive Gesner: sic ABCV, seu Caussi- 
nus, id est St 23 collatis C 25 Pleonasmus. PIus necessarius eius figurae usus 
ABCV , corr. R ex Capella , qui habet: Pleonasmus est plus necessarium (plns ne- 
cessario Heinsius ad Ovid. Ep. 14, 95, plus quam necessarium Grotius) 26 quae- 

dam nos ex Capel/a: quidem C et edd. 28 circumponantnr Pithoeus alioquin BC 

nihil eo tnm B 



AQUILA ROMANUS §. 45-48. 37 

p. 28. 29 C. 

additio verbi efficit, vitiosa erit. Itaque si dicas C M. Cato ille', quamvis 
sufficiat nomen tantummodo posuisse, videaris plus significasse acldito ille. 
Item hoc: c Quae, malum, est ista voluntaria servitus?' cum pos- 
sit satis significatum esse: ? quaenam est ista voluntaria servitus?' 
5 plus quidem habuit ex eo, quod malum positum est. 

46. "EMeiipig, id est detractio, contraria superiori figura. Orna- 
tur oratio, cum verbum aliquocl cletrahimus a sua significatione, hoc modo : 
Et illi quidem, qui a se mortem morte inimici reppulit, igno- 
sco. Videntur autem mihi et iudices, qui sententias pro illo 

lotulerunt: nam multas fuisse audio. Hic apparet totum illud de- 
esse: videntur autem mihi et iudices idem sensisse vel igno- 
visse. Sed quia intellegebatur, id detractum est, ut ipsa celeritate com- 
motior esset enuntiatio. 

47. Hae sunt fere elocutionum figurae animadversione dignae. Iam 
15 illud sua sponte quicumque intellegere possit, saepe plures elocutionis 

figuras concurrere. Nam qui sic loquitur: Athenienses Asiae par- 
tem eam, quae Ionia cognominata est, coloniis communie- 
runt: Dores Italiae eam regionem, quae Magna Graecia est 
nominata, occupaverunt: tres in unum figuras con|tulit, isocolon, 
20 homoeoptoton, diezeugmenon. Idemque hoc et in ceteris figuris accidere 
poterit. 

48. Illucl ad postremum praecipiendum videtur, ne proposita tibi 
figura, quaerens elocutionem ei subiungere, cito verba colligas, ut in eam 
figuram, quam destinaveris, incidant; infirmum enim hoc et puerile erit. 

25 Sed consuetudo multa elocutionis, in qua figuras huius modi recognoscas, 
et assiduitas stili, cum ipsa exercitatio commoverit dicendi facultatem, in 
has formas ultro incurrit, ut et quibus et quo tempore utendum sit, pos- 
sis diiudicare. Plurimum optimorum, Demosthenis praesertim et M. Tulti 
iuvabit lectio. Ne tamen, dum copiam imitamur, in niinietatem incidamus, 

30 cavendum est. 



3 Cic. Phil. I, §. 15. 



1 efficiet St erat B 2 plus A : om. BCV 3 mala C Cum possit — 
— servitus B: om. ACV 5 quiddam St quod A: quae BCV 8 mortem 

add. R reppulit A: repulit BCV 9 uidetur C et add. St 10 multos St 

totum St: tum ABCV 11 uidetur C 12 id nos : is BCV, om. A, iis R, ideo 
St 14 fere Sl : uere C, aeraeABV 15 quicumque R : quacumque A, om. BCV (sua 
quisque sponte St) 17 colonis B 18 Magna Graecia A : Graecia BCV 19 oc- 
cupauerunt AC : occupauere B et V (?) icolon C 20 itemque ABCV, em. St 

23 quaerens el. ei nos : quaeras el. his ABCV cito nos: cita ACV, si ita 

B et edd. reeent. 25 Sed nos: Haec ABCV huiusmodi om. C 26 facultatem 
AV: facultas item BC 27 ut et quibns St: ut cum quibus ABCV 28 Demo- 
sthenis praesertim et M. Tulli, iuvabit lectio scripsimus: Demosthenis praestabit M. 
Tullio ABGV mance 29 ne tamen nos : nec AV \ ne BC, sed ne St imitatur B 

30 cauendum est. Explicit Aquilae C. 



III. 
IULII RUFINIANI 

DE FIGURIS SENTENTIARDM ET ELOCDTIONIS 

LIBER. 



DE SCHEMATIS LEXEOS. 
DE SCHEMATIS DIANOEAS. 



B = ed. princeps Basileensis. 
R = Ruhnkenius. 
St ;= Rob. Steplianus. 



Hactenus Aquila Romanus ex Alexanclro Numenio : exinde ab eo prae- 
teritas, aliis quidem proditas, subtexuimus. 

1.. EiQoyveCa elocutiuncula Sallustiana commodissime exprimitur, cum 
aliud in pectore reclusum, aliud in lingua promptum babemus, et sententia 
enuntiationis in contrarium verbis accipitur, ut apud Vergilium: 5 

Scilicet is superis labor est. 
A pud Tullium pro Ligario : N o v u m c r i m e n , G a i C a e s a r , et cetera, 
In Clodium et Curionem: Tu vero festivus, tu elegans, tu so- 
lus urbanus, quem decet muliebris ornatus, et cetera. Ironiae 



3 Catil. 10. 5 Aen. 4, 379. 7 p. Lig. §. 1. 8 in Clod. et Cur. c. 5. 



2 praeterita, ab aliis prodita St, r Quem in errorem induxerimt nerba, quae in B 
kis subiiciuntur : Schemata dianoeas. Ironia, partes eius chleuasmus eic. quae non sunt 
Ru/tniani, secl studiosi lectoris, figurarum catalbgum ' conficientis. Quem nos ut inulilem 
et alienum eiecimus.'' Ruhnk. 3 Salustiana B 4 clausum in pectore Sall. 

habemus St : habeamus B sententiam B, em. St 5 verbis Capp. : a verbis B 

7 Caij B 



IULIUS RUFINIANUS §. 1—6. 39 

P . 30 C 

autem species sex, chleuasmos sive epicertomesis, charientismos sive 
scomma, asteismos, diasyrmos, exuthenismos, sarcasmos. 

2. Xlsvaa^iog sive in tx sqz o \urja lq. Haec figura risum excitat et 
severe proposita vafre excutit, eludens personarum aut rerum compara- 

5 tione, utapud Vergilium: 

meque timoris 
Argue, tu, Drance. 
Apud Ciceronem: Quasi vero ego de facie tua, catamite, dixe- 
rim. Vel alias: Potuistine eontum eliosius facere, si tibi hoc 
loParmeno alioqui ac non ipse Parmeno nuntiasset. 

3. XaQisvrtauog sive axcciuua. Hac figura fit festiva dictio, cum 
amoenitate mordax, ut apud Ciceronem: Infirmo corpore atque ae- 
gro, colore, ut ipsi iudicare potestis, u. Et apud eundem: 
Facite enim, ut vultum ipsius et illam usque ad talos demis- 

15 sam purpuram cogitetis. 

4. 'Aaxsiauog , urbana dictio. Hac figura fit excitatis aliis in- 
genua festivitas, ut apud Ciceronem: Respicite, respicite, iudices, 
hominum fortunas, respicite Fabricii senectutem. Cum hoc 
c respicite' omandae orationis ca.usa saepe dixisset, respexit 

2nipse. At Fabricius a subselliis demisso capite discesserat.. 
Et alias: Negabant mirum, ius tam nequam esse verrinum. Et 
alibi; . Alii execrabantur Sacerdotem, qui tam nequam verrem 
reliquissel. 

5. zttaavQuog. Haec figura fit, cum rem aliquam aut personam 
25 elevamus , ut apud Tullium : E s t a d h u c , q u o d a d m i r a r i v o s v i d e o , 

non Verres, sed Quintus Mutius. Et in eodem: Sed repente, 
tanquam epoto Circaeo, factus est Verres: redit ad se atque 
ad mores suos. Et alibi: Quid ad haec Naevius"' Ridet scilicet 
nostram amentiam, qui in vita sua rationem summi officii de- 
3csideremus et instituta bonorum virorum requiramus. 

6. 'E&v&eviaiiog. Figura haec fit, cum rem aliquam extenuamus 
et contemtam facimus, ut apud Horaiium in Lucilium: 

5 Aen. 11,383. 8 ex or. in Clod. et Cur., ut Beier probabile reddidit. 9 ora- 

tioni pro Fundanio vindicavit Ruhnk. 12 Cic. fragm. p. 579, 16 Or. ed. I p. 347, 

17 Klotz. 14 p. Cluent. §. 111. 17 p. Cluent. §. 58. Quintil. 6, 3, 40. 20 

- et 21 Verr. I , -.§. 121. 2-5 et 26 div. in Caecil. §. 57. 28 p. Quinct. §. 55. 

32 Sat. 1, 10, 20. 



1 epiceriomeuesis B , item paulo posi 2 Astismos B 4 comparationem B. 

em. R 9 vel alias rhetoris verba esse aliud exemplum adiwxgentis C. Beier iniel- 
lexit in Cic. oratt. fragm. p. 112 potuistine scripsi : potuisti B 10 alioqui scripsi: 
alloqui B, per aliquem St 13 ipsi iudicare potestis u. nos : ipse indicare p. u. B 

14 facit B 16 Astismus B excitatis Gesner ; exercitatis B 17 Respicite 

respicite B: respicite edd. Cic. et reliquae Rufiniani 21 negabat uirum iustum, 

nequam esse Verrinium B, negabant mirandum esse ius tam nequam etc. Cic. 
22 alibi R : illi B , illico Froischer sacerdotem edd. tam nequam Verrem B, 

verrem tam nequam Cic. 26 fort. in eadem 27 e poto ciiva eo B , aliquo Cir- 

caeo poculo codd. Cic.; videtur Rufinianus poculo Circaeo scripsisse 32 apud Hora- 



40 IULIUS RUFINIANUS §. 6 — 9. 

p. 30. 31 C. 

At magnum fecit, quod verbis Graeca Latinis 

M i s c u i t. 
Apud Tullium pro Caecina: Eieci ego te armatis hominibus, non 
deieci, ut tantum facinus non in aequitate iuris, sed in una 
litcra latuisse videatur. Item in Philippicarum secunda: Nam quods 
q u a e r e b a s , q u o m o d o r e d i s s e m : p r i m u m 1 u c e , n o n t e n e b r i s , | 
deinde cum calceis et toga, nullis caligis nec lacerna. Cato 
apud Atbenienses: Antiochus epistolis bellum gerit, calamo et 
atramento militat. 

7. UaQ%a6[i6g. Haec figura quibusdam videtur eadem, quae chleua- 10 
smos, sed a peritissimis propria significatione descripta est. Peculiariter 
enim foediora ea significamus, non tamen sine dicacitate concinna, ut apud 
Vergilium : 

Novimus et qui te transversa tuentibus hircis. 
Apud Ciceronem: Sexte noster, quoniam etiam iura ligurris. Et 15 
pro Caelio: Quod facerem vehementius, nisi mihi intercede- 
rent inimicitiae cum istius mulieris viro, fratre volui dicere: 
semper hic erro. 

8. 'A7tocpa6ig sive AlxioXoyia, venustum schema, ubi quasi alio 
interrogante nobis ipsis respondemus et rationem reddimus. Cicero pro 20 
Tullio: Si qui furem occiderit, iniuria occiderit. Quam ob 
rem? quia ius constitutum nullum est. Quid si se telo defen- 
derit? non iniuria. Quid i t a ? quia constitutum est. Caesar 
pro Bithynis: Quid ergo? Syngraphae non sunt, sed res aliena 
est. Et hactenus, ubi nobis respondemus, alias, ubi aliis: quod nisi arte 25 
procedit, causam prodit: ut apud Vergilium interrogante altero, quod ne- 
gare non poterat, subtiliter alter occurrit, ne furtum fecisse existimetur: 

An mihi cantando victus non redderet ille? 
Testis interrogatus in reum, an fustibus vapulasset: c et innocens,' 
inquit. Aut cum dicitur, quaero an occideris hominem? et respon- 30 
detur Matronem', ut confessionem praecurrat defensio. 

9. ''AitOQia^ eadem est et dca7r6Q7]6Lg, addubitatio quaedam, cum 
simulamus quaerere nos, unde inciplendum, ubi desinendum, quid potissi- 



3 p. Caec §. 38. 5 Phil. H, §• 76. 8 Reliq. ed. Iordan. p. 39. 13 Eci. 

3, 8. 15 de domo sua §. 47. 16 p. Cael. §. 32. 21 p. Tull. §. 52. 24 

p. 751 ed. Nipperdey 26 Ecl. 3, 21. 29 — 31 Quintil. 9, 2, 12. 32 — 33 
Quintil. 9, 2, 19. 



lium in Lucilium Gesner : apud Lucilium /?, apud Horatium mavult Jac. Becker in 
Philologi V, 726 3 pro Cinna B 4 in aequitate defensionis Gic. 6 primum 

Cic. : prima B 7 Gallicis A. Gellius 13, 22, 6 11 a peritissimis R: aperte per- 
fectissimis B, a perfectissimis St 15 iura Lycurgis B; quouiam etiam dialecticus 
es et haec quoque liguris Cic. 19 eteologia B 21 furem Si: in foro B 

24 non sunt? distinxit Nipperdey 26 altero St: Aclero B 27 alter add. R 

29 in reum Quintil. 9, 2, 12: a reo B au Quintil.: non B, num edd. ab 
reo fuslibus Quinlil. et Quintil.: oin. B 33 ubi desiuendum Quinlil. 9, 2, 19: 

om. B 



IULIUS RUFINIANUS §.9—11. 41 

mum dicendum an omnino dicendum, cumque artificialiter simulamus nos 
ibi res invenire, non paratos venisse. Cicero in Verrem: Quem? Quem- 
nam? recte admones: Polyclitum esse dicebant. Et de domo 
sua apud pontifices: Tibi literas ille misit? quas? quas aut num- 
5 quam misit, aut si misit, in contione recitari noluit. Ita- 
que sive ille misit sive tu protulisti, certe consilium tuum de 
honore Catonis nudatum est. 

10. 'AvaKoCvcoGiq communicatio est, cum aut ipsos adversarios 
consulimus aut cum iudicibus deliberamus. Cicero in divinatione: De te, 

loCaecili — iam me hercules extra hanc contentionem certa- 
menque nostrum et reliqua. Est et idiotismos. Idem pro Quinctio; 
Si dupondius tuus ageretur, Sex. Naevi, si in parvula re ca- 
ptionis aliquid vererere, statim ad Gaium Aquilium aut eo- 
rum aliquem qui consuluntur cucurrisses: cum ius amicitiae, 

15 societatis, adfinitatis ageretur ... Item ibidem: Ego nunc pro 
te hos consulo post tempus et in aliena re, quoniam tu in tua 
re, cum tempus erat, consulere oblitus es. Quaero abs te, 
Gai Aquili, L. Lucili, P. Quinctili, M. Marcelle: vadimonium 
mihi non obiit quidam socius et adfinis meus, quocum mihi 

20 necessitudo vetus, contro|versia de re pecuniaria recens in- 
tercedit, et cetera. Item: Profecto si recte vestram bonitatem 
atque prudentiam agnovi, non multum me fallit, si consula- 
mini, quid sitis responsuri: primum exspectare ... Cato: Si 
vos in eo loco essetis, quid aliud faceretis? Et alibi: Commu- 

25nem rem putatote, ac vos huic praepositos. Vergilius: 

fuit et tibi talis 
Anchises genitor, Dauni miserere senectae. 

11. 'AyavccxtrjGLg, indignatio, quae fit maxime pronuntiatione. 
Ennius in Iphigenia: 

30 Menelaus me obiurgat: id meis rebus regimen restat. 



2 Vcrr. IV, §. 5. cf. Quintil. 9, 2, 61. 3 de domo s. §. 22. 9 in Caecii. 
§. 37. 11 p. Quinct. §. 53. 15 §. 54. 21 ibid. §. 54. 23 p. 71 ed. Iordan. 
24 ibid. p. 72. cf. Quintil. 9, 2, 21. 25 Aen. 12, 933. 29 p. 121 Vahlen. 



1 nos ibi R : non sibi B 4 quas addidimus. Apud Ciceronem est: Litteras 

in contione recitasti, quas tibi a C. Caesare missas diceres quas aut numquam 

tibi ille litteras misit aut ete. 5 itaque B : at Cic. edd. 9 de te Caecili Cicero : 
decedente B 10 hoc extra Cic. 11 idem Gesner: item B 12 paruula reca- 

pitulationis B 13 non statim Cic. 15 Item] fort. et cctera ego hunc B 

16 tu deest in ed. Ruhnk. , sed est in B 18 Lucili Orelli: Lucille B, Luculle R 

Quintilie B 20 de re] dare B 21 Profecto Ravius (disput. de Cic. or. p. 

Quincl. p. 80): pro Sextio B 22 agnoui enim , muUum me fallit. si conq. r. s. 

(sic) primum expectari B 23 Si uos B: Cedo si vos Quintil. 9, 2, 21; videtur 

cedo post Cato librariorum culpa intercidisse , quoniam rhetor locum ex Quintiliano de- 
scripsit. 24 fecissetis Quinlil. 25 rem agi Quintil. puta to B propositos 

B 26 talia Sancire genitor B 30 restitat Bentley 



42 1ULIUS RUFINIANUS §. 11 — 15. 

p. 32. 33 C. . 

Vergilius: . 

Cantando tu illum? aut umquam tibi fistula cera 

Iuncta fuit? 
Cicero pro Sulla: Fero ego te, Torquate, iam dudum fero. 

12. 'ATtodtco^Lg, reiectio vel reprobatio quarundam rerum, quasi 5 
in quaestionem non venire dignarum, neque oportuisse aut ab adversariis 
poni aut a nobis quaeri aut a iudice postulari. Quod schema mire facit ad 
accelerate fugiendum, ut et tacuisse et tamen non timuisse videamur ut 
in re difficili et contraria non haereamus. In qua figura breviter morati 
ad aliud statim transire debemus. Cicero pro Caelio: Equitis Romaniio 
autem esse filium criminis loco poni ab accusatoribus, ne- 
que his iudicantibus . . . 

13. 'ATtOTtXuvYiGig est [aut] iudicis a re contraria nobis avocatio, 
quam cum desiderat aut ab adversario commonetur ut quaerat, nos ob- 
scurando et miscendo et promittendo quidem dicturos nos, sed suo loco, 15 
ad aliam rem avocamus, et rursum dum dicimus, sensim ad aliud transi- 
mus, et ab eo, quod contra nos est, avocatur et suspenditur iudex vel 
coniuncta rerum multitudine implicatur, ut non de uno, sed de pluribus 
putet sibi sententiam esse dicendam, ut pro Cluentio fecit Cicero, in qua 
oratione tenebras se offudisse iactavit iudicibus Cluentianis: Intellegant^o 
nihil me nec subterfugere voluisse reticendo nec obscurare 
dicerido. Ego me, iudices, a'd eam causam accedere, quae 
iam per annos octo continuos usqtie eo efficiam profecto. De- 
inde: Versatam esse in iudicio pecuniam constat: totum caput. 
Deinde: Unum quidem, nenpo erit tam inimicus Cluentio usque 25 
ad finem capitis ipsius. 

14. AcpooiOyiog vel diOQL6(i6g, descriptio rerum per reprehensio- 
nem, quae exprimit et corrigit vim sententiae et potestatem. Quare 
potest videri species emendationis; nam quae temere dixeris, reprehendit. 
Tullius: Quamquam illa non poena, sed prohibitio sceleris fuit. 30 
Aut alias: Cives, cives inquam, si hoc nomine appellare fas est. | 

15. ^Aoa, execratio. Execratio oratoria apud Ciceronem: sce- 



1 Ecl. 3, 25. 4 p. Sulla §. 46. 10 p. Cael. §. 4. 19 Quintil. 2, 17, 21. 

20 p. Cluent. §. 1. 22 §.7. .24 §. 81. 25 §. 64. . 30 et 31 ex Quintil, 

9, 2, 18. Prius fragm. est ex oratione amissa. 31 p. Mur. §. 80. 32 Verr. I, 
§. 40. 



4 Sylla B 5 Apodioxis Vossius (Insl. orat. V, 6, p. 251) : Apodoxis B 
reiectio Capp.: siue apoplanesis. Reiectio B reprobatio St : probatio B 6 vel 

quas putemus neque oportuisse Vossius, quasque putemus n. oportuisse Gesner, quas 
neque oportuisset R 7 ad add. St 10 debeamus B et edd. 11 ab accusatoribus n. 
h. p. (sic) B 13 aut det. Capp. 14 commonetur St : commouetur B 23 an- 
nos octo non usque eo efficaciam B 29 namque temere B reprehendit St : re- 
prehendet B 31 cives semel habet B hoc eos Quinlil. 9,2, 18, eos hoc Cic. 

codd. 32 'Aqu Caussinus: Aria B 



IULIUS RUFINIANUS §. 15 — 20. 43 

p. 33 C. 

lu.s! o portentum in ultimas terras exportandum! Apiul Ver- 
gilium: 

Attibi-pro scelere, exclamat, pro talibus ausis, 
Di, siqua estcaelo pietas, quae talia curet, 
5 Persolvant grates digiias. 

16. A£r\<5ts, obsecratio vel obtestatio, qua deos oramus aut 
bomines. Cicero pro Deiotaro: Per dexteram istam tuam ego ob- 
testor. Pro Roscio \xexa Eigcovstccg' Rogat oratque te, Chryso- 
gOne. Apud deos Vergilius: 

10 Per superos atque hoc caelum ... 

Per ego has lacrimas dextramque tuam te. 
Plautus: Ita ted obtestor per senectutem tuam. 

17. Atafiolr]^ criminatio et quasi denuntiatio eorum, quae futura sunl. 
Cicero pro Milone: Erit ille atque inlucescet dies et cetera. Te- 

15 rentius : 

Videre videor iam illum diern, q.uom hinc egens 

Profugiet aliquo militatum. 
Apud Vergilium: 

Sed.non an.te datam cingetis moenibus urbem, 
20 et cetera. 

18. Atctvota. Haec figura fit proprie, cum proponitur non id quod 
fieri oportet, sed quod fit. Tullius: Dol.abella autem, quem ad mo- 
dum homines nobiles, usque iniuriam facere fortissime perse- 
verat. Vergilius: Furor arma ministrat. Applicatur huic figurae 

25 etiam %Q£ta, sententia necessaria, ut Cato in Thermum post censuram: 
Qui ventrem suum non pro hoste habet, qui pro re publica, 
non pro sua obsonat, qui stulte spondet, qui cupide aedi- 
ficat. 

19. 'AitocpcQVYHLttj sententia responsiva, ut apud Caecilium: 
3oFac velis, perficies. Apud Tullium: Literarum radices amaras, 

fructus dulces. 

20. AiaXoyic5\xoq. Haec fit ita , cum quis secuin disputat et volu- 



1 Aen. 2, 535. 7 p. Deiot. §. 8. 8 p. Rosc. Am. §. 144. 9 Aen. 3, 600. 
11 Aen. 4, 314. 12 Asin. 1, 1, 3. 14 p. Mil. §. 69. 15 Adelph. 3, 3, 30. 

18 Aen. 3,255. 22 p. Quinct. $. 31. 24 Aen. 1, 150. 25 p. 44 lord. 

29 Locus deest apud Ribbeckium Cic.fragm. inc. p. 581 Or. p. 350 Klotz. 

7 obtestor] obtestor, per ego has lachrymas B ; cf. infra v. 11 istam de oro 

libri Tulliani 8 Meta Ironias B Chrysogone. Apud Virgilium Capp. prob. R; 

fted est supra: qua deos oramus aut homines, quo hic respicitur. 12 ted Fleck- 

eisen: te deos B, te codd. Plauti; per te deos R 13 Aiun£ikr\, interminatio Gesner; 
ipse malim : 'AtcslXt] , comminatio 14 atque in Iuce se et die B 16 quo hinc B 

21 DianoeaJ f Figurae potius nomen Biabole convenit'. Gesner 23 facere 
om. B. 25 sententia necessaria Barlhius (Advers. 16, 13) inducendum putabat 
Thernum B , em. St 26 Ruhnkenio aliquid i?i hoc fragmento deesse videtur 29 

Apophonema Capp. (idem apophthegma tenlans): Apophonisma B, Apophanisma 
Gesner Caecilium R : Caeliura B 



44 IULIUS RUFINIANUS §. 20 — 25. 

p. 33. 34 C. 

tat, quid agat vel quid agendum putet. Apud Terentium: Quid igitur 
faciam? Vergilius: 

En, quid ago? rursusne procos irrisa priores 

Experiar? | 
Cicero pro Cluentio: Dem iudicibus? Mihi igitur nihil quaere-5 
tur? In Verrinarum libro I. Si pupillo redimitur, mibi praeda 
de manibus eripitur. Quod est igitur remedium? quod? 

21. 'EitiTtlYiltg sive E7ttrt^rj6tg. Fit haec figura, cum iurgamus 
aut coarguimus. Cicero in Catilinam: Patere tua consilia non sen- 
tis? quem nostrum ignorare arbitraris? Terentius: Non ego teio 
v i d i m a n u m ? Vergilius : 

Non ego t e vidi Damonis, pessime, caprum? 

22. r O{iotcoGtg est, cum per similitudinem res praesentantur. Cuius 
species sunt primae duae, itaQadety^a et TtaQaflolrj. Harum distantia 
est, quod paradigma facit vera exempla, parabole ficta ostendit. 15 

23. IJaQadety^iarog quidem triformis est ratio. Nam exemplum aut 
personas tantum exhibet sine sermone, aut sermonem sine personis, aut 
simul utrumque. Personam sine sermone, ut Cicero in Catilinam: Ne- 
que enim potuisset aut ille Ahala, usque ad si sceleratos cives 
interimere. Sermonem sine persona: Catonis est dictum: pedibus^o 
compensari pecuniam. Sed sermonem pariter et personam: Cicero 
pro Roscio: Estne hoc illi dicto atque facto Fimbriano similli- 
mum? Rursum parabola et ipsa tripartita est, per stxova, o^iotov^ ena- 
ycoyrjv. 

24. Icon fit, ciim perfectae formae similes conferuntur. Vergilius:25 
Talis Amyclaei domitus Pollucis habenis. 

Cicero de populo Romano: ul mare, quod sua natura tranquil- 
lum sit, ventorum vi agitari et conturbari solet: sicpopulus 
Romanus . . . 

25. Homoeon. Haec figura fit, cum ex partibus aliqua similitudo 30 
colligitur, ut Vergilius: 

Sic oculos, sic ille manus, sic ora tenebat. 
Eliam in actu fit homoeon, ut idem Vergilius: 



1 Eun. 1, 1, 1. 2 Aen. 4, 531. 5 p. Cluent. §. 70. 6 Verr. 1, §. 142. 

9 Cat. 1, §. 1. 10 Heaut. 3, 3, 2. 11 Ecl. 3, 17. 18 immo p. Mil. §. 8. 

20 Cic. p. Fiacco §. 72. 22 p. Rosc. Am. §. 34. 25 Georg. 3, 89. 27 p. 
Cluent. §. 138. 31 Aen. 3, 490. 33 Aen. 4, 669. 



3 procos om. B 6 populo B opera redimitur Cic. 8 epilmesis B 

iurgamur taussinus 10 quae B 13 Omoeosis est St: Omoeosis. Inest ibi pa- 

radigma parabolae. Omoeosis est B praesentantur R : praestantur B, repraesen- 

tantur Io. Schulling ad Sen. Controv. II, 12 p. 167 19 illa hala B ad si nos: 

assis B, ad edd. 21 compensare B Sed del. St sermonem personam 

St: sermone persona B 23 slhovcc, ofioiov nos: Iconomoeon B , Iconem, 

Omoeon v. 27 ut om. B. 28 sic P. R. B 32 ferebat Verg. 



IULIUS RUFINIANUS. §. 25-30. 45 

p. 34. 35 C. 

Non aliter, quam si immissis ruat hostibus omnis 
Carthago aut antiqua Tyros. 
Cicero in Verrinis: Subcinctam Scyllam lupis et canibus, cum 
pube tenus virgo sit, similem esse Verris et comitum illius, 
squibus quasi canibus succinctus sit. 

26. 'ETtccyayrj. Fit haec ex rerum similium collatione vel argu- 
mentorum, salva tamen similitudine. Rerum, ut Vergilius: 

Improvisum aspris veluti qui sentibus anguem 
Pressit humi nitens. 
10 Et Cicero pro Roscio comparat occupationes Iovis optimi maximi Sullae 
rebus gestis propius. Argumentorum autem, ut Lucilius: | 
Nam si tu fluctus undasque e gurgite salso 
Tollere decreris, ventum prius Emathium, 
Ventum, inquam, tollas t. c. q. i. 1. 
15 27. 'EthtqotztJ. Haec fit, cum figurate concedimus, quod velit quis 

faciat, ut Vergilius Aeneidos priuio: 

Sequere Italiam ventis, pete regna per undas. 
Et Cicero: Quid exspectas? Proficiscere : nimium iam diu te 
imperatorem tua illa Manliana castra desiderant. 
20 28. Ev%aC, precationes. Vergilius: 

Da nunc, Tybri pater, ferro, quod missile libro. 
Cicero in Catilinam, cum invocat Iovem ad poenam coninratorum atque 
ila concludit: Aeternis suppliciis vivos mortuosque mactabis. 

29. 'EitLcpcovrnia. Hac sententia in fine expositae rei cum affectu 
25 enuntiatur. Cicero in Verrinis : N o n v i t a m 1 i b e r u m , s e d m o r t i s c e - 

leritatem precabantur. 

30. 'Ev&vnrjna fit, cum periodos orationis ex contrariis sententiis 
astringitur. Apud Lucilium: 

Si me nescire hoc nescis, quod quaerere dico, 
30 Quare divinas quicquam, f aut quare debes 

Ipse? et si scis q. b. e. scire hoc d. t. 
Cicero in divinatione: Qui te neque velle sua causa, nec, si cu- 
pias, posse arbitrantur r. i. id est, mea fuit his, et cetera. 



3 secundum Verr. V, §. 146. 7 Aen. 2, 379. 10 p. Rosc. Am. §. 131. 

11 Dousa p. 5. 16 immo IV, 381. 18 Cat. I, §. 10. 20 Aen. 10, 421. 

22 Cat. 1, §. 33. 25 Verr. V, §. 119. 23 Dousa p. 6. 32 §. 21. 



3 Succinctam R 4 comitem B 7 similitudine. Rerum Dousa: similitudine 
rerum B 11 argumentorum St: argumento B Lucilius Dousa : Lucius B 

13 ventum St: uenti B Emathium R : Haematium B 14 t. c. q. i. 1. B: loco 
citato qui integer legendus lo. Bernh. Koehler in Seebode N. Arch. f. Philol. 1828 
p. 98; tu culpam quam illiu' laxes lac. Becker in Philologi V, 734 16 primo B: 
inuno quarto 18 Quod B 20 Euchae R : Euche B (Euche, precatio St) 24 

Hac (sc. figura) Gesner : Haec B 2<3 liberam B 26 precabantur] pretio redi- 

meie cogebantur Cic. 30 aut quare debes B: quod quaerere debes probabiliter 

Gesner 31 scire hocce decet te Dousa; reliquoru/n conatus de loco obscurissimo re- 
censuit Iac. Becker in Philologi V, 72S sqq. 33 posse arbitrantur] p. a. B 



46 IULIUS RUFINIANUS §. 31—35. 

p. 35. 36 C. 

31. 'ETtavdlrjilug, repetitio sententiae propter aliam necessariam cau- 
sam, non ut fit in figuris elocutionis. Sic apud Lucilium: 

Vellem concilio vestrum, quod dicitis, olim 
Vellem, caelicolae, o //r adfuissemus priorei 
Concilio. 5 

Cicero pro Rabirio : L i b e n t e r , s i e s s e t i n t e g r u m , p r o f i t e r e r i d e m , 
Saturninum C. Rabiri manu interfectum. Nihil me iste cla- 
mor commovet; usque hoc, libenter, inquam, profiierer. 

32. TTQOVTtSQyaOicc vel TiQOJiaQaOxsvrj, praemunitio, qua ante uti- 
mur, ut confirmetur id, quod subiecturi sumus. Ut si testem producturi sumus, io 
ante necesse est ei fidem habendam esse doceamus. Quare velut generalis 
locus et tractatus communis est. Cicero pro Milone ante praemunit, licere 
hominem occidere, et tum subicit occisum P. Clodium iure, et sine invi- 
dia, cum ita dicit: Negant in|tueri lucem esse fas ei, qui a se 
esse hominem occisum fateatur. In qua tandem civitate hocis 
homines stultissimi disputant? 

33. IlaQQrjGitty oratio libera, quam Cornificius licentiam vocat. 
Cicero pro Ligario: Suscepto bello, Caesar, gesto etiam ex parte 
magna, nulla vi coactus, et cetera. Contra idem: Quid aliud egi- 
mus, Tubero, nisi ut, quod hic potest, nos possemus? Interdum 20 
adulanter inducitur. Sic adulatio est pro Rabirio perduellionis, libere cum 
ait: Quin continetis vocem vestram, indicem stultitiae, te- 
stem paucitatis? 

34. IJaQado^ov sive vjto^iovrj , sustentatio vel inopinatum. 
Hoc schema suspendit sensum, deinde subicit aliquid eo, contra exspecta- 25 
tionem auditoris, sive maius sive minus, et ideo sustentatio vel inopina- 
tum dicitur. Cicero pro Ligario: Hinc prohibitus non ad Caesa- 
rem, ne iratus, non ad domum, ne iners, non aliquam in re- 
gionem, ne condemnare causam illam, quam secutus et cetera. 

35. IlQOtQOTtrj adhortatio ad aliquam rem est [et palilogia]. 30 
Vergilius : 



2 Dousa p. 23. 6 p. Rab. perd. §. 18 sq. 12 p. MiL §. 7. 17 ex 

Quintil. 9, 2, §. 27 sq. Cornif. 4, c. 36. 18 p. Lig. §. 7. 19 p. Lig. §. 10. 

21 p. Rab. §. 18. 24 ex Quintil. 9, 2, §. 22 sq. 27 p. Lig. §. 27. 31 Aen. 
5, 189. 



2 Sic Dousw. sed B 3 vellem Dousa: uel B 4 coelicolae adfuissemus B, 
Caelicolae; vellem, inquam Dousa; nos Fleckeiseno auclore olli supplevimus; quod dicitis 
olim, Caelicolae, factum, vellem adfuissemu' priore Lachmann priore B et edd. 
7 Rabiri B : Rabirii v, 8 usque huc St 9 Proyperg-asia vel proparasceue 

Capp. : Prupergasia, uel parasceue B 10 confirmetur ?ws : confirmaret B, confirmet 
St 11 necesse addidimus: ante est ut Sl 13 tum St: cum B subicit Gesner : 

subito B 14 quia se B 15 hoc dispulant] hoc dem. B ; hoc dementis- 

simi homines disputant R 19 contra B : fort. infra 21 Sic nos : hic B, ut hic 

St Rabirio Pithoeus: arbitrio B perduellionis libere, cum ait distinguebat Ges- 
ner 24 hypomene B 26 maius R : magnum B 28 ad {ante domuni) om. Cic. 
codd. 29 ne condemnare . . secutus] non concau. ill. q. s. B 30 et palilogia B: 
palillogia v, et palilogia nos ut glossema inclusimus, quod quidam adscripsisse videtur, 



IULIUS RUFINIANUS §. 35-38. 47 

p. 36 C. 

Nunc, nunc insurgite remis, 
Hortor vos, socii. 
Cicero in Verrem II. actionis libro I: Vos, quod ad vestram famam 
senatusque consulta pertinet, iudices, prospicite atque con- 
5 sulite, et cetera. 

36. Ilu&OTCoiia. Hac vel odium vel iracundia vel misericordia com- 
rnovetiir. Vergilius : 

Domus interior gemitu miseroque tumultu 
Miscetur. 
io Cicero pro Roscio: Nemo erat, qui non ardere illa omnia mallet 
quam videre in Sex. Roscii bonis dominantem, et cetera. Apud 
eundem in Verrem: Clamor interea fit tota domo, pugna inter 
servos Rubri atque hospitis, et cetera. Alio loco: Caedere ia- 
nuam saxis, instare ferro, ligna et sarmenta circumdare 
lsignemque subicere coeperunt. 

37. HvyaQiGiq sive kvtC&sGls , comparatio rerum atque personarum 
inter se contrariarum, ut: 

Ego proiector, quod tu peccas; tu delinquis, ego ar- 

g u o r ? 
2o Pro malefactis Helena redeat, virgo pereat innocens? 

Tua reconcilielur uxor, mea necetur filia? 
Cicero pro Murena: Vigilas tu de nocte, ut consultoribus tuis re- 
spondeas: ille, ut mature, quo intendit, cum exercitu perve- 
niat, et cetera. Item in Verrinis; Iste multo sceleratior et ne- 
25quior quam ille Adrianus, aliquanto etiam felicior fuit, et 
cetera. 

38. 'TitSQ^okri aliis tropus videtur: ceterum fit, cum excedit veri- 
tatem sententia. Apud Vergilium: 

Qui candore nives anteirent, cursibus auras. 
30 Apud Tullium: Campus ipse me causam paene docuit Leontinus. 



3 Verr. I, §. 22. 7 Aen. 2, 486. 10 p. Rosc. Am. §. 24. 12 in Verr. 
I, §. 67. 13 ibid. §. 69. 18 Ennius ed. Vahlen p. 122. 22 p. Mur. §. 22. 

24 Verr. I, §. 70. 28 Aen. 12, 84. 30 p. Scauro §. 25. 



significans in versu Vergiliano nunc, nunc insurgite palilogias quoque figuram inductam 
esse. 2 hortor uos B: Hectorei Verg. 3 II. R : Hi B libro I nos: liberi B, 

libri v. 4 senatusque consulta B: salutemque communem libri Tulliani, ut ilem 

Ru/inianus vicletur scripsisse 6 hac vel odium nos: haec vel odio B 10 arde- 

ret B illa om. Hbri Tulliani 12 pugna B: om. libri Tidliani, pugnatur Seb. Rau, 
Var. lectt. in Cic oratt. II, 63 13 Rubri B: Rubrii v. 16 Synchrisis B 

18 Ut ego plectar Bentley ep. ad Millium p. 43; Ut ego plectar, tu delinquas; tu pec- 
ces, ego arguar Porson Tracts p. 303; fort. Ego proh plector delinquis St : delin- 
quas B arguor? Pro Bergk: arguor pro vulgo. Praeivit in verbis sic distinguendis iam 
Hermannus acl Eur. Iphig. in Aul. v. 385 p. 35 21 mea necetur filia Columna: 

mea negetur, filia mea B 22 Vigilias tun' de nocte B 23 incendit B 27 aliis 
schema, aliis tropus St 30 causam p. d. 1. B; verba primus Ruhnk. supplevit 

ex Fortunatiano III p. 91 Capp. 



IULII RUFINIANI 

DE SCHEMATIS LEXEOS. 



1. IlQoXrjjpLg est 6%fiiiu Xe^ecjg, id est figura elocutionis, cum ante 
numerus redditur verbis, quam res personaeve definiantur, ut: 

Nec tantum Rhodope mirantur et Ismarus Orphea. 5 

Et: 

Interea reges — ingenti mole Latinus 

Quadriiugo vehitur curru ... 
Latine appellari potest praesumptio vel anticipatio. 

2. UvlXri^ig est, cum duabus diversisque sententiis et rebus unum 10 
datur verbum, minime utrisque conveniens, ut: 

Inclusos utero Danaos et pinea furtim 

Laxat claustra Sinon. 
Laxat enim et ad Danaos referri non potest, sicut ad claustra. Et: 

Optime Graiugenum, cui me fortuna precari 15 

Ac vitta comptos voluit praetendere ramos. 
Non enim, sicut cui praetendere ramos, ita et cui precari potest 
videri ratione conexum. Et: 

His quidarn signis atque haec exempla secuti. 
Haec Latine dicitur conceptio. 20 

3. Zevy^ta est, cum unum verbum communiter multis sententiis 
iungitur ad omnes pari significatione pertinens et adnexum, ut: 

Aeneas urbe et sociis et classe relicta. 
Latine haec figura dicitur ligatio vel adnexio. 



5 Verg. Ecl. 6, 30. 7 Verg. Aen. 12, 161. 12 Aen. 2, 258. 15 ibid. 
8, 127. 18 Georg. 4, 219. 23 Aen. 9, 8. 



1 f Hic valde ieiuuus et exilis libellus , quo orationis schemata fere Virgilii exem- 
plis explicantur, non videtur esse Rufiniani. Nam cur idem argumentum bis sibi tra- 
ctandum sumsisset? Videntur librarii , cum auctoris nomen uon adiectum reperissent, 
Iulii Rufiniani nomen ad hoc quoque opusculum traduxisse'. Ruhnkenius. 

4 personaeve definiantur Gesner: personae affinianlur B 5 miratur B. c Rnfi- 
nianum mirantur scripsisse, res ipsa loquitur; v. Heinsium ad Virg. I. c. ' Ruhnk. 

14 et del. St 20 conceptio Capp. (ex Beda de saerae scripturae fig-): cor- 
reptio B 



[IULII RUFINIANI] DE SCHEMATIS LEXEOS §. 4-6. 49 

p. 37. 38 C. 

4. 'Tito&vZig est, cum singulis rebus sententiisque singula debita 
verba iunguntur, ut: 

Procumbunt piceae, sonat icta securibus ilex 
Fraxineaeque trabes, cuneis et fissile robur 
Scinditur, advolvunt insentes montibus ornos. 



Et 



Venit hiems: teritur Sicyonia bacca trapetis, 
Glande sues redeunt laeti, dant arbuta silvae: 



Et varios ponit fetus autumnus, et alte 
10 Mitis in apricis coquitur vindemia saxis. 

Haec figura Latine vocabitur subiunctio vel subinsertio vel sub- 
nexio. 

5. 'ETtavdXrityLq est eorundem verborum simul positorum eiusdem- 
que sententiae post multa interiecta cum aliqua periodi conclusione facta 
15 repetitio , ut : 

Huc, pater o Lenaee, tuis hic omnia plena 
Muneribus, tibi pampineo gravidus autumno 
Floret ager, spumat plenis vindemia labris: 
Huc, pater o Lenaee, veni. 
20 Et: 

Pastorum musam Damonis et Alphesiboei, 
Immemor herbarum quos est mirata iuvenca 
Certantes, quorum stupefactae carmine lynces, 
Damonis musam dicemus et Alphesiboei. 
25 Latine haec figura dicitur resumptio vel repetitio. 

(3. 'ETtavacpoQa est, cum ab eodem verbo plures inchoatae senten- 
tiae incipiunt, ut: 

Hic gelidi fontes, hic mollia prata, Lycori, 
Hic nemus: hic ipso tecum consumerer aevo. 



30 Et : 



Et 



Num fletu ingemuit nostro? num lumina flexit? 

Num lacrimas victus dedit aut miseratus amantem est? 



Bellum, o terra hospita, portas: 
35 Bello armantur equi, bellum haec armenta minantur. 

Et: 

Ver adeo frondi nemorum, ver utile silvis. 
Et: Nocte leves stipulae melius. 

Latine haec figura dicitur iteratio. 



3 Aen. 6, 180. 7 Georg. 2, 519. 16 ibid. 2, 4. 21 Ecl. 8, 1. 28 Ecl. 
10, 42. 31 Aen. 3, 469. 34 ibid. 3, 539. 37 Georg. 2, 323. 38 ibid. 



8 laeli redeunt Verg. 9 foetus B 21 et 24 Dammonis B 28 Licori B 
34 terras B 38 nielius stipulae Verg. stipnlae. Melius enim (an ex etc?) latine B 

RHETORES LATINI. 4 



50 [1ULII RUFINIANI] 

p. 38. 39 C. 

7. TLaXiXoyia est, cum verbum, quod in prima senlentia est ulti- 
mum, in sequente esi primum, ut: 

Pierides: vos haec facietis maxima Gallo, 
Gallo, cuius amor tantum mihi crescit in horas. 



Et: 



Et: 



Addit se sociam timidisque supervenit Aegle, 
Aegle, Naiadum pulcherrima. 



Deiphobum vidi lacerum crudeliter ora, 

Ora manusque ambas. io 

Et: Concurrunt Tyrrenae acies. 

Latine dicitur regressio. 

8. 'AvadtTt^cjaig est eiusdem verbi continuatim repetitio, ut: 

Longum, formose, vale, vale, inquit, Iola. 

Et: 15 

Corydon, Corydon, quae te dementia cepit! 
Et: Me, me, adsum qui feci. 

Latine dicitur haec figura duplicatio. 

9. 'EjtavadiTthadLg est, cum idem verbum in eadem sententia et 
primum est et extremum, ut: 20 

Caesaris et nomen et famam tot ferre per annos, 

Tithoni prima quot abest ab origine Caesar. 
Et: 

Ante novis rubeant quam prata coloribus, ante ... 
Et: - 25 

Unum illud tibi, nate dea, proque omnibus unum. 
Et: 

Ipsum obtestemur veniamque oremus ab ipso. 
Latine dicitur inclusio. 

10. Msrd&sdLg est, cum quod ante dictum est, postponitur, et quod 30 
post dictum est, anteponitur, ut: 

Eripis, ut perdas, perdis, ut eripias. 

11. zJLaxoTtrj sive dLaGtoArj est, cum inter duo eadem verba diver- 
sum ponitur aliquid medium, ut: 

Culpatusve Paris; divum inclementia, divum ... 35 

Et: Duc, age, duc ad nos. Et: Scis, Proteus, scis ipse. 
Latine dicitur separatio. 



3 Ecl. 10, 72. 6 ib. 6, 20. 9 Aen. 6, 495. 11 ib. 10, 691. 14 Ecl. 

3, 79. 16 ibid. 2, 69. 17 Aen. 9, 427. 21 Georg. 3, 47. 24 ibid. 4, 306. 

26 Aen. 3, 435. 28 ibid. 11, 358. 35 ibid. 2, 602. 36 Georg. 4, 358. 
ibid. 4, 447. 



1 Palillogia Gesner 2 est addidi: flt add. Sl 7 Agle B 9 vidit 

Verg. 12 egressio B, em, St 14 Et longum Verg. 17 assum B 18 immo 
rednplicatio 21 et nomen fama Verg., et farriam et nomen St 22 quod B 

36 Proteu Verg. 



DE SCHEMATIS LEXEOS §.7 — 16. 51 

p. 40. 41 C. 

12. IlaQEv&sGLg est, cum ordinata ac legitima sententia interrum- 
pitur per alienam extrinsecus diversamque sententiam, ut: 

Vare, tuum nomen, superet modo Mantua nobis, 
Mantua vae miserae nimium vicina Cremonae, 
5 Cantantes sublime ferunt ad sidera cygni. 

Et: Ipsique suos iam morte sub aegra ... 

Discissos . . . 

Latine baec figura dicitur interruptio vel interiectio. 

13. 'AvrC&sGig est, cum verbum verbo pari potestate per contra- 
io rium redditur, ut: 

Seque novo veterum deceptum errore locorum. 
Et: 

Volvitur ille vomens calidum de pectore flumen 
Frigidus. 
15 Latine contrarium vel oppositio potest dici. 

14. IIloxij, cum idem verbum sententiave ad consummationem supe- 
rioris retorquetur, ut: 

Vos o, quibus integer aevi. 
Quale forsitan et illud accipi potest: 
?6 Pan etiam, Arcadia mecum si iudice certet, 

Pan etiam Arcadia dicat se iudice victum. 
Latine dicitur implicatio vel retractatio. 

15. IIuQovo[iu6Ca est secundum praedictum verbum positio alterius, 
ipso poscenle sensu, ut apud Terentium: 

25 Nam inceptio est amentium, baud amantium. 

Et: 

Tibi erunt parata verba, buic homini verbera. 
Quale illud poterit forsitan videri: 

Nec quisquam errantes acies leturnque ferentis 
30 S u s t e n t a r e . . . 

Contra et aliter: Puppesque tuae pubesque tuorum. Latine dici- 
tur adnominatio vel adfictio. 

16. Ilaorjy^isvov est aeque similis figura, cum ex supra dicto verbo 
aliud derivatur, ut: 



3 Ecl. 9, 27. 6 Georg. 3, 512. 11 Aen. 3, 181. 13 ib. 9, 414. 18 ib. 
2, 638. 20 Ecl. 4, 58. 24 Andr. 1, 3, 13. 27 Ter. Heant. 2, 3, 115. 29 
Verg. Aen. 11, 872. 31 Aen. 1, 399. 



2 alienum B , em. Capp. 5 ferent Verg. 6 desideratur post aegra versus 

yarenthesin faciens: di meliora piis erroremqne hostibus illum! 27 parta B 

29 errantes acies B: instantes Teucros Verg. laetnmque B ferentis B: feren- 
tes v. 31 Pubesque tuae B 33 Paragmenon B cum et supra B 

4* 



52 [IULII RUFINIANI] 

p. 41. 42 C. 

ultro 

Ipse gravis graviterque ad terram pondere vasto 

Concidit. Et: 

Oppetere ingentem atque ingenti vulnere victum. 
Et:VocevocatHecaten, et: 5 

Ire iter et castris audebit vellere signa. 
Latine derivatio dicitur. 

17. 'EitavoQ&aGLg est, cum supra dictuin verbum verbo sequenti 
corrigitur, ut: Non subripere boc est, sed furari. Latine dicitur 
correctio. 10 

18. 'EitKjtQOcpri est, cum in eadem verba plures sententiae desi- 
nunt, ut: 

Si curatus inaequali tonsore capillos 

Occurri, rides: si forte subucula pexae 

Trita subest tunicae vel si toga dissidet impar, 15 

Rides. 
Quale forsitan sit: 

Similis si cura fuisset, 

Tunc quoque fas nobis Teucros armare fuisset. 
Et : . 20 

Impius ante aras atque auri caecus amore 

Clam ferro incautum superat, securus amorum .. 
Latine dicitur reversio. 

19. Kkl^a^ est, cum ex re in rem gradum tibi sententiae faciunt, ut: 
QuaePhoebopater omnipotens, mihi ... 25 

Et: 

Torva leaena lupum sequitur, lupus ipse capellam, 
Florentem cytisum sequitur lasciva capella. 

Latine haec figura dicitur gradatus. 

20. 'Aavvdstov est vel didlvtov, cum oratio nulla coniunctione co- 30 
nexa velut soluta sententiae regulam servat, ut: 

Consiliunt, partim galea clypeoque resultant 
Irrita, deflexit partim stringentia corpus ... 
Et: 

Ipsi numerumque moduinque carinis 35 

Praecipiant, nos aera, manus, navalia demus. 



1 Aen. 5, 446. 4 ib. 12, 640. 5 ib. 6, 247. 6 Georg. 4, 108. 13 Hor. 
Epist. 1, 1, 94. 18 Verg. Aen. 8, 396. 21 ib. 1, 349. 25 ib. 3, 251. 27 Ecl. 
2, 63. 32 Aen. 10, 331. 35 ibid. 11, 328. 



5 et (posl Hecaten) addidi 6 ant castris Verg. 9 sed add. Capp.; possis 

eiiam: hoc est, est furari 11 Antistrophe Aquila Roni. 35 13 Sic aratus B 
22 versus Clam — — amorum deest in B 29 gradatio St 30 Asyntethon est, 

uel diacliton B 31 soluta Victorius (ad Demetr. Phaler. p. 171): solutae B 

32 Coniciunt Vercj. 35 carnis B 36 Praecipiant om. B 



DE SCHEMATIS LEXEOS §. 16 — 25. 53 

p. 42. 43 C. 

Latine dicilur dissolutio vel inconexio. Asyndeton autem modo per 
singula verba fit: aera, manus, navalia demus: et: 

Haec eadem, Aenea, terram, mare, sidera iuro: 
niodo per plura verba et per ea, quae Graeci vocant xcola: 
5 Denique, quid vesper serus vehat, unde serenas 

Ventus agat nubes, quid cogitet humidus auster, 
Sol tibi signa dabit. 
Et: 

nube cava speculantur amicti, 

io Quae fortuna viris, classem quo litore linquant, 

Quid veniant. 

21. 'Ejtdvodog est, cum duobus brevius pluribusve propositis ad 
singularum enarrationem recurritur, ut: 

Divellimur inde: 
15 Iphitus et Pelias mecum: quorum Iphitus aevo 

lam gravior . . . 
Et: 

Protinus Orsilochum et Buthen, duo maxima Teucrum 
Corpora, sed Buthen aversum cuspide fixit 
20 Loricam galeamque inter, qua colla sedentis 

Invenit. 
Latine dicitur reversio vel regressio. 

22. IIttQadia6tolri est, cum similes res discernuntur contrariis red- 
ditis, ut: 

25 Triste lupus stabulis, maturis frugibus imbres, 

Arboribus venti, nobis Amaryllidis irae. 
Et: 

Dulce satis humor, depulsis arbutus haedis, 
Lenta salix feto pecori, mihi solus Amynlas. 

30 Latine dicitur discriminatio. 

23. 4iaiQa6is est figura sermonis, cum fit rerum distributio, ut: 
Hic Dolopum manus, hic saevus tendebat Achilles, 
Classibus hic locus, hic acies certare solebant. 

Et: Hic portus alii effodiunt ... 

35 Et: Ferit ense gravem Tymbraeus Osirim ... 

Haec Laline dicitur distributio vel designatio. 



3 Aen. 12, 197. 5 Georg. 1, 461. 9 Aen. 1, 516. 14 ib. 2, 434. 

18 ib. 11, 690. 25 Ecl. 3, 80. 28 ib. 3, 82. 32 Aen. 2, 29. 34 ib. 

1, 427. 35 ib. 12, 458. 



3 Aenea om. B 6 cogitat B 12 duobus brevius Pithoeus : duabus breui- 

bus B 21 inuenit B : lucent Verg. 22 euersio uel egressio B, em. Capp. 

26 Amarillidis B 28 haedis B : hoedis v. 29 foeto B 31 distributio R: 

distributione B 33 aeie Verg. libri meliores 



54 [IULII RUFINIANI] 

p. 43. 44 C. 

24. 'AvtiGtaGLs est, cum idem verbum repetiiur in contrario 
sensu, ut: 

Una salus victis nullam sperare salutem. 
Et: 

Ex illo Corydon Corydon est tempore nobis. 5 

Haec Latine dicitur contentio. 

25. MeTccGtccGig est vel ^iSTcc^a6tg, cum a loquentis persona ad per- 
sonam aliam transitum facimus, ratione aliqua vel adfectu, ut: 

Non haec Euandro de te promissa parenti 
Discedensdederam: 10 



deinde 



Deinde 



Et nunc ille quidem spe multum captus inan 
Fors et vota facit . . . 



Infelix, funus nati crudele videbis. n 

Hi nostri reditus expectatique triumphi? 
Haec mea magna fides? At non, Euandre, pudendis 
Vulneribus pulsum aspicies. 
Haec figura dicitur variatio aut transitus. 

26. 'AitoGTQOcprj est, cum sermo a recto et instituto ordine in di- 20 
versum ac contrarium vertitur, ut: 

Scipiadas duros bello et te, maxime Caesar. 
Et: impulerit ferro ... 

Latine conversio dicitur. Inter metastasin et apostrophen hoc interest, 
quod metastasis personarum multiplicata variatio est et ab alia acl aliam, 25 
deinde rursus ad aliam et deinceps gradatione transitur: at in apostrophe 
commutatio est personae fere unius. 

27. Sunt aulem et aliae figurae, mire orationi decus ornamentumque 
tribuentes. Eas hoc a superioribus discernere oportet, quod non tam 
sententiarum perpetuarum sunt figurae quam singulorum paene verborum, 30 
et quod carent appellationibus propriis. Fiunt autem per casus, numeros, 
praepositiones, genera, personas et si qua sunt talia: quarum exempla 
summatim breviterque ponentur. 

28. Figura per casum genitivum, ut si dicamus: constans vir 
animi, pro constantis animi. ltem alia, ut se habent ista: 35 

Isque amens animi et rumore accensus amaro. 



3 Aen. 2, 354. 5 Ecl. 7, 70. 9 Aen. 11, 45. 12 ib. 49. 15 ib. 53. 
22 Georg. 2, 170. 23 Aen. 2, 55. 36 ib. 4, 203. 



6 contentio Capp. : intentio B 7 alloquentis B 8 aliam add. Christ 

15 nati funus' Verg. 20 a recto St : allecto B 22 bello duros B 23 impu- 

lerat Verg. 26 gradatione R: gratulatio B, gradatim St apostrophe Capp. : 

anastrophe B 29 eas nos : om. B, quas add. R discernere R: discere B 

oportet Frotscher : te oportet B 32 sunt talia : quarum R : sunt aliquarum B 



DE SCHEMATIS LEXEOS §.24 — 31. 55 

p. 44. 45 C. 

Et: Al non infelix animi Phoenissa. Et: 

Actutum pius Aeneas atque integer aevi 

Ascanius. 
Et: 
5 Hic annis gravis atque animi maturus Aletes. 

Et si quis dicat pecuniae dives, ut: Insula dives opum: et: 

Dives equum, dives pictai vestis et auri. 
Item: quas illi laeta bonorum. Et: Expediunt fessi rerum. Et: 

111 e mihi ante oculos felix functusque laborum 
10 Egregiusque animi. 

Et si qua sunt talia. 

29. Figura per dativum, si quis dicat timeo illi pro timeo pro 
illo, et talia, ut: 

Et pariter comitique onerique timentem. 
15 Et: Tunc decuit metuisse tuis. Et: 

Haec cum Dardanio Aeneae miranda videntur, 

pro ab Aenea. Et quae antique dicta sunt: cui nomen asylo Ro- 

manum est. Et: cui nunc cognomen Iulo additur. Et: Cui 

Rhemulo cognomen erat. Et: cui nomen amello fecere agri- 

2ocolae. Item si qua sunt talia. 

30. Figura per accusativum, ut si quis dicat togam fusus, pro fu- 
sam togam habens, ut se habent ista: nodoque sinus colleCta 
fluenteis : et: Scissa comam : et: Et roseas laniata comas. 
et: tumidusque novo praecordia regno: et: 

25 Inflatum hesterno venas, ut semper, Iaccho. 

Et: 

Ecce, manus iuvenem interea post terga revinctum. 
Et quae antique dicta sunt: forsan et haec olim meminisse iuva- 
bit. Et: numeros memini, si verba tenerem, pro numerorum 

3omemini. Item si qua sunt talia. 

31. Figura per ablativum, si quis de quopiam dicat, magnus vir- 
tute, bonus bello, pro in bello, et erectus capite incedit, ut se 
habent ista: 

Purpurei cristis iuvenes auroque corusci. 



1 Aen. 4, 529. 2 ib. 9, 255. 5 ib. 246. 6 ib. 2, 22. 7 ib. , 26. 
8 ib. 11, 73. ib. 1 , 178. 9 ib. 11, 416. 14 ib. 2, 729. 15 ib. 10, 94. 
16 ib. 1, 494. 17 Georg. 3, 147. 18 Aen. 1, 267. ib. 9, 593. 19 Georg. 
4, 271. 22 Aen. 1, 320. 23 ib. 9, 478. ib. 12, 606. 24 ib. 9, 596. 
25 Ecl. 6, 15. 27 Aen. 2, 57. 28 ib. 1, 203. 29 Ecl. 9, 45. 34 Aen. 
9, 163. 



5 anni B 8 laborum Verg. 9 ante alios fortunatusque Iabornm Verg. 

12 pro illo St: illo B 16 dum Verg. 19 Rhemula vitiose ed. Pith. Amello B 

20 sunt talia St: sunt et alia B 23 comas B: genas recte Verg. 25 infla 
tum Verg. : infractum B 34 purpureis B 



56 [IUIJI RUEINIANI] 

p. 45. 46 C. 

Et: 

Sunt mihi bis septem praestanti corpore Nymphae. 
Et: 

Unde prius laetum siliqua quassante legumen. 
El: tereti subnectit fibula gemma. Et: qui forte tapetibus al-5 
tis extractus. Et: 

Quam tua ni, spoliata armis, excussa magistro, 

Deficeret... Item si qua sunt talia. 

32. Figura Graeca: aut casu varietas, ut: 

Montibus in nostris solus tibi certet Amyntas. io 

Et: placidone etiam pugnabis amori? pro c tecum certet' et c cum 
amore pugnabis'. Et: Reddidit una boum vocem, pro una e 
bubus. Item similia. Aut praepositione detracta, ut: maria aspera 
iuro: et: Tyrrhenum navigat aequor. Item quae sunt talia. 

33. Figura per personas, ut si quis dicat: Vos, Iuppiter, precor;i5 
ut sunt ista: 

Vos, o Calliope, precor, aspirate canenti. 
Et: 

Vos, o patricius sanguis, quos vivere fas est. 
Item si qua sunt similia. 20 

34. Figura per numeros, ut si quis dicat: populus locuti sunt, ut: 
Pars in frusta secant verubusque tremcntia figunt. 

Et: 

Pars calidos latices et ahena undantia flammis 

Expediunt. 25 

Et: saevitque animis ignobile vulgus: 

Tum, pietate gravem ac meritis si forte virum quem 

Conspexere, silent. Et si qua sunt similia. 

35. Figura per praepositionem ad, modo semel et simpliciter posi- 
tam, ut si quis dicat, advolvor illum, pro ad illum volvor, etac-30 
cedo illum, quasi ad illum accedo, ut: 

Explorare locos, quas vento accesserit oras. 
Et: 

Nuntia fama ruit matrisque adlabitur aures 

Euryali. 35 



2 Aen. 1, 71. 4 Georg. 1, 74. 5 Aen. 5, 313. ib. 9, 325. 7 ib. 

6, 353. 10 Ecl. 5, 8. 11 Aen. 4, 38. 12 ib. 8, 217. 13 ib. 6, 351. 

14 ib. 1, 67. 17 ib. 9, 525. 19 Pers. 1, 60. 22 Verg. Aen. 1, 212. 24 ib. 
6, 218. 26 ib. 1, 149. 32 ib. 1, 307. 34 ib. 9, 474. 



6 extractus B corruptum ex exstratus, ul habent nonnulli libri Verg. 11 pla- 
citone Verg. 15 Vos superi Iuppiter B; superi delendum esse vidit Draekenborch 

ad Sil. ltal. 3, 222. 29 simpliciler Schulting (ad Sen. controv. p. 167): simplicem 
B 32 quos B 35 Euriali B 



DE SCHEMATIS LEXEOS §. 31—40. 57 

p. 4«. 47 ('. 

Et: 

Electram Grai perhibent Atlantide cretam, 
A d v e h i t u r T e u c r o s. 
Modo d upliciter elatam , ut : q u i n a d e a t a d e u m , a g g r e d i a r a d i l - 
olum, et si qua sunt talia. 

36. Figura per praepositionem in, modo semel et simpliciter ela- 
tam, ut: 

Inflavit cum pinguis ebur Tyrrhenus ad aras. 
Et: tu calamos inflare leves, quasi in calamos, et in ebtir 
tolTare. Et apud Sallustium: atque eos a tergo incurrerunt, quasi 
in eos incurrerunt. Modo dupliciter elaLam, ut: 

Indueral Circe in vultus ac terga ferarum. 
Et: 

Induit in florem et ramos curvavit olentes. 
15 Et: 

Hanc, ut prona iugo laevum incumbebat in amnem. 
Et si qua sunt similia. 

37. Figura per verborum qualitatem, ut caput velor, pro caput 
velo aut capite velor, ut: 

20 capita ante aram Phrygio velamur amictu. 

Et: flava caput nectuntur oliva. Et: Et pecudum fulvis velatur 
pectora setis. Et: aut pacem Troiano ab rege petendum. Et: 
populare penates pro populari. 

38. Figura per modos temporum, ut cum dico libens fecero, pro 
25 faciam, ut: donec me flumine vivo abluero. 

39. Figura per adverbiorum qualitatem, ut cum dicimus, ad illum 
ceno, ad villam moror, pro apud villam; et, terrae iacet, pro 
in terra; et, domi militiaeque res gestas; et, cuius domi nata 
et annos sexaginta natus; et: tot annos bella gero. 

30 40. Figura per pleonasmon, ut f antiquum obtines, et mortem 

occumbere, et obire diem, et vivere vitam, et pugnare pu- 
gnam, et ire iter, et oculis videre, et voce vocans Hecaten. 



2 Verg. Acn. 8, 135. 8 Georg. 2, 193. 9 Ecl. 5, 2. 10 Hist. fragm. 

inc. p. 134 Dietsch. 12 Verg. Aen. 7, 20. 14 Georg. 1, 188. 16 Aen. 

8, 236. 20 ib. 3, 545. 21 ib. 5, 309. Georg. 3, 383. 22 Aen. 11, 230. 

23 ib. 1, 527. 25 ib. 2, 719. 29 ib. 1, 47. 32 ib. 6, 247. 



2 Electram, ut G. p., Atlantide cretus recte libri Verg. 4 dupliciter elatam 

Gesner el Sehulting : simpliciter relatam B aderat B 6 semel et simpliciter 

Schuliing : semel simplicem B 10 a tergo incurrunt B 13 induet et curvabit 

libri Verg. 20 capite B aras Verg. frygio uelabar B 21 nectentur Verg. 

Et ante pecudum om. B 22 corpora Verg. 23 populare petentes B 

27 coeno B 28 domi nata et R: domo nota est B 29 fort. natus, ut: tot 

annos. Sic etimn %. 40 scribendum videtur : oculis videre, ut: voce vocans Hecaten 
et §. 41: da cenare, ut: donat habere viro 30 antiquum obtines] c Nidlus in his 

pleonasmus. Sed Rufinianus sine dubio laudarat ex Terenlio Hecyr. V, 4, 20: mo- 
rem antiquum atque ingenium obtines.' Ruhnk. 



58 [IULII RUFINIANI] DE SCHEMATIS LEXEOS §. 40—44. 

p. 47. 48 C. 

Et: Hunc, oro, sine me furere ante furorem. Ac si qua sunt 
talia. 

41. Figura per eclogam verborum, ut cum enuntiamus, bonos cli- 
cere, fortes pugnare; item, da bibere, da cenare; et: donat 
babere viro. Et: 5 

Cunclaturque metu letumque instare tremescit. 
Et: da sternere corpus. Et: da iungere dextram. Et: 

quale per aestum 

Dulcis aquae saliente sitim restinguere rivo. 
Et: hoc ridere meum tam nihil. io 

42. Figura per eclogam adverbiorum, ut cum dicimus: magnum 
tonat, tumidum loquitur, ut: magnumque fluentem Nilum. Et: 

utque volutus 
Ad terras, immane sonat per saxa. 
Et: ne longum laetabere. Et: grave olentis Averni. Et: hor-is 
rendum intonat armis. Et: navibus infandum amissis. Et si 
qua sunt talia. 

43. Figura per pronomina, ut, nullus dixeris, pro ne dixeris. 
Et: quis mulier? 

44. Figura per eclogam nominum, ut cum dicimus: Bonum est2o 
virtus, malum infamia, ut: 

Dulce satis humor, depulsis arbutus haedis. 
Et: 

Tale tuum carmen nobis, divine poeta, 

Quale sopor fessis in gramine. 25 



1 Aen. 12, 680. 4 ib. 5, 262. 6 ib. 12, 916. 7 ib. 12, 97. ib. 
6, 697. 8 Ecl. 5, 47. 10 Pers. 1, 122. 12 Verg. Georg. 3, 28. 13 ib. 
3, 238. 15 Aen. 10, 740. ib. 6, 202. ib. 12, 700. 16 ib. 1, 251. 

18 Terent. Hec. 1, 2, 4. 19 Plauti Trncul. 1, 1, 76: Sed haec quis mulier est? 

22 Verg. Ecl. 3, 82. 24 ib. 5, 45. 



3 bonos dicere] f Respicit ad Verg. Ecl. 5, 1, ubi vide Servium'. Rulink. 
6 telumque Verg. 9 aquae salientis. Item restringere B 12 ut addidi 14 ad 
terras. et, Tmmane B 16 recte Verg. editiones: navibus (infandum!) amissis 
22 haedis B: hoedis v. 24 nobis carmen aliquot libri Vergiliani. 



ITJLII RUFINIANI 

DE SCHEMATIS DIANOEAS. 



Schemata dianoeas, id est, figurae sententiae fiunt, cum in sensibus 
aliqua a vulgari et simplici specie cum ratione mutamus. Cum omnes autem, 
quae orationem sensu figurant, generaliter figurae communiterque dicantur, 
haec tamen proprie figura ac specialiter dicitur, quae in scholis vulgo usur- 

5 patur nomine controversiae figuratae. Huius specialis figurae usus 
multiplex. Unus, si dicere manifeste parum tutum est, ut dicitur in eum 
figurate, qui sub condicione abolitionis tyrannidem deposuit, ut: Praesens 
tutor libertatis neque tamen immemor legum sum, quae 
mihi semper sacrosanctae fuerunt. Hoc enim adversarium per- 

10 cutit, cui non semper sacrosanctae leges fuerunt. Quale est illud forsitan 
apud Vergilium: 

Tuque prior, tu parce, genus qui ducis Olympo: 
Proice tela manu, sanguis pius. 
Nam simul causam belli civilis ostendit in Caesare fuisse, dum dicit prio- 

15 rem illum debere parcere, simul dolorem -j- confessa et in iudicio suo 
quaerit, tamquam ideo parcere prior debeat, quia sit Anchisae pius san- 
guis et ab Olympo genus ducat. Secundus harum usus est hgurarum, 
cum quid oblique enuntiamus, quia dicere palam minime libet et inhone- 
stum est, ut fere figurae in adulterum patrem fiunt, cum quis hoc modo 

20 patrem vellicat: Placuit condicio matrimonii meo etiam patri 
et ago illi gratias, quod, ut uxorem hanc potissimum duce- 



12 Aea. 6, 834. 



1 figurae — — rautamus scripsi: figuram sententiae intuentibus, aliquo a uul- 
gari et simplici cum ratione mutamur B; cf. Quinlil. 9, 1, §. 11: altero (modo figura 
dicitur), quo proprie scheraa dicitur, in sensu vel sermone aliqua a vulgari et simplici 
specie cum ratione mutatio. 4 tamen St : tamen quae B 5 nomine add. Cap- 

peronnier ; usurpatur. controversiae figuratae B, usurpatur (i. e. dicitur) controversia 
figurata R 6 totum B, cf. Quiniil. 9, 2, §. 66. dicitur in eum figurate St: 

dicuntur in eum figurae B 13 sanguis meus libri Verg. 15 confessa etc.] Tiaec 

corrupta; verba facit apud Vergilium Anchises. 18 nunciamus B, em. Capp. 

libet nos: licet B, decet R coll. Quintil. 9, 2, 66: alter (usus est), si nondecet 
et B: aut St 19 in adulterum Sl: in alterum B cum quid hoc modo patrem 
20 matrimonii Mailley (apud Capper.) : patrimonii B 21 ducere B 



60 [IULII RUFJNIANI] 

p. 49. 50 C. 

rem, hortatus est. Per haec enim soceri cupido in nurum detegitur. 
Quale forsitan Vergilianum illud possit videri: 

Illum non populi fasces nec purpura regum 
Flexit et infidos agitans discordia fratres, 
NonresRomanaeperituraqueregna. 5 

Nam illum, sentit et dicit, non res Romanae periturae et regna 
flexere. Verum per res Romanae latent imperia dicta, sed regna 
vocat, tanquam non de imperiis Romanis ista dicantur, sed de quibuslibet 
regnis. Tertius usus est harum figurarum, quum gratia venustatis adhi- 
bentur, qui tamen ironiae est proximus. Sed eius modi figurae, quae iu- 10 
venibus in schola lasciviunt, ut Cornutus ait, minime maturae sunt et pa- 
rum causis foroque conveniunt. Nam in his, quae prodesse aut obesse 
causae videntur, cur quod nolis intellegi dicas? aut cur quod cupias intel- 
legi involvas? 

2. ITQOicatdXrjtljig est schema dianoeas, cum id quod adversarius ar- 15 
repturus est atque obiecturus, praesumimus ac praecipimus, ut illud: 

neque me Argolica de gente negabo: 
Hoc primum. Et: 

Scio me Danais e classibus unum 
Et bello Argolicos fateor petiisse penates. 20 

Latine haec figura dicitur praeceptio vei anticipatio. 

3. nooxccTaGxEvyi est procatalepsi proxima, cum rei, de qua acturi 
sumus, colorem praeparamus atque praetendimus, ut in illo: 

Anna soror, quae me suspensam insomnia terrent! 
usque: quae bella exhausta canebat! Nam primo de insomniis que- 05 
sta est, dein admirari se virtutem hospitis dixit et veram fidem esse, a 
diis illum genus ducere: misereri etiam casus et errores, ut verecundius 
postea de amore fateretur, quasi in affectum hospitis vel insomniis vel ad- 
miratione viriulis vel miseraiione calamitatis inducta sit. Haec figura di- 
citur Latine praeparatio. 30 

4. 'Av&VTtoyoQd est figura sententiae, qua adversariorum nobis sen- 
tentias ac dicta proponimus ac substituimus, in hoc tantum, ut illis re- 
spondeamus, ut: 



2 Georg. 2, 495. 17 Verg. Aen. 2, 77. 19 ib. 3, 602. 24 ib. 4, 9—14. 



1 in aurum B 6 peritura et regua St 7 latent Sl : latet B 8 de adcl. 
St 9 quum vir doctus in ed. Capp.: qui B adhibentur B : qui gr. c. adhibe- 

tnr vulgo 11 iuvenibus iu s. lasciviunt St : iuuenibus in schola lasciuiuntur B, iu- 
venilius in s. lasciviunt J. F. Heusinger ; videtur lascivire h. I. idem esse quod in 
promptu esse, abunde suppetere minime maturae Pilhoeus : minimae naturae B 

12 causis Mailley: ganeis B, canis Pithoeus 12 cupias Christ: facias B 

16 atque R : aut quae B praecipimus R : praedicimus B 20 Iliacos Verg. 

26 dein admirari nos : demum mirari B 28 faterentur B 29 virtutis vel 

miseratione R supplevil 31 Antipophora B 32 opponimus coni. R 



Et: 



DE SCHEMATIS DIANOEAS §.1 — 8. 61 

p. 50. 51 C. 

Verum anceps pugnae fuerat fortuna. Fuisset. 



Sed periisse satis semel est. Peccare fuisset 
Ante satis. 
5 Latine tlicitur oppositio vel obiectio. 

5. ZJ%e6tg proxima figura est anthypopliorae, qua adversariorum af- 
fectum quemlibet fingimus, cui respondeamus, ut in illo: 

Indignum est Italos Troiam succendere flammis 
Nascentem et patria Tumum consistereterra: 
10 Quid face Troianos atra vim ferre Latinis? 

Haec non ita luno proposuit, quasi manifeste Venus indignum esse dixis- 
set, sed quasi indignum esse Veneri fingeret vel suspicaretur. Haec La- 
tine dicitur adfictio. 

6. '^vaOxsvrj est superiorum proxima figura, qua ab adversariis ma- 
15 xima proposita destruimus ac redarguimus velut falsa, ut: 

Nunc Lyciae sortes, nunc et Iove missus ab ipso 
Interpres divum fert horrida iussa per auras. 
Latine dicitur destructio vel evacuatio. 

7. 'ETtixitirjGig est etiam proxima figura, cum adversarium iisdem 
20 verbis, quibus ab eo lacessiti sumus, percutimus, ut in illo: 

Quis deus in fraudem, quae dura potentia nostra 

Egit? ubi hic Iuno? 
quia scilicet Venus dixerat: 

Si nulla est regio, Teucris quam det tua coniunx 
25 Dura. 

Et: bis capti Phryges. Laline dicitur obiurgatio. 

8. 'TitoTiQiOig est figura sententiae, cum adversarium gestu et pro- 
nuntiatione extollimus vel abicimus et spernimus, ut in illo: 

Cantando tu illum? aut umquam tibi fistula cera 
30 Iuncta fuit? 

Auditur enim: Tu nurius alioqui, illum autem magnum in canendo. 
Non ego Daphnim 
Iudice te metuam. 
Scilicet mihi iniquus es et non recte iudicaturus. Latine dicitur pro- 
35 n untiatio. 

9. EiQG>v£icc est figura sententiae, laudis et orationis et magnificandi, 



1 Verg. Aen. 4, 603. 3 ib. 9, 140. 8 ib. 10, 74. 16 ib. 4, 377. 21 ib. 
10, 72. 24 ib. 10, 44. 26 ib. 9, 599. 29 Verg. Ecl. 3, 25. 32 ib. 2, 26. 



2 Et add. Capp. 8 circumdare flammis Verg. 12 Veneri B : Venere ed. 

Ruhnk. nulla nota adiecla; indignum Veneri, i. e. inlerolabile , scribendum esse pro- 
posuimus in Philologi III, 164, cum solura exemplum Ruhnk. ad manus haberemus. 
19 adversarium St: aduersariis B 21 Egit? om. B, uddidi e Verg. 26 Fryges 

B 31 auditur Capp. : additur B videtur dicit post canendo deesse 32 Et: non 
ego St Daplini B 34 Scilicet R : Qui licet B 36 laudis etc.] teniavimus : 

laudes ornandi specie et magnificandi 



62 [IULII RUFINIANI] DE SCHEMATIS DIANOEAS §. 9—15. 

p. 51. 52 C. 

non sine derisu in contrarium tendens, ut in illo: Egregiam vero 
laudem et reliqua. Latine dicitur dissimulatio vel irrisio. 

10. XksvaGyLog est ironiae proxima figura, cum aliquos amara ora- 
lione non sine derisu insectamur ac laedimus, ut: 

En, agros, et quam bello, Troiane, petisti, 5 

Hesperiam metire iacens. 
Et: 

Lucage, nulla tuos currus fuga segnis equorum ... 
Latine dicitur insectatio. Inter chleuasmon autem et ironiam lioc in- 
terest, quod ironia specie magnificationis illudit et, dum laudat, irridet: 10 
at chleuasmos palam cum amara insultatione castigat. 

1 1 . 2Jaoxa6[i6g chleuasmo proxima est et similis figura , qua adver- 
sariorum facta cum exacerbatione admissorum lacessimus, ut apud Sal- 
lustium de Sullae crudelitate: Ut in M. Mario, cui fracta prius 
crura ... artus expiraret. Latine dicitur exacerbatio. io 

12. ^AvtLcpQaGig est figura sententiae, cum quaedam negamus nos 
dicere et tamen dicimus, ut apud Lucilium : 

Non tango quod avarus homost quodque improbus 

m i 1 1 o. 
Et apud Vergilium: 20 

Quid memorem portus Lucrinoque addita claustra? 
Latine dicitur omissio. 

13. 'H&OTtoLia est alienorum aflectuum qualiumlibet dictorumque 
imitatio non sine reprehensione. Latine dicitur. figuratio vel ex- 
pressio. 25 

14. TlQoOojTtoTtOLLa est figura sententiae, qua oratio ad allerius per- 
sonae orationem imitandam retorquetur. Latine dicitur deformatio vel 
effiguratio. 

15. ^EvdoysLa est figura, qua formam rerum et imaginem ita ora- 
tione substituimus, ut lectoris oculis praesentiaeque subiciamus. ^o 



1 Aen. 4, 93. 5 ib. 12, 359. 8 ib. 10, 592. 14 Hist. I fr. 30 ed. Dielsch. 
18 Dousa p. 9. 20 Georg. 2, 161. 



8 Hnc: age B 13 admissornm Gesner: admissi eorum B 13 Salustium B 
14 fort. crudelitate iu M. Marium locus ex schol. Lucani 2, 173 sic expleri potest: 

cui fracta prius crura , brachia (et amputata brachia?) et oculi effossi, scilicet ut per 
singulos artus exspiraret. 18 avarus homo est quodque improbus St : auarns modo 

est neque quod improbus B 19 mitto Dousa : omitto B 21 An memorem Verg. 
24 imitatio St: mutatio B 26 ad om. B imitandam St: imitandum B 27 de- 
torquetur malim 29 Enargia Capp. et Gesner : Eoergia B; cf. Quintil. 6,2, 32 et 

8, 3, 61. 



IV. 

CARMEN 

DE FIGURIS VEL SCHEMATIBUS. 



C = codex Parisinus 7530. Cf. Zeitschr. f. d. Altertliumsw. 1845- p. 81 sqq. 
Q = Quicherat. 
S = Sauppe. 
Sch = Schneidewin. 

A = H. L. Ahrens, cf. Zeitschr. f. d. Alterthumsw. 1843 p. 162 sqq. 
F = J. Froehlich, cf. Gelehrte Anzeigen der bayer. Akad. der Wissensch. 1844 
num. 72. 



Collibitum est nobis, in lexi scbemata quae sunt, 

Trino ad te, Messi, perscribere singula versu 

Et prosa et versu pariter planare virorum. 
K6[i(ia. Particulae membra efficiunt, baec circuitum omnem. 

Particula est comma, ut versu tria commata in illo: 5 

c Arcadiam petis, inmensum petis, haud tribuam islud'. 
KaXov. Membra ea sunt quae cola vocant; ea circuitum explent: 

c Nam qui eadem vult ac non vult', colon facit unnm; 

Huic adiunge sequens: c is demum est firmus amicus'. 
IleQLodog. Circuitus, peri quam dicunt odos, orta duobus 10 



Fontes et loci similes ab Herm. Sauppio indicati. 

6 Oraculum apud Herod. I, 66. cf. Alexander in Rhetor. Walzii VIII, p. 446. 



de figuris vel schematibvs C 1 — 3 Tn cod., qui in hac sui parte labem trascit, 
hodie non supersunt nisi haec: Collibitu est nob in lexis a . . . pariter placare uirorum, 
sed inventum est in bibl. Parisina apographum a Sirmondo factum, quo tempore codex eliam 
inieger erat, ex quo L. Delisle (v. Bibliotheque de Vecole des chartes , 4 e Serie, 
Tom. III, 161) tres versus priores et infra v. 33 et 93 publicavil. 3 planare scri- 
psimus (ut sit idem quod explanare): placare C, Et pix>sam versu pariter replicare 
priorum Ritschl in N. Mus. Hhen. XVIII, 139 sq. 4 Particulae membra efiiciunt, 
haec distinxit A: Particulae et membra, efficiunt haec Q 5 coma C 7 Membrea 
snnt C circuitu C 8 vult ac Q: uul hac C 9 is S et Sch: his C 10 odos 
Sch : ados C, odon Q orta S : ora C, orsa A 



64 



CARMEN DE FIGURIS. 



Membris, ut praedicta, venit tetracolon adusque: 

Nam si plura itidem iungas, oratio fiet. 
Ava%la6tg. Est reflexio, cum contra refleclimu' dicta. 

c Non expecto tuam mortem, pater, inquit. At ille, 

Immo, ait, expectes oro neve interimas me\ 15 

'Avnfiera^oliq. Permutatio fit, vice cum convertimu' verba. 

c Sumere iam cretos, non surnptos cernere amicos'. — 

c Quod queo, tempus abest; cui iempus adesl, nequeo, in- 

quit'. 
'AXXoicoaig. Differitas fit, differre hoc ubi dicimus illi. 

c Excitat hunc canlus galli, te bucina torva. 20 

Te ciet armatus victus, huic otia cordi.' 
'Avtl&stov. Oppositum dico, contra cum opponimu' quaedam. 

c Doctor tute, ego discipulus; tu scriba, ego censor; 

Histrio tu, spectator ego; adque ego sibilo, tu exis.' 
Ahioloyia. Redditio causae porro esL, cum, cur ita, dico. 25 

c Audi, etsi durum est: nam verum, quod grave primo 

Consilium acciderit, fit iucundum utilitate.' 
'Av&vnocpooa. At si adversa mihi referam, rellatio fiet. 

c f Sed moveas te lucifugus sis in medio audax 

Laudes iuductus cui pes malus oplige ambos.' 30 

'A7to%Qi6ig. FiL responsio ad haec, quae conLra fingimu' dici. 

c IrasceLur: sperne. dabiL danmum: reparabis. 

CaedeL: ne toleres. qui sim minor? emorere, inquam'. 
'Enavacpoqa. Est repetitio, cum verbo saepe incipio uno. 

c Ipse epulans, ipse exponens laeta omnia nuptae, 35 

Ipse patrem prolemque canens, idem ipse peremiL.' 



13 — 15 Rutilius Lupus 1, 5. 16 sq. Rutilius 1, 6. 18 Alexander p. 480. 

19 Rutilius 2, 2. 20 sq. Cic. p. Murena §. 22. Quintil. 9,2, 100. 22 Ru- 
tilius 2, 10. 23 sq. Demosth. de cor. §. 265. Alexander p. 479. 25 — 27 

Rutilius 2, 19. 28 Quintil. 9, 2, 106. Iulius Rufinianus p. 60, 31. 34 Alexan- 
der p. 446. 463. 



11 tretacolon C 13 reflectio C, em. S ei Sch reflectimus C, et sic ubiqae 
14 pater Q : pariter C inquid C ait F: aut C, autem S expectis C 17 sum- 
ptos Q : supto C 18 cui tempus adest supplevit S in quid C 19 'AXloCcoGig S 
el Sch: ayLOicig C differe C dicimu C illi S: illo C 20 buccina lorba C 
21 armatus victus C: armatum (i. e. armatorum) virtus 0; al v. A p. 163 cordi 
Q : cordis C 22 Oppositum Q : appositum C 25 ustioloyia. C 26 audi Q : 

aud. C nam verum aS: namuero C 27 iogundum C 28 'Av&vnoyoQot. Q: 

dvEinocpOQtt C rellatio Sck: relatio C 29 Semoveas Emperius Opusc. philol. 285; 
Sed moveas te , Iucifugus, sis in medium audax. Ludo est, indoctus cui pes, malus 
obtigit umbo A 33 Caedet : ne toleres. qui sim minor? scripsimus: Cedet me to- 

lere (vel me tdere, ui Duebnero poiius videtur) ne si minor apographum Sirmondi, 
v. ad 1 ; Caedet: ne toleres. At sum minor Sauppe, Caedet me; tolera. nex imminet 
Ritschl l. c p. 140. 34 Cum ab auctore figuras ex litterarum ordine dispositas esse 
manifestum sit, Gust. Dzialas in quaestionibus Rutilianis p. 24 probabilite.r staluit versus 
34 — 42 post v. 63 transponendos esse anavacpoou C uno add. Q 35 leta C 



CARMEN DE FIGURIS v. 37 — 64. 



65 



'Emcpoqa. Desitio contra, cum verbo desino in uno. 

c Ut possem, fecit fatum; dedit haec mihi fatum; 
Si perdam , abstulerit fatum ; regit omnia fatum.' 

KoLvorrjg. Haec duo coniunctim faciunt, communio uti sit. 

c Vis callere aliquid, discas; vis nobilitari 
Ingenio, discas; vis famam temnere, discas.' 

'AvadiTtXcQGig. Fit replicatio, si gemines iteramine quaedam. 
c Ibo in eum, sit vel pollens ut fulmine dextra, 
Pollens fulmine dextra, fero vis praedita ferro.' 

Bqaivloylcc. Est brevitas, raptim paucis cum dicimu' multa. 
c Mentem contempla; nam consilio valuit: fors 
Decepit spem saepe; at homo est: concede, fatetur.' 

/liacpoQa. Si verbum diverse iteres, distinctio fiet. 

c Cuivis hoc homini dones, homo si modo, nolit.' - 
c O mulier, vere mulier! scelera omnia in hoc sunt.' 

nolv6vv8szov. Multiiugum dico, articulis quod pluribu' iungo. 
c llle hunc fallit, at hic gaudet, nos vero timemus 
Praesertim in peregri ne fas abrumpere tentet.' 

4ialeXv[i£vov. Abiunctum contra est, si nullis singula necto. 
c Cognoscas, qui sis, cures te, vir sapiens sis; 
Et peius serpente time illum qualibet unum.' 

4ir}or](i£vov. Disparsum reddo, quod sparsum uno ordine reddo. 
c Ambo Iovis merito proles, verum ilie equitando 
Insignis, Castor, catus hic pugilamine, Pollux.' 

dii'£odog. Fit percursio, percurro cum singula raptim. 

c Maiorem vim haud inveniet, parilem simili in re 
Vincemus, non audebit certare minore.' 

'EmTtXomj. Fit conexio, posterius si necto priori. 



-10 



45 



37 Rutilius 1, 8. 40 Rutilius 1,9. 43 Alexander p. 444. 44 sq. Hom. 
11. v, 371 apud Alex. p. 445. 46 Rutilius 2, 8. 47 sq. Lysias Rutilii 1. c. 49—51 
Rntilius 1, 12. 53 Rutilius 1, 14. Quintil. 9, 3, 51. 55 Rutilius 1, 14. Quintil. 
9, 3, 51. 58 Quintil. 9, 3, 39. 61 Cic. de orat. 3, §. 202. 64 Rutil. 1, 13. 



37 Desilio S et Sch: desisto C 40 uti sit A: ut sit C; cf. Luc. Muelleri de 

re metr. poet. lai. p. 398 42 discas; vis Q: dicas uis C 43 uvdinlcoGiq C 
45 vis A : bis C 46 raplim S: partim C, carptim QF 47 valuit Q: uoluit C 

48 decepit spem saepe : at nos: decepit sepe ad C; decepit; fit saepe id S, dec. 
bene saepe; at Sch, decepit saeve, sed A, decepit; si peccat F 49 diacpcoQ. C 
diuersae C 50 mnlier S et Sch: o muli C 52 nolvGvvdstov S et Sch: nco- 

Ivvdstcov C Multilongum C, em. Q 53 at C: et S 54 praesentim C in pere- 
gri C: peregri S et Sch; illud est: praesertim in homine peregrino, i. e. cum praesertim 
rem habeat cum peregrino abrumpere tentet Q : abrumperet et ire C 55 di,ediqlv[is- 
vcov C 57 et peius serpente time illum qualibet unum A: et prius uerb. time il- 
lum quaelibet unum C 58 dL7]Qr}(i£vov Q: di£Q£i[i{i£vcov C, di£QQL[i(i£vov Sch 

prob. A p. 165 sparsum S: passum C uno Q: non C, haud A 60 catus S: 
castus C pnllux C 61 tfiffotfeos C percursio Q: percussio C 62 haud A : 
nou C; non uim maiorem inueniet Christ inueni et C 63 certare minore A: cer- 
teare minorem C (Maiorem non invenies, parilem simili in re Vincemus, non audebunt 
certare minores A) 64 connexio C 

RHETORES LATINI. 5 



66 CARMEN DE FIGURIS v. 65-89. 

c Cum sensi, dixi; cum dixem, deinde suasi; 65 

Cum suasissem, abii; simul atque abii, indupetravi.' 

'ETtavaXrjifjLg, Illa resumptio fit, quaedam cum dicta resumo. 

c Cognitus est nobis, iam cognitus est bene nobis.' — 
c Tu vere sapiens cunctis, immo ipsa Minerva.' 

'ETtitQOTtrj. Fit concessio, cum quidvis concedimus optet. 70 

c Nescivit vel non potuit vel noluit: ut vis, 
Pone, tibi permitto; tamen non debuit uti.' 

'Emcpcovoviievov. Intersertio, cum inseritur sententia quaedam. 

Tollet enim forma, quod regnum aetatis habendum, 
Fortuna quae sola potest quemcumque beare.' 75 

'EnC&vl-ig. Fit geminatio, cum sensus geminamus eosdem. 

c Thebae autem, Thebae, vicina urbs inclutaque olim.' — 
c Mi nate, o mi nate, meae spes sola senectae.' 

EiteKcpcavrfiig. Exclamatio ea est, quam ut motus reddo repente. 

c Ah, postquam victum video me, tu improba et amens, so 
Fortuna, es, quos sublimas mox ipsa premendo.' 

'IcokmXov. Fit parimembre, ubi membra aequalia circuitus sunt. 

c Cui nec finis adest cupiendi nec modus extat 
Utendi, citus in dando est, celer in repetendo.' 

MeQi6(ji6g. Cum privis propria attribuas, fit distribuela. 85 

. c Huic furta in manibus, fuga plantis, ventre sagina.' — 
c Tu sumptu pauper, dando dis, ingenio rex.' 

Mem@a6i,g. At remeatio fit, cum rursus me redigo ad rem. 

c Verum longius excessi nec tempore in ipso 



65 sq. Demosth. 18 §. 179. Alii arlium scriptores loco ut exemplo gradationis 
utuntur, v. Auct. ad Herenn. 4, 24. Quintil. 9, 3, 55. . Aquila Rom. 40. 67.Rutil. 
1, 11. 68 Pytheas Rutilii 1. c. 70 Rutil. 2, 17. 73 Demetrius jt.- EQinqv. §. 106. 
76 Herodianus (Rhet. VIII) p. 603. 77 Aeschines 3,.§. 133 cf. Herod. .1.. c. 
78 Verg. Aen. 1, 664'. 79 Quintil. 9, 2, 27: 82—84 Rutil. 2, 15. 85 Riitil: 
1, 18. 86 Lycurgus Rutilii 1. c. 88 RutiL 2, 1. 89. sq. Demosth. 18, §. 42 
cf. Rutil. 1. c. . ..„. . 



65 dixem S: dixisse C 66 indupretraui C 67 S7tavcclr}(icpig C 68 est 

bene nobis A: at bene noui C, ac bene novi Sch, est; bene novi S 69 imo C 
70 87iLTQ07iv C optet Q : opte C 74 Hisce uti vel llon potuit F 72 Poue, 

tibi p. S et Sch: ponet ibi p. C , pone tibi, p. Q 73 £7ticpcQvov{i8V(ov C 74 ha- 
bendum est Q 75 Fortuna, quae dislinguunt S et Sch 11 inclytaque C 

78 minate ominate C meae spes Q: memeaespes C senecte C 80 Ah scri- 

])si: at C, Ut Sch, exemplum a verbis Tu improba ordiri ratus; at v. A p. 166 
metu C- amens Q: amans C 81 praemendo C; Quor sublimas mox ipsa premeh- 
dos? S, quod sublimas mox ipsa premenda F 82 icokoXcov C parimembre' S: 
pare membre C aequalia S: aeque et C 84 TJtendi. — Citus interpiwxit Sch, 
diversa esse exempla statuens. . citus Q: citius C celer in (): celeri C 85 pri- 
vis Q: primis C pr. manu, sed eadem corr. priuiis attribuis A, quod in his defi- 

nilionihus cum indicalivo cum iungi soleat. At diversa est ratio in persona secunda, 
cf. v. 133. Sic auctor noster hahet v. 55 et 64 si necto, 142 si conciliamus, 166 si 
nectimus, contra v. 12 si iungas, 43 si gemines, 49 siiteres, 109 si dicas, 154 si 
reddas , 169 si mutes , 183 si cumules, a quibus locis unus discrepat v. 163 si mon- 
stras. destribuela C ■ 86 faga C- 88 rematio C 



CARMEN DE FIGURIS v. 90- M 7. 



67 



Fortasse indulgens animis: ergo redeo illuc' 

MszucpQctGiq. Fit variatio, cum simili re nomina muto. 
'Regnavit libyco generi, regnavit et Argis 
Inachiis, dominatus item est apud Oebaliam arcem'. 

Merci%hGiQ. Declinatio, cum verbum declino parumper. 

C A primo puerum rectum est condiscere recte'. — 
e Dignos digna manent, plerumque bonis bene vortit.' 

'Oqlg^oq. Definitio fit, cum rem definio pro me. 

'Diligere hoc prorsum est velle id, quod prosiet illi: 
Nam qui ad se revocat quod vult, mihi sese amat ipse.' 

O^ioloteXsvtov. Confine est, simili fini cum claudimu' quaedam. 
c Quom minus indignatur, ibi magis insidiatur, 
Ut noxam metuas, si non ostenderit iram.' 

'Oiioiotitcotov. Aequeclinatum est, quod casu promimus uno. 
? Auxilium, non consilium, rata, non cata verba, 
Rem, non spem, factum, non dictum quaerit amicus.' 

TIoIvtitcotov. Multiclinatum contra, variantibu' quod fit. 
c Tu solus sapiens, tibi cuncti cedere debent, 
A te consilium petere et tua dicta probare.' 

IJaQovo^aGta. Supparile est, alia aequisono si nomine dicas. 

c Mobilitas, non nobilitas'; ? bona gens, mala mens est'; 
c Dividiae, non divitiae'; ? tibi villa favilla est'. 

IlQOGaTtodoGie. Est subnexio propositis subnectere quaeque. 
f At nos non ut tu: nos simplicitate , tu arte. 
Hoc das, hoc adimes nobis: das spes, adimes res.' 

IlaQoidiaGToXi]. Subdistinctio fit, cum rem distinguimus ab re. 
e Dum fortem, qui sit vaecors, comemque vocat se, 
Quom sit prodigus, et clarum, qui infamis habetur.' 



90 



luo 



105 



110 



115 





94 


Cic. de orat. 


3, 


§. 207. 




97 Rutil. 


2; 


5. 


100 


Rutil. 2, 


14. 


103 Rutil. 


2, 


13. 


10(3 Rutil. 


1, 


10. 


109 


Sq. 


Rrttil 


. i 


,3. 


112 


Rutil. 


u i. 


115 


Rutil. 


1, 


4. 


116 Hyperides 


Rutilii 


1. c. 





















91 simili in re coni. S 92 generi Q: gene C 93 versus nunc in C deest 
94 MsTUTiXiGig S- EMccXLGig C verbum A: uerbo C 97 coQiGiiog C 98 di- 
ligere Q: dilige C velle id quod S: uert id C (hoc prorsum est vere, ut mihi 

prosit et illi Q, Diligit, hoc prorsum est, quaerit quid prosiet illi A) prosiet Em- 
perius (Opuscc. p. 285): prosit et C 99 quod vult mihi , s.ese intevpungit S- 
100 o[ioi07iTs].svrov C confme^est Q: cmifinies C . .101 Quom minus nos: Cum 

minus S, comminus C (Quo minus eo magis Sch) 102 metuas noxam Q 

et S sin. C, i. e. si non ■ 103 o^olotztotov aequae clinatum C aequiclinatum A 
106 -nolinzoxov C contra Q : contraria C, contra id S variantibu ' scripsi 
variantius C, variantiu ? Q, variatiu' S fit A : sit C 107 cedere Q: ce C 

109 TtUQctovouccGLU C alia S: tale C, alid A 110 mobilitas, non nobilitas Q 
112. subnexio Q: subnectio. C 113 tu arte £: tuare C 

115. 7r QudiuGToks C 116 fortem Q: forte C qui Sch 
117 quom nos: quod C sit Q: si C 



mouilitas non uilitas C 

114 adimis bis Q 
quia C uaecor- C 



68 



CARMEN DE FIGURIS v. 118 — 143. 



TlaQsv&sGLg. 

Ilccooiioloyici. 

TIo6h]i\)iQ. 

TldQO^OLOV. 

TloiQQ^ala. 

TlQOTOiCLq. 

IJavra TtQog Ttavra 
Zvva&QOLtiyiog. 

ZvV0LK£lCQ6Lg. 



Interieclio, cum quaedam medio ordine famur. 
? Huc ut venimus, interea — nam tempus erat ver 
Et sacrum Florae et Cereri nemus — imus ad aras.' 
Est suffessio, cum sensi pro parte fatemur. 
e Verum Academia est. Esto: tamen omnia nulli 
In dubium revocant, at quaedam, et pleraque, si vis.' 
Anticipatio fit, contraria cum occupo verba. 
c Credo, ille et flebit multum et iurabit, amicos 
Producet testes, sed vos rem quaerere par est' 
Adsimile, a momento cum simile hoc facio illi. 
c Nam plebeius homo, ut ferme fit libera in urbe, 
Regnat ibi et puncto regnat suffragioloque.' 
Inreticentia, cum verum reticere negamus. 
c Dicere, quod res est, cogor: vos ista, Quirites, 
Vos facitis, dum non dignis donatis honores.' 
Propositum id, cum proponas, quod deinde repellas. 
? Est ornanda domus spoliis? Hic ornat amicam 
Exuviis. Leges discendum est? Discit amores.' 
Cuncta ad cuncta, ut: c Gens graia, afra, hispanica 

servit : 
Nam partim meritost ultus, partim insidiantes 
Praevenit, partim victor virtute subegit.' 
Est conductio conque gregatio, cum adcumulo res. 
c Mulla hortantur me: res, aelas, tempus, amici, 
Concilium tantae plebis, praenuntia vatum.' 
Conciliatio fit, diversa ubi conciliamus. 
Trodigus est et parcus idem : nam nescit uterque 



120 



L25 



I3ii 



135 



140 



118 Rutil. 1, 17. 121 Rutil. 1, 19. 124 Rutil. 2, 4. 125 sq. Lycurgus 

Rutilii 1. c. 127 Rutil. 2, 12. 130 Rutil. 2, 18. 139 Rutil. 1, 2. 142 

Rutil. 2, 9. 143 sq. Hyperides Rutilii 1. c. 



118 TZccQSVTsag C iuteriectio Q: interfectio C, interfatio A 120 f fort. 

Cereris, ut sacrum Florae Floralia versiftcator dixerit.'' Sauppe 121 suffessio Q: 

suffasio C cum — fatemur] ( Sensus est: Si sententiae (sensi) alicuius partem ve- 
ram fatemur esse.'' Sauppe 122 est C: an ait? 123 at Q: ad C si vis 

Q: sibi C 124 7tQoXrj6Lg C 125 ille et S: illae C fleuit iurauit C 

amicos Q: amico C 126 producet Q: producit C par Q: pars C 127 adsi- 

mile Q: at simul C Adsimile est, cum agnomento simile F 128 nan C homo 
ferme F 129 regnat ibi Q: regibi C, Regulus F, rex inibi Sch (libera in urbe Re- 
gibus, et puncto A) suffragioloque A : suffragio loqui C, suffragio uolgi S 

131 ista Q: ita C 133 propositum id S: propositio C, propositum Q, prositio A 

coll. glossa Pauli ex Festo p. 226 Muell. f Prosita proposita ' proponis A; at v. 

ad v. 85 cuncta ut] sic C, non cuncta sine ut, quemadmodum ait Quicherat; item 137 
partim, non paritim, nt ille reltulit meristost ultus S: meritostultos C, meritos 'st 
ultus Sch 138 praevenit Q: preueni C victos Q, invictos A, sc. NumanWios, quod 
verum videtur 139 6vvct8QOLG[ios C 140 Multae hortantur me res : aetas S 
141 concilium Q: concilia C praenuntia uatum nos: denuntia natum C, dementia 
natum Q et S, denuncia vatum Sch 142 6vvolhlcogl<$ C conciliatio fit Q: con- 
ciliatio C diuersa ubi F: diuersum si C 143 est et Q: et C auarus idem F 

nam add. Q 



CARMEN DE FIGURIS v. 144 — 167. 



69 



Uti opibus, peccant ambo, rcs dedecet ambos.' 

TqlkojXov. Teriuga sunt, quae respondent secum ordine trina. 

c Si neque divitiis polles neque corpore praestas 
Nec corde exsuperas, cur te dicam esse beatum?' 

XaQaxrriQKjfios.Fit depictio, cum verbis ut imagine pingo. 
c Pocula, serta tenens flexa cervice iacebat, 
Limodes, gravis optutu, madido ore renidens.' 

'EmTL(irjGi,£. Est correctio, cum in quodam me corrigo dicto. 

c Nam tarde tandem — tarde dico? immo bodie, inquam.' — 
Vel sic: c Non amor est, verum ardor vel furor iste.' 

IjQov7tavT7jaig. Fit praeoccursio, si reddas priu' posteriori. 
Ut: Tluvias cernas nolle istos ac cupere illos: 
Artrantes cupiunt imbrem noluntque viantes.' 

'AvaOTQoqpy]. Esse reversio et in prosa solet, ut fit in istis: 

'Pauxillam ob culpam', — c male quod vult', — c praecipiti 

in re', — 
e Troianos facit ire ut divus Homerus aves ut'. 

f T7tEQ§aT0». Transcensus porro est, cum intersita pendula claudo. 
c Atque ego, quod negat bic quidvis, ius eripit onine, 
Fas aboiet, laedit leges, — baec onmia mitto.' 

'AvTsvavTicoaig. Exadversio fit, minimis si maxima monstras. 

c Non parva est res, qua de agitur' pro c maxima res est', 
Ut dictust Aiax c non infortissimu' graium.' 

Zevypa. Nexum est, si varias res uno nectimu' verbo. 

c Oebalon ense, Lycon ferit basta, Pedason arcu.' 



145 



150 



loj 



i h:, 



148 Rutil. 2, 7. 149 sq. Lyco Rutilii 1. c. 151 Alexander p. 486. 152 
Demosth. 18, §. 130 cf. Alex. 153 Alex. 1. c. Anonymus tieql 6%r)(icczcov Vllf, 
p. 712, 19. "" 154 Alexander p. 485. 157 Alexander p. 481 sq. Quintil. 8, 

6, 35. 159 lliad. y, 2. 160 Alexander p. 483. 163 Alexander p. 481. 

165 Hom. 11. o, 11 cf. Alex. 166 Alexander p. 474. 



144 dedecet Q: dederet C ambo Q (non C) 145 tqlkcoXcqv C trina S: 
trino C 146 sine que C 147 exuperas C 148 %ttQttY.or\QL6iiog C depinctio C, 
em. Q verbis Q: uerb. C 149 Pocula, serta interpunxit Haase (Hallische Lit. Zeit. 
1844 n. 218 p. 397): pocula ferta Q et S 150 Limodes (=i Irj^cod^g) Haase : 
Limonides C, Liodes Sch, Lema oculos gravis A gravis, obtutu madido, ore reni- 
dens S distin.vit 151 E7UTSLLLr]6ig C 153 verum Q: uerbum C ardor uel fu- 

ror iste C, ul Ahrens divinando adsecuius est; nam Quicherat in C esse iradiderai: ar- 
dor furoriste 154 reddas Q: redas C 155 cernas C (?ion cernis, ut est in 0) 

ac cupere S: accipere C, f Ut pluvias sic cupere F 156 Artrantes F: arantes C, 

arentes Q, agricolae coni. S, agrestes A; confert F Plin. H. N. XVIII, 20, §. 182: 
illae messes multiplicatae docuere quod nunc vocant artrare, id est aratrare, ut credo 
tunc dictum. Hoc fit vel incipiente culmo vel cum iam is ad bina ternave emiserit folia. 

158 pauxillam ob culpam A: pausillam occultam C, pausillam ob cultam S 
praecipiti Sch : 'praecipit C, praecipite S 159 duuius C 160 intersita Q: inter- 

posita C. ( Sensus est : cum pendula periodi verba in media periodi parte primaria 
pono et quasi includo.' Sauppe 161 quidvis S: uiuis C 162 laedit Q: laede 
C 164 pro maxima A: sed proxima C, sed maxima S 165 infortissimu ' S et 
Sch: in fortissimus C 167 Lycon ferit Christ: ferit lycon C hasta, Pedason arcu 
Q: astapidason arci C 



70 CARMEN DE FIGURIS v. 168—186. 

Nunc mediumst c ferit', et fini pote principioque. 

MexafioXiq. Si verbum varie mutes, variatio fiet. 

c Quis nos propter te dilexit? quando aliquem tu no 

Iunxisti? quas res gessisti? cur ita abundas?' 

'AllolwOig mCTitaXXay)]. Fit mutatio multimodis. c Bello Africa flagrat,' 
Afros cum dicas bellare, et tempora quando 
Et casus numerosque figurando variamus. 

"EkXsityig. Fit defectio, cum verbum, quod subtraho grate, 175 

Defit. c Curat enim nemo nec corrigit hanc rem, 
Sed culpat.' Quippe hic c quisquam' subtraximu' grate. 

TlXeovaa^og. Exsuperatio fit, quod causa appono decoris, . 

Cum vacat, ut: c Quarta vix demum exponimur hora', — 
c Saucius ille leo' — , quia c vix' pote tollere et c ille'. iso 

TIeQL(pQa6ig. Est autem circum illa locutio: c bucera saecla', . — 

c Fac discas' pro c disce' et pro c dic'; c dice loquendo'. 
IlQoa6La6acp7]6i,g. Si plenum cumules, adsignificatio fiet. 

Ut: c Mihi non placet hoc animo'. Quippe hinc c animo' 155 

aufer, 
Et nihilo minus est plenum, verum auxerit illud. 



169 Alexander p. 474. 170 sq. Demosth. 18, §. 311 ap. Alex. 1. c. 172 
Alexander p. 471. Cic. Orat. §. 93. J75 Alexander p. 470. Aqnila Rom. 46. 
178 Alexander p. 469. Aquila 45. 179 Horat. Sat. 1, 5, 23. 180 Verg. Aen. 

12, 5. 181 Alexander p. 468. Quintil. 8, 6, 61. — Lucretius 5,864. 184 
Alexander p. 467. 185 Hom. 11. «, 28 cf. Alex. I. c. 



168 mediumst Chrisl: medius C ferit Sch: fuerit C\ Num medius fieri et 

fini pote principioque? S 109 uariae C 170 nos Q: non C 171 iimxisti Sch: 
inssisti C, iuvisti S 172 vvaXlayr} C mnllis modis C, em. Q 173 bellare, et 
S et Sch distinguunl 175 sXXvtigls C 177 subtraximu' Q: subtrax C 178 ex- 
uperatio C quom causa a. decoris Quod uacat Christ 180 vix Q: uim C 

181 Post hunc versum unum apjyaret intercidisse ; nam et aegre explicatio circumlocu 
tionis f bucera saecla' desideratur, nec verisimile est hic auctor.em a solito lernorum ver- 
suum numero discessisse. 184 IlQ06dLao(xcprj6t,g S et Sch: 7tQogdLaygacps6Lg C 
comules C adsignificatio Q: at significatio C 185 quippe hinc ?ws: quippe C y 
quippe hic Sch, tu quippe S 186 enihil C illud Q: illum C. 



V. 



SCHEMATA DIANOEAS 

QTJAE AD RHETORES PERTINENT. 



C = Parisinus 7530, saec. VIII. 
E =3 Eckstein.- 

Quibus in locis sola lectio codicis adscripta esi, in iis iam Ecksteinus veram scriptu- 
ram restituit. 



1. 'EvccQyeia est imaginatio, quae actum incorporeis oculis subicit 
et fit modis tribus: persona, loco, tempore. Persona, cum absentem. allo- 
quimur quasi praesentem. Vergilius: Nec tu carminibus nostris in- 
dictus abibis, Oebale. Loco, cum eitm, qui non est in conspectu no- 

5 stro tanquam videntes demonstranms, ut: Hic Dolopum manus, bic 
saevus tendebat Achilles. Tempore, cum praeterito utimur quasi 
praesenli, ut: Apparent rari nantes in gurgite vasto. 

2. z/fc6o^w(?t^, quae latine correctio nominatur, cum dicturi aliquid, 
quod arrogans aut iniuriosum esse videatur, praemissa praefatione molli- 

io mus. Arrogans, ut est apud Ciceronem: Metuo, ne quid arrogantius 
apud tales viros videar dicere: ne actor quidem est is, cui 
reus tam perditus, tam convictus aut occulte subripi aut in- 
p u n e e r i p i p o s s i t. Iniuriosum vero dictum apud eundem Ciceronem : 
Quaeso, Eruci, ut hoc in bonam partem accipias — si tibi 



3 Aen. 7, 633. 5 Verg. Aen. 2, 29. 7 ibid. 1, 118. 10 in Verr. I, §. 10. 
14 p. Rosc. Am. §. 46. 



1 Inergia C 3 necturus carminibus C 4 eum add. E 6 cendebat C 
7 in iurgite C 10 ciceronem nec metuo C 11 dicere tur quidem in cui C, dicere : 
nec actor quidem is, cui E 12 conuictus C: uictus libri Tulliani 13 posse C 



72 SCHEMATA DIAINOEAS §. 3—10. 

natura non dedit, u t patre certo nascerere, ex quo intelle- 
gere posses, qui animus in liberos esset. 

3. 'EjadiOQ&cQCjLg , latine superioris rei correctio, ut apud Ci- 
ceronem: Atque haec propterea de me dixi, ut mihi Tubero, 
cum de se eadem dicerem, ignosceret. 5 

4. 'A^tcptdtoQ^coatg , cum in medio dictum iam aliquid aspere et ite- 
rum simili modo dicendum excusatione temperamus, ut si contra liberti- 
num dicam ignobili genere natuin, deinde subiciam: Haec non contu- 
meliae gratia dixi neque exprobrandi causa: tantum dicam, 
quod abiectis natalibus et sordida familia hic progenitus ex- io 
istimetur. 

5. 'H&otioiicC) data locutio certae personae, ut illud est Ciceronis in 
Pisonem: Quid est, Caesar, quod te supplicationes totiens de- 
cretae tot dierum tantopere delectant? 

6. IJQoOcoTCOTtoiba est alicui rei inanimatae vel defuncto adcommo- 15 
data locutio. Haec figura a superiori hoc ditTert, quod in illa vox tantum 
viventibus datur, in hac vero eis, quae naturam vivendi non habent. Rei 
inanimatae, ut apud Ciceronem patria loquitur: Nullum iam aliquot 
annis facinus extitit nisi per te. Defuncti: Mulier, quid tibi 
cum homine adulescentulo? quid cum alieno? 20 

7. 'Eja^iovT] est latine repetitio crebra sententiae. Cicero: Quous- 
que tandem abutere, Catilina, patientia nostra? quam diu 
etiam furor iste tuus nos eludet? quem ad finem sese effre- 
nata iactabit audacia? Vides tria uno sensu esse conclusa. 

8. 'E7t£{L(5a<jts est, latine quod iteratio nuncupatur. Cicero: Hunc25 
vero si secuti erunt sui comites, si ex urbe exierint despera- 
torum hominum flagitiosi greges. 

9. 'Eitt%QO%a6\i6g est contraria orationis figura, quoniam breviter et 
subcincte ea quae sunt dicenda perstringit. Cicero: Quid ego de si- 
gnis, turibulis, phaleris loquar? 30 

10. XaQa%t7iQt6[i6g est, quod latine informatio vel discriptio 
appellatur. Cicero: Videtis illum subcrispo capillo, nigrum. 



4 p. Lig. §. 8. 13 in Pis. §. 59. 18 Catil. I, §. 18. 19 Cic. p. Cael. 
§. 33. 21 Catil. I, §. 1. 25 Catil. II, §. 9. 29 Locus in Verr. IV, §. 48 ob 
oculos videtur versatus esse. 32 Verr. II, §. 108. 



1 natura C: fortuna Cic. 2 quia animus (animus patrius Cic.) inberos esset C 
4 praeterea C tuuero cum de se aeam dicerem egnoscerer C 6 cum in * medio 
E aspicere C iterum nos : item C 9 exprobrandi causa : tantum 7ios : expro- 
brandi animum C, exprobrandi causa. attamen E 10 existimemur C 13 pisio- 
nem quid et C 15 Proyopopeia C defunctae C 17 quae] quae q. C, quae 

quasi E, fort. quoque quae 18 patria E: proprie C aliquod C 19 extket C 
20 aduliscentulo C 24 iactauit C 25 nuncupamur C nunc uero sicuti suunt 
sui C 26 disperatorum C 27 gregis C 28 contram C 30 faleris C 
31 et p. 73, 1 descriptio E 



SCHEMATA DIANOEAS §.11—21. 73 

11. ToTtoyQatpLcc est loci discriptio, ut apud Vergilium: Est lo- 
cus Italiae raedius sub montibus — — Amsancti valles. 

12. ToTto&sGia est loci positio, cum describitur locus, qui non 
est, sed lingitur, ut: Est in secessu longo locus. 

5 13. 'AvaKecpalaiooGLS) latine recapitulatio, ut Tullius in Caeliana 

facit in epilogis: Cuius prima aetas dedita disciplinis fuit liisque 
artibus quibns instruimur ad bunc usum forensem et cetera. 
Revocat iudici vel auditori in memoriam, quae latius dixerat. 

14. MsTttGtttGLg est, cum rem a nobis alio transferimus. Cicero: 
loNon est ista mea culpa, Quirites, sed temporum. 

15. f T7t£$,ttLQe0Lg est latine exceptio, quando aliquid a generali 
complexione distinguimus, qualis est illa exceptio Ciceronis: Minus me 
commovit hominis summa auctoritas in hoc uno genere dum- 
taxat, nam in ceteris egregie commovit. 

15 16. 'E7t£^7Jyrj0Lg est explanatio dicti superioris. Vergilius: nos 

et sequitur tua progenies. 

17. AhLoloyitt est, cum causam alicuius rei et rationem subicimus, 
ut est apud Ciceronem pro Roscio: Ita fit ut adsint propterea, 
quod officium sequuntur, taceant autem idcirco, quia peri- 

20 culum vitant. 

18. A£7txoXoyitt est, qua in discriptionibus ienuissimis utimur, ut 
apud Ciceronem: Reticulumque sibi ad nares admovebat tenuis- 
simo lino, minutissimis maculis, plenum rosae. 

19. 'Idea est, cum speciem rei futurae velut oculis olferentes moto 
25 animo concitamus. Cicero: Videor mihi videre hanc urbem, lu- 

cem orbis terrarum atque arcem omnium gentium, subito uno 
incendio concidentem. 

20. Avx£L6ttyGzyy\ , contraria inductio. Apud Ciceronem: At 
est bonus imperator et felix et ad dubia rei publicae tem- 

3opora reservandus. 

21. 'Av&VTtocpOQtt est fere superiori similis, quae proponit quaestio- 



1 Aen, 7, 563. 4 Verg. Aen. 1, 159. 6 p. Cael. §. 72. 9 Catil. II, 

§. 3. 12 ex oratione, ut videtur, non iam superstite. 15 Aen. 1, 250. 18 

p. Rosc. Am. §. 2. 22 Verr. V, §. 27. 25 Catil. IV, §, 11. 28 Verr. V, 
§. 4. 



1 Topografia C 2 medio Verg. montibus altis E a sancti C 4 se- 
cesso C 5 Anacefaleusis C celina C 6 epelogis C, epilogo E 7 quibus om. C 
instrituimur C 8 uel laudatur in C 9 transferemus C 10 ne non C est 
om. CE quaerites C 11 Afexeresis C 14 in eteris aegregiae C 15 Efexe- 

gesis C 18 ruscio C 19 sequantur C ulcirco C 21 discritionibus C 

22 reticolumque siui C admonebat tenuissimum C 23 minutis libri Tulliani 

neaculis C rore C 24 specie C uel oculis C 25 lucis C 26 una in- 
cendio concidente C 28 Anasagoge C contradictio C; cf. Marl. Capella p. 428 
Capp. 28 At est nos : ut est C 29 at felix Cic. praetempora C 31 proponet C 



74 SCHEMATA DIANOEAS §. 22 — 30. 

nem ab adversariis inlatam, nt apud Ciceronem Verres subicit: Magno, 
inquit, decumas vendidi. 

22. 'EgcStriatg est opposita contrario interrogatio : Fuisti igitur 
apud Laecam illa nocte, Catilina? distribuisti partes Italiae? 

23. Percontatio est, quae alterius personae responsum non admit- 5 
tit, ut est illud Terentii: Tace tu: ego te infra omnes homines in- 
fimum puto. 

24. Koivwvia est communicatio consilii vel cum auditoribus 
vel cum ipso adversario. Cicero: Nunc ego, iudices, iam vos con- 
sulo, quicl mibi faciendum putetis. . i° 

25. r T7t£Q&£6is est, cum aliquam rem opinione omnium notam sen- 
tentia nostra exsuperare volumus, ut est illud Ciceronis: Scelus est ac- 
cipere a reo pecuniam, quanto magis ab accusatore. Haec et 
epauxesis dicitur. 

26. 2Jvy%GJQr}6ig est concessio rei alicuius, ut apud Vergilium: 15 
Esto: Cassandrae inpulsus furiis. Cicero: Do tibi hoc, concedo 
tibi et remitto. 

27. HvyaQi6ig est, quae collatio dicitur, cum comparatione qua- 
dam iustiorem causam nostram quam adversarii demonstramus, ut Cicero 
in Rosciana: Ego contra brevem postulationem adfero et, quo 20 
modo mihi persuadeo, aliquanto aequiorem. 

28. 'E&Tcc^tiog est exquisitio, cum res complures divisas cum fn- 
terrogatione exquirentes singulis quae conveniunt adplicamus, ut Cicero: 
Quid tandem te inpedit? mosne maiorum? at persaepe etiam 
privati in hac re publica perniciosum hostem morte multa-25 
runt. aut leges et cetera. 

29. IIccQdXsLipLg ? praeteritio. Vergilius: Quid repetam ex- 
ustas Erycino in litore classes? Cicero: Praetermitto ruinas 
fortunarum tuarum. 

30. 7 A7to6i037Cri6ig est, in qua suppremimus ea, quae dicturi vide- 30 
mur, ad aliud properantes. Vergilius: Quos ego -*- sed motos prae- 
stat conponere fluctus. 



1 Verr. 1[[, §. 40. 3 Catil. I, §. 9. 6 Eun. 3, 2, 35. 9 in Verr. act. I, 

§. 32. 12 Verr. [f, §. 78. 15 Aen. 10, 68. 16 locus nondum in libris Ci- 

ceronis superstitibus inventus est. 20 p. Rosc. Am. §. 7. 23 Catil. 1, §. 28. 
27 Aen. 10, 36. 28 Catil. I, §. 14. 31 Aen. 1, 135. 



1 uerrem sobicit C 2 decumus C 3 opposita contrario ( i. e. adversario) 

nos : opposita a contrario C 4 legam illam C 6 intra C infirmum C 

9 consolo C 11 nota C 13 maius lect. var. in Cic. Haec ct et auxeris C 

16 inpulsus fugis C 18 Syneregis G comparationem C 20 resciona C 
commodo C 21 aequiorem Cic. : uelociorem C 24 at] ad C 25 re p.] re 

prae C hostium mortim ultra sunt C , perniciosos cives morte multaverunt Cic. 
26 aut legeracetera C (an leges Cic, ac cetera E) 27 Paralypsis C 28 ericinu C 

praemitto C 29 furtunarum C 30 uidetur C 31 motus C 



SCHEMATA DIANOEAS §. 31—39. 75 

31. "Eulutytg^ defectus. Vergilius: Haec secum; deest Io = 
quitur. 

32. /}taTtoQY\Oig^ addubitatio aliquarum difficultatum , cum nos 
volumus videri dubitare. Cicero: Quo me vertam nescio. 

5 33. AiayoQY\Gig, differentia personarum. Cicero in Philippicis : 

Ille sensim dicebat, quae.ad causam adtinebant, tu currens 
dicis aliena. 

34. AiaOvQpog est delusio vel detractatio, cum inludentes ea 
quae ab adversariis sunt prolata dissolvimus, ut est pro Murena in Sulpi- 

io cium de iure civili: Quoniam mibi videris istam iuris scientiam 
tanquam filiolam complecti tuain. 

35. TlaQovo^aOta est denominatio, quae similitudinem verbi con- 
flectit ad auditoris affectum. Cicero in invectivis: Qui de huius urbis 
atque adeo de orbis terrarum exitio cogitant, et Terentius: Nam 

isincrepatio est amentium, haut amantium. 

36. Aia%v%(x)(5ig est, ubi rebus personisve figura subiecta est formas 
ipsas et habitus exprimens. Cicero: Nonne vobis haec quae audi- 
stis cernere oculis videmini — non positas insidias? non 
impetum repentinum? non versatur ante oculos in caede 

20 Glaucia? 

37. Uvva^QOtO^iog. Hoc schema inter violentissimas figuras accipi- 
tur, ubi multas res et multa crimina in unuin contrahimus, ut Cicero in 
Miloniana: Occidi non Spurium Maelium — sed eum, cuius ne- 
farium stuprum in pulvinaribus sanctissimis compertum est. 

25 38. I7QoxaTaAr}4>tg est praesumptio eorum, quae cum invidia ad- 

versarius dicturus est. Cicero: Habes igitur confitentem reum. 

39. 'EQcotrnia est interrogatio, ubi aliquid interrogando exacerba- 
mus et augemus rei invidiam, hoc modo: Fuisti apud Laecam — di- 
xisti, quo quemque proficisci placeret? Haec si sine interroga- 

30 Uone dicantur, minus invidiose proferentur. 



1 Aen. 1, 41. 4 p. Cluent. §. 4. 5 Phil. II, §. 42. 10 p. Mur. §. 23. 
13 Catil. I, §. 9. 14 Andr. 1, 3, 13 (v. 218 Fleck. ) 17 p. Rosc. Am. 98. 

23 p. Mil. §. 72. 26 p. Lig. §. 2. 28 Catil. I, §. 9. 



1 secunda est loquitur C 3 aliqua cum difficultate dum nos elc. E cum 

nos: dum C 4 uidere dubitari C 5 Diaforesis differentia persona personarum C 

6 quod causae prodesset Cic. currens indicias alienam C, cursim dicis aliena 
Cic. 8 fort. est elusio detractio C 9 quae aduersarii C morena in sul- 
picio C 10 ciuili in quo (pro quo) mihi CE 11 complecti C, osculari Cic. 
12 Paronomoria C conflectit se auditoris C 14 cogitans C, cogitent E, ul est 
apud Cic. aut C 15 inceptiost Terentius 16 personisuae fite subiecta C 
formas ipsas et habitus nos: forma ipsius et habitu C, formam ipsam et habitum E-, 
cf. Aquila Rom. 13 17 exprimemus C 20 claucia C 23 meloniana C 

melium sed melius coculus necessarium strupum C 24 compertum C, fort. com- 
prensum; cuius nefandum adulterium in pulv. sanct. nobilissimae feminae comprehen- 
derunt Cic. 25 Procalipsis C qui C 27 exacervamus C, cf. ad Aquilam 11, 
p. 25, 19 28 legam dixisti cocumque C 30 proferuntur C, an proferantur? 



76 SCHEMATA DIANOEAS §. 40 — 46. 

40. IJv6^a est percontatio, ubi tantum una voce vel a negante 
vel a confitente respondetur, ut Terentius: Quid meritu's? crucem. ln 
superiore vero figura pluribus respondemus. 

41. ndoi6ov est adsimilatio sententiae membris non dissimilibus [ple- 
rumque] et plerumque paribus et contrariis constans. Cicero pro Cluentio : 5 
Etenim sicut aiiis in locis parum firmamenti et parum virium 
veritas habet, sic hoc loco falsa invidia inbecilla esse debet. 

42. 'Evallayij est figura, quae fit aut per generis immutationem ali- 
ter quam usus habet, ut Vergilius: Auritosque sequi lepores, cum 
sit lepus generis feminini, aut per genera verborum, cum passivis pro 10 
activis utimur, ut Cicero: Punitus est inimicum pro punivit, vel 
activis pro passivis, ut Vergilius: Miscetque viris neque cernitur 
ulli pro miscetur, aut per numeros, ut idem Vergilius: Hic illius 
arma, hic currus fuit, aut cum alia res pro altera vel ipsa per se 
ponitur, ut c saucius pectus', id est saucium pectus habens. 15 

43. MsTafiolri est iteratio unius rei sub varietate verborum. Ver- 
gilius: Sternit agros, sternit sata laeta bovunyjue labores. Ci- 
cero: Magnum crimen, ingens pecunia, furtum inpudens, in- 
iuria non ferenda. 

44. 'ETtdvodog, repetitio eorum, quae iuucta diximus, ut Vergilius: 20 
Epitus et Pelias mecum: quorum Epitus aevo iam gravior, 
Pelias et vulnere tardus Ulixis. 

45. naQa7tQ06d6xr}tia est inopinatus exitus., id est cum aliud 
proponitur et aliud concluditur, ut Cicero in Verrinis: Qui iudicia ma- 
nere apud ordinem senatorium volunl, querUntur accusato-25 
res se idoneos non habere; qui accusare possunt, iudiciorum 
severitatem desiderant. Et ideo inopinatus hic exitus et onmino do- 
losus est, quia magis iratis oratoribus placet: sed et in bono plerumque 
ponitur. 

46. TavxoXoyia^ eiusdem verbi aut sermonis iteratio, quae et epa-30 
nalepsis dicitur. Non solum igitur illud iudicium iudicii si- 
mile non fuit, iudices. 



2 Andr. 3, 5, 15. 5 p. Clu. §. 5. 9 Georg. 1, 308. 11 p. Mil. 13, §. 33. 

12 Aen. 1, 440. 13 Aen. 1, 16. 15 Verg. Aen. 12, 5. 16 Aen. 2, 306. 

18 div. in Caec. §. 30. 20 Aen. 2, 435. 24 div. in Caec. §. 8. 31 Cic. p. 
Cluent. §. 96. 



2 meritus C Insuperio uero fit ora pluribus C plerumque del. Christ 5 con- 
Irarius C per cliuentio C 6 prius parum om. C 7 inbecilla] innulla C -8 
liguram quae fit iam per C 9 douritusque C .11 est om. C, es add. E ex Cic. 

puniuit nos : pomuit C, punivisti E 12 miscitque C 13 miseitur C 

16 Metabola C 17 sateleta C bouumque nos: bonumque C, boumque E 20 
Epadonus repetitio C 21 Epytus E hic el paulo post; Iphitus Verg. 22 at C 
olixis C 23 Paraprosdocimia E; at est paraprosdocima in C graecum Ttaqan^oodo- 
v.rnia 25 volunt om. C quaeruntur C 26 chabere C possint C 28 qui 

magis iratoribus patet C 30 Tautempgia C, fort. pro f autoepia, sed habet Quintil. 
8, 3, §. 50, unde auctor sua sumsit tavtoloyia epenlipsis C 



SCHEMATA DIANOEAS §. 47 — 63. 77 

47. MciKQoloyLU ex Quintil. 8, 3, §. 53 sq. 

48. TttituvcoOLg = Quintil. 8, 3, 48. 

49. 'EnCd-erov — Quintil. 8, 6, §. 40 — 43. 

50. nsQLZQyia = Quintil. 8, 3, 55. 
5 51. KaKotfilov = Quintil. 8, 3, 56. 

52. ZcjQLG^iog = Quintil. 8,3, 59 sq. 

53. 'AvoLKOvoyLTqtov = Quintil. 8, 3, 59. 

54. 'OyLOLoloyCa = Quintit. 8, 3, 52. 

55. EQayvloyia = Quintil. 8, 3, 82. 
io 56. "EyLcpaOLg = Quintil. 8, 3, 83 — 86. 

57. \E7iLcpc6vr]na = Quintil. 8, 5, 10 sq. 

58. QttvzaOia — i^eQyaoia — iitE&QyttOitt = Quintil. 8, 3, 88. 
Quae sequuntur in cod. p. 15 ,3 — ;;. 21, 3 ed. Eckst., ad verbum repetita 
sunt ex Isidori Originibus II, 21, 4 — II, 21, 48, quae nihil attinebat huc 

15 transscribere. 

59. ZlLttTtoQriOLg = Quintil. 9, 2, 19. 

60. Mettt^TjipLg = Quintil. 8, 3, 31 sq. — Aliter metalepsis est 
dictio, quae per aequivoeum uuius aliud significat. 

61. 'AvttoiitXcdOLg est congeminatio verborum . . . 

20 62. De interrogatione et percontatione = ex Quintit. 9, 2, 

S- 6 — 15. 

63. De amplificatione = ex Quintil. 8, 4, %. 3 — 27. 



18 unius atsignificat C 



VI. 



C. CHIBII FOBTUNATIANI 

ARTIS RHETORICAE 



LIBEI III. 



B x=x codex Bernensis 363,' saec. VIII. 

D = codex Darmstadtiensis 166, olim Coloniensis, saec. VII. 

P = codex Parisinus 7530, saec. VIII. 

E =5 codex Emmeramus Ratisbonensis, nunc Monacensis Lat. n. 14649, 
saec. XIII. 

F = codex Frisingensis 206, nunc Monacensis Lat. n. 6406, saec. XII. 

v s=: editio princeps s. 1. et a., cuius hic est titulus: Hoc in uolumine aurea 
haec opuscula continentur. | Chirii consulti Fortnnatiani Rhetoricorum libri 
tres | Dialectica Chirii consulti Fortunatiani | Computus Fortunatiani | 
Francisci Puteolani Epistola ad Iacobum Antiquarium | Dionysii Halycarnasei 
praecepta de oratione nuptiali | per Theodorum gazen e graeco in latinum tra- 
ducta | Dionysii Halycarnasei praecepta de oratione natalitia' per | Theodorum 
gazen e graeco in latinum traducta | Dionysii Halycarnasei praecepta de com- 
ponendis epitha | lamiis per Theodorum gazen e greco traducta | Oratio nu- 
ptialis. 

g = editio vulgata. 

Integras dedimus lectiones discrepantes codicum D et i 3 , item B y in quan- 
tum fieri poterat; nam in Bernensi, omnium optimo, alia in breviorem formam 
redacta sunt, alia plane omissa, ut silentium praestari non possit, quamquam 
maiores lacunae suo quaeque loco a nobis indicatae sunt. Sed menda omnia, 
quibus editio princeps et EF, qui in plerisque locis cum D conspirant, foedati 
sunt, exscribere nihil attinuit. 



LIBER PRIMUS. 

1. Quisquis rhetorico festinat tramite doctus 

Ad causas legesque trahi, bene perlegat artis 
Hoc opus et notum faciat per competa callem. 
Quid est rhetorica? bene dicendi scientia. 
5 Quid est orator? vir bonus dicendi peritus. 

Quod est oratoris officium? bene dicere in civilibus quaestionibus. 
Qui finis? Persuadere, quatenus rerum et personarum condicio patia- 
tur in civilibus quaestionibus. 

Quae sunt civiles quaestiones? quae in communem animi con- 
10 ceptionem possunt cadere, id est, quas unusquisque potest intellegere, ut 
cum quaeritur de aequo et bono. 

Genera civilium quaestionum quot sunt? tria: Quae? demonstrati- 
vum, deliberativum, iudiciale. Haec ab aliis quae appellantur? genera 
dicendi. 
15 Quod est demonstrativum genus? cum aliquid demonstramus, 

in quo est laus et vituperatio. Hoc Graeci quid vocant? S7tLd£LxtLx6v 
vel Eyxa^iLaatLKOv. Quod est deliberativum? in quo est suasio et 
dissuasio. Hoc Graeci quid vocant? av^ifiovlsvtLxov. Quod est iudi- 
ciale? in quo est accusatio et defensio. Hoc Graeci quid vocant? 6l- 
20 xuvlxov. 

Partes oratoris officii quot sunt? quinque : inventio, dispositio, 
elocutio, memoria, pronuntialio. Haec a Graecis quid vocantur? eoya 
tov QrjtOQog. 



CONSULTI ARS RH6TORICA P, INCIPIT ARS RH6T0RICA D, C. CONSDLIS CHIRII FORTD- 

natiani. inc. ars rhetorica per peusin. et apokrisin. id est per interrogationem et 
responsionem more augustini et donati grammatici ut per -vn- circumstantias artis rhe- 
toricae artem rhetoricam. rhetores. continua locutione per singulas regulas noscant B, 
scolica €nchiriadis fortdnatiani E, Consulti Chirii Fortunatiani Rhetoricae scholicae. 
Liber primus v; in F inscriplio nulla est. 

1 rhetoricu D ductus lanus a Costa 2 trai D 3 faciat BP: faciet 

Dc, competa BP: conpeta D, compita vg ^ 4 Quid] in B interrogatis liitera d 

(= didu6Kcdog) et responsis littera M ((lad-rjvrjg) ubique praefixa est sciencia P 

5 orator et rhetor B 8 in ciuilibus quaestionibus mei: om. vg 10 ut cum 
B: aut cum DPv$ 12 Quae B: om. DP 13 ab aliis dicuntur genera B quae] 
«rcquid? 16 quod graeci €ttiaiktikon. uel €kkomiastikon. uocant B 18 quod graeci 
CYMboYAenKON. uocant B 19 defensio. quod graeci uocant B 21 officii oratoris B 

quot B: quod DP quinque] -v- quae P 22 quae dicuntur a graecis €pta. 
toy. phtopoc id est. opera oratoris B 

rhetores latini. cy 



82 FORTUNATIANI 

p. 53. 54 C. 

2. Proposita controversia quid primum consideramus? an consistat. 
Hoc quo modo invenimus? ex intentione et depulsione. 

Quid est intentio? quod prima pars proponit, quae facit litem. Hoc 
Graeci quid vocant? xaxdcpa6iv. \ Quid est depulsio? quod secunda pars 
respondet. Id Graeci quid vocant? ait6cpa6iv. 5 

Cataphasis unde firmatur? ex aetio. Quid est aetion? causativum 
litis, propter quod res in iudicium devocatur. 

Apophasis unde tirmatur? ex synechonte. Quid est synechon? 
quo continetur omnis defensio. 

Ex aetio et synechonte quid nascitur? crinomenon. Quid est crino- 10 
menon? id de quo iudicandum est. 

Quae materiae priricipaliter non consistunt? quae aut depulsionem non 
habent, aut quae inpudentem seu turpem habent intentionem. Haec a Graecis 
quae appellantur? a6v6xaxa. 

2. Asystata quot modis fiunt? secundum Hermagoran quatluor, 15 
cum est aut elleiitov6a aut i6at,ov6a aut [iovo[ieQrjg aut aitOQog. 

Quae est ellipusa? cum aliquid deest ex circumstantiis, quod faciat 
quaestionem: ut si aliquis abdicatur nec abdicationis ulla sit causa: nam 
si ponamus, quod luxuriosus sit vel quod amicos non habeat aut aliquid 
huiuscemodi, materia consistet. Ellipusa quibus aliis nominibus nuncu- 20 
patur? et %ax' eXXiiteg et %axd [ioqlov et <xa% > d%eQL6xaxov. 

Quae est isazusa? cum eadem ex utraque parte dicuntur et nihil 
proprium est partis alterius, ut: c duo adulescentes vicini speciosas uxores 
habebant, nocte invicem se convenerunt: accusant se adulterii.' Quidquid 
enim altera pars dixerit, eadem et altera dictura est. Isazusan quibus 25 
aliis nominibus vocant? et l6o\ieQY\ et %ax' l6oxr\xa et itQiova. 

Monomeres quae est? cum ex prima parte tantum constat, nec quic- 
quam ex secunda adferri potest, ut sunt loci communes. Da exemplum. 



1 — 5 Proposita controuersia quomodoconsideratur. ivji. Ex intentione et depulsione 
id est proponentis et depellentis. id graeci dicunt KaTa<f>aciN et arrocfiaciN B 1 prius 
P 2 Hoc D : id PEF<s 6 cataphasin P confirmatur. m. ex ae-rio id est cau- 
satiuo, aeTioN enim est causatiuum B 10 quid om. B 11 crinomenon. id est iu- 
diciale id est de quo B 13 seu P : aut BDvg quae asystala graeci dicunt B 

14 quae appellantur DP: appellantur v, quid uocantur g 15 hermagoran B : er- 
magoram D l P, ermagoran D 2 quatuor B 16 ellipus P, ellipusa. quae et catel- 

lipes et catamorion et Kaperisnasin B ; cf. v. 21 isasusa B 17 Quae est om. B ; talia 
ex B non iam afferemus, si quid ininterrogandi formis mulatum aut in brevius redactum 
est circumstantibus P 18 nam si — tcsqlotccglv 0111. B 19 luxuriosus D 
est aut quod P 20 huiusmodi P consistet P: consistit Dvs , consistat EF 
21 catelipe P hgjt' dnSQLOxciTOv scripsi: KaTai||T€PiCTaru)N P, KaTaTT€PiCNaciN DEF, 
KaTcc TCBQLGTccGLV % 23 partibus P adolescentis B, qui in paucis veferem scri- 

bendi rationem servavit, ut etiam intelligere, negligere et similia Jiabeat 24 quicquid 
B 25 altera BD: alia P eadem mei: idem vg et BD : om. P est BD : 

erat P 26 et eisomeren D f P, et isomeren D 2 , om. B Kara BDP isothita P 

TCQiovcc Christ (coll. Rhet. Gr. ed. Walz V, p. 71, 13 et p. 250, 21): PROicoNTa 
BDP, TtQog LGoxrjTcc vel TtccQLGovvTcc Capp.- 27 ex una parte id est prima B; f ex 
prima parte : tov 8l(6%ovtos, actoris scil.,'ex secunda, xov cpsvyovzog, scil. reV 
Capp. 28 communes. ut leno accusatus mediis om. B 



ARTIS RHETOMCAE I, 2 — 3. 83 

p. 54. 55 C. 

'Leno, qua parte venturos ad se adulescentes sciebat, nocte foveam fecit 
occultam; ea iuvenes perierunt: accusatur, quod causas mortis praestite- 
rit:' hic enim lenonis nulla defensio est. Monomeres quid aliut appella- 
tur? £TeQO[i£Qijg et %a& £T£QO{i£QCav. 

5 Quae est aporos? cum iudex non invenit quam sententiam dicat: 

c Tres simul iter agebant, duo soli reversi sunt: accusant se invicem cae- 
dis': hic enim iudex | non invenit quid sequatur, cum uterque ab altero 
dicat occisum, et nihil ab utroque ad probationem possit adferri deficiente 
circumstantia. 

10 3. Hae solae sunt asystatarum species? sunt et aliae, quas aput 

varios artium scriptores invenimus. Quae sunt? dvTt6TQ£(pov6a, a%Q(a- 
ftog, ddvvarog , aitC&avog, ditQ^Ttiqg^ avaC6yyvTog^ itaQ i6T0QCav^ 
aXoyog. 

Quae est antistrephusa? cum actionem suam convertunt litigantes et 

15 neuter utitur sua priore sententia, sed adversarii sui. Da exemplum: c Re- 
petebat ab amico suo pecuniam cum usuris quasi creditam: ille offerebat 
sine usuris tamquam depositam. Inter moras iudicii lex lata est de novis 
tabulis; repetit ille pecuniam tamquam depositam, retinet ille quasi credi- 
tam.' 

20 Quae est achromos? cum color facti non invenitur, ut: c decem mi- 

lites belli tempore pollices sibi amputaverunt; rei sunt laesae rei publicae.' 
Quo differt monomeres ab achromo? quod monomeres in omnibus deficit, 
achromos in solo colore. 

Quae est adynatos? cum id in themate ponitur, quod sit contra re- 

25 rum naturae fidem, ut si infans accusetur adulterii, quod cum uxore cu- 
barit aliena. 

. Quae est apithanos? cum id invenimus in themate, quod minus 
verisimile est, ut cum oculos caeci recuperasse dicuntur, vel.cum obsessi 
aliquo rnisisse legatos: quae materiae tamen solent recipi. Cur ita? quo- 

30 niam, quamvis minus verisimile sit oculos recuperasse caecum, tamen pos- 
sumus credere divina maiestate alicui aliquando hoc esse concessum: 
et obsessos aliquo misisse legatos, vel captato obsidentium somno vel per 
eam.partem civitatis, quain neglegentius obsederint hostes. Huiusmodi 
materias quid vocamus? cacosystatas. Quae sunt cacosystatae? quae 

35 non tam firmiter consistunt. Quot sunt autem in his genera ? tria ; nam 



1 aduliscentes D. n.octem P 2 accusarunt P causam s 3 aliud dici- 
tur B 4 cateteromerian P, KaxaeTeROM6RiAN BD 5 sententiam quam dicit P 
6 tres mei.i ut tres vg simul iter BD : similiter P 8 nihil utroque g ad probat. 
om. B possit adferre P, adferri possit wg 10 sunt mei: igitur vg asystarum 

B, asystatorum g aliae meix aliae species vg 12 apraepes BDP 15 sua BD : 
om. P exeniplum ■ mei: exemplum , ut g 16 credita P 17 tanquam B 

lata Capp.: elata P, relata BDEF, allata v; cf. August. c. 16 s. f. 21 ampotaue- 
runt D 22 quo BD : quod P, quid v 25. ut si BD: om. P 27 apithanos. m. 
apithanos est B id BD: om. P 28 est B: sit DP 29.materia B 30 re- 
ciperasse D l 32 obsessos B: obsessus D, obsesso P . aliquos B 35 sunt au- 
tem in his genera mei: sunt genera in his v? 

6* 



84 FORTUNATIANI 

p. 55. 56 C. 

aliae sunt cacosystatae, quae non tam firmiter consistunt, aliae asysta- 
tae, quae in totum non consistunt, aliae quae ne controversiae quiclem dici 
debeant, sed plasmata inrationabilia, id est aloga. 

4. Quae est aprcpes? cum aliqujd personae incongruens invenitur, 
ut: c vir fortis praemium accipiat: quidam fortiter fecit, petit praemii no- 5 
mine nuptias filiae suae.' 

Quae est anaeschyntos? cum prima pars inpudens invenitur, ut 
c luxuriosus pater abdicat filium frugi', ita tamen si vere abdicet: nam si, ut 
se purget, poterit consiJio materia consistere, quamvis actione deficiat. 
Unde intellegere debemus esse quasdam controversias, quae possint consilio 10 
consistere, cum ipsa aclio|ne deficiant. 

Quo differt monomeres ab anaeschynto? quod monomeres ex secunda 
deficit parte, anaeschyntos ex prima. 

Quae est 7taQ > latOQiav^. quando id in controversia invenimus, quod 
sit citra historiae fidem, ut: c reus est Q. Hortensius, quod in consulatu 15 
suo supplicium de indenmatis civibus sumserit', cum sciamus non Horten- 
sium fuisse, sed Tullium. Hic modus in persona tantum invenitur? immo 
in omnibus circumstantiis, et in re et in tempore et in loco et in causa 
et in modo et in materia, si aliquid ex his falsum ponatur et aliter quam 
in historiis invenimus. 20 

Quae alogos? quae sine ratione conponitur: quamvis omnis asy- 
stata alogos dici possit, si quidem nusquam in his ratio inveniri potest. 

5. Cum cognoverimus materiam consistere, quid primo quaeremus? du- 
ctum. Quid est ductus? quo modo tota causa agenda sit. Quid interest 
inter ductum et modum ? ductus est totius orationis, modus vero partis alicu- 25 
ius in oratione. 

Ductus quot sunt? quinque: simplex, subtilis, figuratus, oblicus, mixtus. 
Simplex qui est? cum simpliciter id agimus, ita ut in themate posi- 
tum est. 



2 ne Pv: nec BD contrauersiae B quidem P post aliae habet 3 debeant 
BD: debent P sed nXeyficcTcc , aloga , id est inrationabilia g 4 aprepes B: 

aprepesi P, atthtthc D persunae om. B inueniatur B 6 nuptias BD: om. P 

8 luxoriosus D addicat P frugii D abdicet inam ut se P nam si 

aD anaeschynto om. B 9 consilio: ( de huiusmodi consilio s. xrj tov liyovtog 

7iQ0aiQ£0£L v. paulo infra et Quintil. VI, 5, §. 3 sqq.' Capp. 11 resistere P 

12 anaeschyntos BP: at anaeschyntos Dg 14 parhistoria B id DPEFv: 

om. Bc, 15 citra B: cintra D, contra Pvg Q. om. B consolatu P 16 de 
indemnatis ciuibus supplicium v$ sumserit D: sumpserit BP 17 modus B: mo- 
dum DP, modus non EFv, modus num g 19 modo BP: domo Do aliquid?wez: 
aliud s" et aliter JB: om. DPvg 20 inuenimus BD: inuenitur P 21 qui sine 
P omnis asystata alogos dici possit scripsi: omnia asystata alogos dici possit D, 
omnia asystata (astata P) alogos (dloycog g) dici possint (possunt vg) BPEFvs 
22 inueniri mei: reperiri vg 23 materiem g quaeremus Bv : quaeramus DP 
24 quid est inter B 25 modus : <quem Martianus Capella V, p. 153 Grot. colorem 
vocat.'' Capp. uero BD: om. P partis alicuius BD: alicuius partis P 26 in 
oratione ductus. A. Ductus B 27 oblicuus h. L D, alias semper oblicus , et sic 

etiam P plerumque , obliqus (add. v sup. u) B 28 simpliciter BD: simplici- 

tate P 



ARTIS RHETORICAE I, 3 — 6. 85 

p. 56. 57 C. 

Subtilis qui est? cum aliud est in themate, aliud in agentis voluntate. 

Figuratus qui est? cum palam dicere pudor inpedit. 

Oblicus qui esL? cum periculum prohibet aperte agere. 

Mixtus qui esl? quando non unus est ductus. 
5 Ductum unde invenimus? ex consilio. Quo modo? si verum fuerit 

consilium, simplex erit ductus: si non verum consilium, tunc non erit 
simplex ductus, sed aut subLilis, si aliul fuerit in themate, aliut in volun- 
tate agentis, aut figuratus, si pudor inpediat palam clicere, aut oblicus, si pe- 
riculum prohibeat aperte agere, aut mixtus, si non unus fuerit ductus. 

10 6. Consilium unde invenimus? ex tempore. Quo modo? si praeteri- 

tum fuerit tempus, verum erit consilium: si praesens fuerit tempus vel 
futurum, non erit verum consilium. 

Ipsum tempus quo modo invenimus? ex causativo litis. Exemplis 
doce, quo modo siuguli ductus inveniuntur. c Inventus est iuxta cadaver 

15 recens hominis occisi: fit reus caedis'. Causativum litis est, quod sit in- 
ventus, quod est praeteriti temporis, et ideo verum est consilium, ac per 
hoc simplex est ductus. 

Subtilis ductus quo modo invenitur? c Amicos non habet: ab- 
dicatur.' Causativum litis est, quod amicos non habet, quod est prae- 

20 sentis temporis, et ideo non est verum consilium, ac per hoc nec simplex 
ductus. Qui ergo erit ductus? subtilis, quoniam aliud est in themate, 
aliud in agentis voluntate; nam quod est in themate, c ab|dicat filium', non 
vere abdicat, sed titulo abdicationis suadet ut amicos habeat. 

Figuratus quo modo invenitur? c Adulteros liceat occidere. Infa- 

25 mis fuit in nurum ; invenit filius adulterum obvoluto capite nec eum occidit. 
Interrogatur a patre, qui fuit adulter, cui peperceril; non dicit et abdica- 
Lur.' Causativum litis est, quod filius non dicit: quod est praesentis, et 
ideo non est verum consilium, ac per hoc nec simplex ductus. Qui ergo 
erit? figuratus, quoniam pudore deterretur filius patri palam dicere: e tu 

30 adulter fuisti.' 

Oblicus quo modo invenitur? c Tyrannus deposuit dominationem sub 
pacto abolitionis: vult petere magistratum, contra dicitur. ' Causativum 
litis est, quod petit magistratum, quod est praesentis temporis vel futuri, 



1 cum aliud figuratus qui est om. P 3 obliquus B agere BD : di- 

cere uel agere P 4 Mixtus ductus om. B 5 consilio: v. adp. 84, 9 6 

simplex erit DP: tunc erit simplex v<5; simplex — — non uerum cons. om. B 
prohibeat mei: impediat vg 10 quomodo om. B 11 si praesens tempus uel 
futurum sit B 13 Exemplis - — — reus caedis om. B 14 singulis P inue- 

niantur s inuentus est DP : inuentus est quidam v<s, sed v sine est 15 litis 

quod sit inuentus iuxta cadauer hominis occisi. fit reus caedis. quod est praeteriti B 

22 quod est mei: quantum est g non tamen nere g :?3 ut amicos habeat 

suadet P 24 fuguratusZ); Figuratus ductus est. utrum adulteros B 24—26 occidere. 
filius adulter interrogatus med. om. B 26 interrogatur DEF: interrogatus BPv, in- 
terrogatus ergo g fuit DPEF: fuerit v$ , qui fuit adulter om. B abdicatur] B 

sequenlia usque ad p. 86, 29 sic abbreviata habet, ut supervacaneum sit lectiones exscri- 
bere 27 praesentis D : praesentis temporis Pc, 32 obolitionis P 



86 FORTUNATIANI 

p. 57. 58 C. 

et ideo non est verum consilium ac per hoc nec simplex ductus. Qui 
ergo erit? oblicus, quoniam periculo prohibetur, qui contra dicit, aperte 
mentionem facere tyrannidis. 

Mixtus quo modo invenitur? e Qui infamis fuit in nurum, arcem oc- 
cupavit: vocavit ad se filium et eum interrogavit, an rumori crederet: ne- 5 
gavit se credere. Deposuit pater dominationem sub pacto abolitionis; filius 
repudiavit uxorem. Interrogat pater causas repudii: non dicit et abdicatur.' 
Causativum litis est, quod filius non dicit causas repudii, quod est prae- 
sentis temporis, et ideo non est verum consilium ac per hoc nec simplex 
ductus. Qui ergo erit? mixtus, id est et figuratus et oblicus: figuratus, io 
quoniam pudore deterretur patri palam dicere f tu adulter fuisti et ideo 
repudiavi uxorem', et oblicus, quoniam periculo prohibetur aperte men- 
tionem facere tyranniclis. 

7. Hos omnes ductus plerique quo nomine vocant? figuratos. Nos 
ergo quare nominibus separamus? quoniam singuli ductus diversa et vi et 15 
ratione consistunt nec debent uno nomine nuncupari, quorum et vis et 
ratio non una est. Quid interest inter oblicum ductum et figuratum? quod 
figuratus tunc est, cum pudor inpedit palam dieere, oblicus, cum pericu- 
lum prohibet aperte agere: item, quod figuratus in coniectura est, obli- 
cus in qualitate. Quid est istud? cum infamia est alicuius, incerta res est: 20 
at cum deposita dominatio est, constat tyrannum fuisse, quod est manife- 
stae qualitatis. 

Ductus idem semper est utriusque partis? non. ' Quid ita? quoniam 
ductus ex consilio nascitur, consilium autem non omnium semper est unum. 
Nec enim utraque pars semper est eiusdem voluntatis: quod si eiusdem 25 
erit, hoc est, si unum consilium utrius|que partis invenerimus, erit unus 
et ductus, sicut plerumque in foro fieri solet, cum ex conpacto agunt. 
Quid? cum diversum consilium fuerit utriusque partis? erit diversus et du- 
ctus. Quid modus et scopos similiter ut ductus? non, quoniam modus 
est ductus in parte orationis, scopos autem id quod omnis efficit ductus. 30 

Consilium a ductu quo differt? quod consilium voluntatis est, ductus 
ipsius orationis. Item quod ducttis ex consilio nascitur, non consilium ex 
ductu. 

8. Reperto ductu quid primo considerabimus? genus controversiae. 



1 Qui ergo erit obliquus? quoniam $ et sic paulo post v. 10 Qui ergo erit mix- 
tus? id est etc. 3 rationem facere P 5 eum om. v$ 10 figuratus addidit 

Copper. 11 palam om. P 12 probetur P 14 quo nomine plerique v? 

16 quorum uis et ratio non est una vg 19 in coniectura: f quam quaestionem de 

facto , in qualitate, quam iuris quaestionem vulgo dicimus.'' Capp. 20 istut D 

21 manifeste P 23 semper idem est P, idem est semper g non P : nam D 
cur itaq. P 24 concilio P non semper omuibus unum est. neque enim P 

25 semper om. P eiusdem v. eius DP, eius modi EF 27 solet fieri in foro vg 

28 fuerit consilium v? erit et diuersus P 29 et 30 scopus sr 30 in om. 
BDPEFv rationis B autem est id B 31 ducto BP ductus uero ipsius B 

32 item] Et B nascitur] tit B 33 ducto P 34 primum 5 genera B 



ARTIS RHETORICAE I, 6 — 9. 87 

p. 58 C. 

Quot ea sunt? septem. Quae? simplex rationale, simplex legale, con- 
iunctum rationale, coniunctum legale, conparativum rationale, conparativum 

. legale, mixtum. 

Quod est simplex rationale? cum res una vel factum simpliciter 

.stractatur, ut: Mnventus est iuxta cadaver recens hominis occisi gladium 
cruentum tenens; reus est caedis.' 

Quod est simplex legale? cum lex unam facit quaestionem, ut: 
c peregrinus murum ne ascendat: peregrinus murum ascendit et hostem pro- 
pulsavit; petitur ad poenam.' 

io Coniunctum rationale quot modis fit? duobus, rebus et causati- 

vis. Rebus quem ad modum? cum multa quaeruntur, ut si aliquis accu- 
setur et adulterii et sacrilegii. Coniunctum causativis quem ad modum 
fit? ut cum una res quaeritur et multis causis adprobatur, ut: c luxuriosus 
adulescens iuravit se uxorem non esse ducturum et abdicatur'; hic enim 

15 una quaestio est, an abdicandus sit, sed causativis coniuncta est, et quod 
luxuriosus sit et quod iuraverit se uxorem non esse ducturum. 

Coniunctum legale quem ad modum fit? cum quaeritur, an contra 
plures leges sit admissnm, ut: c peregrinus murum ne ascendat', et c nocte 
nemini liceat esse cum telo': peregrinus murum cum telo nocte ascendit 

20 et hostem propulsavit: petitur ad poenam. Hic enim contra duas leges fe- 
cisse dicitur, et quod peregrinus murum ascenderit et quod nocte cum 
telo fuerit. 

9. Quod est genus conparativum rationale? cum aut perso- 
nae aut res conparantur. Personae quem ad modum? ut e qui plus rei 
25 publicae praestiterit, petat praemium: contendunt medicus et orator.' 
Hic enim quaeritur, qui melior sit, utrum medicus an orator. Res quem 
ad modum? ut c qui plus rei publicae praestiterit, petat praemium: alter 
hostes ab obsidione reppulit, alter hostium civitatem cepit: contendunt de. 
praemio'. Hic enim facta eorum et res conparantur, ut quaeratur, quid 
30 plus sit, hostes repellere ab obsidione, an hostium civitatem capere. 

Conparativum legale quem ad modum fit? cum leges conparan- 

tur, ut 'qui auxilium parentibus non lulerit, capite plectatur' : et ? mas tem- 

plum Cereris si ingressus fuerit, capite puniatur'. In templo Cereris matri 

auxilium filius tulit: petitur ad poenam. Hic enim quaeritur per compara- 

35 tionem, secundum quam legem filius facere debuerit. 

Mixtum quem ad modum fit? quando non ex uno genere materia 



1 sunt ea B 6 tenens cruentum g-ladium g 7 Quod simplex g 11 quae- 
rantur P 12 Coniunclum om. v$ 13 ut anle cum om. g luxoriosus aduliscens 
D 14 uxorem se P 15 quaestio est DP: quaestione ostendimus v$ 16 est et 
quod iurauit yg 26 utrum om. P 27 ut om. P 28 hostem P reppulit 

DE: repulit PFvs 31 quomodo fit vg 32plectiturP 33 fueris P 34 nlius 
auxilium P 



88 FORTUNATIANI 

p. 58. 59 C. 

conposita est, id est, cum et simplex est genus et conparativum, aut cum 
et rationale et legale. 

Simplex et eonparativum quem ad modum fit? ut: ? quidam pro- 
ditionis accusabatur; ex filiis eius alter fortiter fecit, alter deseruit: petiit 
pater de viro forti ut abolitionem iudicii peteret: ille incolumitatem deser- 5 
toris fratris optavit nec reo adfuit patri: | absolutus pater abdicat filium 5 . 
Hic enim et simpliciter quaeritur, an contra voluntatem patris praemium 
ei licuerit petere, et per conparationem, quid magis debuerit optare. 

Mixtum ex rationali et legali quem ad modum fit? ut c qui 
proditionis damnatus fuerit, magistratui detur custodiendus et tricensima 10 
die torqueatur, ut conscios dicat', et c adulteros liceat occidere'. Prodi- 
tionis damnatus magistratui collegae suo datus est custodiendus; ille eum 
in adulterio deprebensum occidit: reus est conscientiae. Hic enim et ra- 
tionale est genus, in quo quaeritur, an hic conscius fuerit, an ille adulter, 
et legale, in quo quaeritur, an illi eum licuerit occidere, qui torqueri de- 15 
buerat, ut conscios diceret. 

Haec genera controversiarum cur quaerimus? ut iam formam et faciem 
statuum videamus et imaginem divisionis. Haec genera ubi inveniemus? iv 

TGJ KQLVO[lSVG). 

10. Post haec genera controversiarum quid deinde considerabimus? 20 
Aliut quoque genus, quod appeilatur publicum sive commune. 

Quot ista sunt? quinque: ethicum, patheticum, apodicticum, dia- 
poreticum, mixtum. Quare non illis septem superioribus iunguntur? quo- 
niam illa septem ad imaginem statuum pertinent, haec vero ad formam 
elocutionis. Quare publica appellantur sive communia? quoniam quodcum- 25 
que fuerit ex illis superioribus septem, necesse est ut ex his quinque ali- 
quid in se habeat. 

Quod est ethicum genus? in quo moralitas quaedam est, id est - 
ubi mores hominum considerantur, ut sunt comoediae. Da exemplum. 
'Meretrix ex tribus amatoribus alium osculata est, alii residuum poculum 30 
dedit, alium coronavit: contendunt quem magis diligat.' 

Quod est patheticum genus? in quo motus est animi et vis quae- 



1 conparatiuus P 4 petiit nos: petit DPvs 5 forte DP ut om. P 
petere P incolomitatem P 6 nec reo nos: et reo DPEPv , et reo non g 9 
qualiter fit v$ 10 tricensima D : tricesima Pv , trigesima EFg 12 magestratui 

uollege suae P 15 illi eum P: eum illi Dvg 17 iam DPv: uim g 18 sta- 

tcm D 1 ubi om. P inueniemus Dv : inuenimus P<5 21 appellnmus DEF 22 
Quod D quinque: *haec ex Minuciano rketore, ut innuit Syrianus in Hermog. rhet. 
Gr. Ald. II, p. 70 med. v. et Sulpitius Victor infra (c. 6) et Scholiastes graecus Her- 
mogenis Rhet. Ald. II, p. 363 med. 9 Capp. aethicon. patheticon. apodicticon. dia- 

poreticon B 23 jw-ihtoV g Quare quoniam om. B 24 ipsa septem gc- 

nera contrauersiae ad imaginem statuum pertinent. ista autem .V. ad formam elocu- 
tionis B septem] uti DP corruptum ex VII septem maginem D corr. in septem 
in imaginem ad formam Bv : formae DPEF 26 est om. P aliquid in se BD: 
in se aliquid P 28 quaedam est B: quaedam DPvg 29 ubi om. v? da ex- 
emplum] 11 1 B el sic saepius 30 obsculata D alii B: alio DPv 32 est 

om. P 



ARTIS RHETORICAE I, 9 — 11. 89 

p. 59. 60 C. 

dam et impetus mentis, ut sunt tragoediae. Da exemplum. ? Indemnatos 
liberos liceat occidere. Tres filios lege indemnatorum in conspectu matris 
pater occidit; mater eodem gladio se interemit: reus est, quod causas mor- 
tis praestiterit.' 
s Quod est apodicticum? in quo pugna quaestionum est. Da exem- 

plum. c Peregre proficiscens reliquit aput amicum certam frumenti men- 
suram ; ille in fame civitatis duplo pretio frumentum vendidit: reversus 
amicus contendit de lucro.' 

Quod est diaporeticum? in quo addubitatio est nec quicquam certi 
io adfertur, ut: c cum duo fratres dissidentes armis contenderent, pater inter- 
cessit et vulneratus est incertum a quo: quaerunt filii a quo sit vulneratus: 
non dicentem accusant dementiae.' 

Quod est mixtum? quod non ex uno genere compositum est, ut haec 
ipsa est materia patris vulnerati: nam et pathetica est in fratrum congres- 
15 sione, et diaporetica in addubitatione patris. [ 

Haec genera propter quid consideramus? propter modum actionis et 

genus elocutionis. Ubi ea invenimus? in personis et rebus: nam si persona 

vel res miseranda sit, erit ethicon, si indigna et atrox, palheticon, si argu- 

mentis adprobanda, apodicticon, si non proferenda, sed cum summa dubita- 

20 tione servanda, diaporeticon. 

11. Repertis generibus controversiarum, quid deinde quaeritur? Status. 
Quid est status? quo consistit controversia. Quo modo una cogi- 
tatione tot res simul invenimus? quoniam hae consistunt, quae habent 
statum. 
25 Quot sunt genera statuum? duo, rationale et legale. Quid in- 

terest inter rationales status et legales? quod rationales rei alicuius vel 
facti habent quaestionem, legales autem legis et iuris continent discepta- 
tionem. 

Rationales status quot sunt? secundum Hermagoran quattuor; conie- 
3octura, finis, qualitas, translatio: sed translationem tantum legalem acci- 
pimus. Cur ita ? quoniam nulla translatio, id est praescriptio, potest esse 
sine lege. 



2 tres filios BD: tres liberos P 3 pater B: om. DPvg interemit BD: inter- 
fecit P 5 Quot P in qua P 6 reliquid P frumento P, frumenti cerlam 

mensuram B 9 addubitatio mei: dubitatio v est nequiquam B 10 duos P 

contenderent armis vg 11 et B: om. DPvg 13 ut est haec ipsa v$ 14 
palheticon g 15 et om. B diaporetica in addubilatione B: diaporeticon addubi- 

tatione DP, diaporeticon est a (in v) dubitatione v$ 17 et r^bus BD: et in rebus 
P 18 uel BDP: et vg miseranda DP: moralis B haud scio an recte et atrox 
B: atrox DP% 19 non meietv: om. g sed summa B 20 seruanda B: secum 
DPv , secundum EF, o:n. g 21 quod P quaeramus. M. Statum B 22 Status 
est modus quo constat contrauersia ex intentione et depulsione inuenlus. contra (si re- 
cte legimus) asystatas uel (scrib. uel non) consistentes uidemus B Quomodo — — 
statum om. B. 23 hae Capp. : haec DPv<s 25 Genera statuum quot sunt vg 
25 status om. P 27 disceptionem B 29 hermagoran BDP (sed P erm. ) : Her- 
magoram g 30 translatio BP: et translatio Dvg tantum P: tantumdem Dv% 

accepimus legalem vs 31 perscriptio P sine lege potest es9e v<z 



90 FORTUNATIANI 

p. 60. 61 C. 

Coniecturalis status qui est? cum id, quod ab alio obicitur ab 
adversario pernegatur. 

Coniectura quot modis fit? sex : aut cum de facto constat et de 
persona non constat, aut cum de persona constat et de facto non con- 
stat, aut cum de utroque non constat, aut cum de sola voluntate fit quae- 5 
stio, aut cum de re ipsa quaeritur, aut cum est antica tegoria. 

Cum de facto constat et de persona non constat, quem ad modum 
fit? ut, e cum abdicato filio, qui militabat, inventus est pater telo filii sui 
occisus, reus est filius parricidii.' Hic enim de facto constat, id est, occi- 
sum esse patrem, sed de persona non constat; quaeritur enim an a filio 10 
sit occisus. 

Cum de persona constat et de facto non constat, quem ad modum fit? 
ut c Luxuriosum filium abdicavit pater, abdicatus medicinae studuit, postea 
decumbenti patri dedit poculum, quod diceret sanitatis: pater in media 
potione ait se venenum accepisse; filius residuum poculum bibit et deces- 15 
sit pater: reus est filius parricidii,' Hic enim de persona constat, quoniam 
filius poculum dedit, sed de facto non constat; quale enim dederit, utrum 
veneni an sanitatis, incertum est. 

Cum de utroque non constat, quem ad modurn fit? ut: c luxuriosi 
pater non conparuit: reus est filius parrieidii.' Hic enim non constat oc- 20 
cisum esse patrem: et si constiterit, incertum est an a filio fit trucidatus. | 

Cum de voluntate quaeritur, quem ad modum fit? ut: Muxuriosus 
adulescens nocte a meretrice domo expulsus cereum ardentem ante fores 
meretricis abiecit; domus arsit: agit cum eo, ut restituat.' Hic enim et de 
persona et de facto constat, sed tantummodo quaeritur, qua id fecerit vo- 25 
luntate. 

Cum de re ipsa quaeritur, quem ad modum fit? quando tceqI xr{§ 
ovGtag quaestio est, non de facto aliquo, id est, cum quaeritur, an aliquid 
fuerit illud, de quo quaestio est, ac non an aliquid sit factum. 'Repete- 
bat a commilitone suo pecuniam tamquam creditam; negantem se de- 30 
bere occidit, sed et se interfecit: repetunt pecuniam beredes interfectoris 
ab heredibus pernegantis; illi contra dicunt,' Hic enim non de facto quae- 
stio est, sed de eo, an ante pecunia ulla sit credita. 



1 qui D: quid Pg , quis v obiicitur B 6 anticategoiiau P 7 constat 

(post non) om. P 9 parricidii BD: patricidii P 12 quomodo fit vg 13 ut addidi 

abdicauit pater B: pater om. DP, pater abdicauit v<s 14 dedit poculum BD: poc. 
dedit P 15 ueninum D accipisse P bibit et om. B 17 quale enim dederit mei: 
qualem enim dederit potionem vg 18 incertum est P ante utrum habet 20 par- 
ricidii filius v$ 22 flt ut BEFv : fit P, ut D(?)z 23 aduliscens D , adolescens B 

a meiitrice B: a meretricis DPvg fores meritricis B, meretncis fores vg 
24 arguit eum DPv$ , agit cum eo damni illati B om. ut restituat ut domum 

restituat P 25 et de facto constat et de persona P, et de persona constat et de 
facto B 27 quanto peritis usias P, quando nepi. thc. oyciac. id est de substantia 
B 29 fuit B ac non an scripsi: en non an B, non DPF, an non E, non an v$ 

aliud P repetebat — sit credita om. B 30 conmilitone P 31 et om. P 

se Ev: si DPF 33 an pecunia ante sit credita uila v, an pecunia ante illa sit 
credita g 



ARTIS RHETORICAE 1,11-14. 91 

p. 61. 62 C. 

Quae est avti%atr\yoqia\ mutua aecusatio, id est, cum aliqui se 
invicem accusant, ut: c Vir fortis habebat novercam, habebat et captivam 
in matrimonio: ambiguis signis obiit; accusant se invicem veneficii noverca 
et captiva.' 

5 13. Finitivus status qui est? cum id, quod obicitur, non hoc esse 

contendimus. 

Definitio quot modis fit? quinque: aut cum simplex est, quae ana- 
sceuastica dicitur, aut cum duplex actio est sive conparativa, quae antho- 
ristica dicitur, aut cum duplex quaestio est sive coniuncta, aut cum ex 

to partibus definimus, aut cum est antithetica. 

Quae est simplex definitio? cum unam rem simpliciter definimus, 
ut: c naufragia ad publicahos pertineant: cuiusdam naufragae corpus cum 
ornamentis ad litus expulsum harena obrutum est, id publicani eruerunt: 
rei sunt sepulchri violati.' Hic enim simpliciter quaeritur, quid sit sepul- 

15 chrum violare. 

Quae est duplex actio sive conparativa? cum duas res diver- 
sas definiunt litigantes. Da exemplum. c Sacrilegus capite plectatur, fur 
quadruplum solvat. De templo privatam pecuniam sustulit: petitur ad 
poenam quasi sacrilegus; offert quadruplum quasi fur.' Hic enim alter 

20 sacrilegium dicit esse commissum et lioc definit, alter furtum: ex conpa- 
ratione quaeritur, quid sit admissum, utrum sacrilegium an furtum. 

14. Quae est duplex quaestio sive coniuncta? cum duas res, 
quas prima pars definit, easdem adversarius inpugnat, ut: c qui non ini- 
tiato sacra enuntiaverit, capite plectatur; non initiatus sacra vidit in somnis, 

25 rettulit ei, qui fuerat initiatus: ille ait, haec sunt sacra. Petitur ad poenam 
et contra dicit.' Hic eiiim quaeritur, quid sit initiatum esse, et quid sit 
enuntiare. | 

Quae est ex partibus definitio? cum unam rem multis partibus 
definimus. Da exemplum. c Qui obsidebantur ab hostibus, auxilia a finiti- 

30 mis conduxerunt: cum in itinere sunt auxilia, recesserunt hostes ab ob- 
sidione: petunt illi pactam mercedem, hi contra dicunt.' Hic enim quae- 
ritur, quid sit auxilium praestare, quod ex partibus definimus: quod et 
decreverunt et quod miserunt et quod hostes recesserunt. 

Quae est antithetica defmitio? quando ita definimus, ut non tantum 

35 crimen negemus, verum etiam commodum aliquod adferamus. Da exemplum. 



1 aliquid P 2 et captiuam in matrimonio B: in matrim. et captiuam DP , et 
in matrim. captiuam $ 3 beneficii P, om. B 7 anasceuastica id est refellens v<s 

8 actio est Ev: actione DP, actio BF anooristica B: atioristica DPv, antio- 
ristica ^ 9 cum B: quae DP quaestio est EFv : quaestione DP, est om. B 

12 naufragium P pertinent B cuiusdam uiolati om. B naufragae D: 

naufragare P, naufragi t>S 13 oblutum P 14 uiolare sepulchrum v<z 16 siue] 
uel B 17 sagrilegum P 18 de templo quidam v<5 20 ex Aldina: et DPu 

21 commissum P 23 ut EFv: et DP initiato Mailley: initiatus libri; atv. Hermog. 
III p. 37 W . 25 fuit P poena P 26 contra dicit DPv : contra dicitur g 
quid initiatum sit esse P 30 conduxere — recessere v$ cum DPv : dum Capper. 
31 hi Dv: illiP 34 quando ita deiinimus ut non B: qua non DPv? 35 negemus — 



92 FORTUNATIANl 

p. 62. 63 C. 

f Commeiidatam sibi ab ephebo chlamydem, defuncto eo, in monumentis maio- 
rum eius posuit: accusatur a patre ephebi sepulchri violati.' Hic enim dicit 
sepulchrum a se non tantum non esse violatum, verum etiam esse ornatum. 

14. Qualitas in quot species dividitur? in duas, iuridiciaiem et 
negotialem. 5 

Quare non et in demonstrativam et deliberativam? quia deliberatio et 
demonstratio genera sunt dicendi, quae statibus dominantur et ideo non 
possunt qualitati servire, quae una est ex ceteris statibus. 

luridicialis facit statum an non? non. Quare? quia vim, quam accipit 
a qualitate, non apud se retinet, sed aliis tradit. Quibus? absolutae et io 
adsumptivae. 

Absoluta qualitas statum facit? facit, quia vim, quam accipit a 
iuridiciali, apud se retinet. 

Quot modis fit absoluta qualitas? duobus principalibus, facti quali- 
tate et iuris ratiocinatione. Facti qualitas quae est? cum ostendimus 15 
factuiu id, quo arguimur, perniciosum non esse et ideo naturali iure esse 
concessum. Da exemplum. c Damnato Milone Cicero exclamavit urbem 
Romam bonis civibus sedem esse non posse; reus est laesae rei publicae.* 

Iuris ratiocinatio quot modis fit? quattuor: lege, more, secta, arte. 

Lege quem ad modum fit absoluta qualitas? c Indemnatos liberos li- 20 
ceat occidere: tres [ filios lege indemnatorum occidit; reus est uxori malae 
tractationis.' Hic enim se dicit lege fecisse. 

More quem ad modum fit? c Mos apud Scythas fuit^ ut sexagenarii per 
pontem mitterentur: Scytha Athenis sexagenarinm patrem per pontem de- 
iecit, reus est parricidii.' Hic enim se dicit gentis suae more fecisse. 25 

Secta quem ad modum? c Philosophus disputavit in contione de bono 
mortis; cuncti qui eum audierunt, laqueo vitam finierunt: domini eorum 
accusant philosophum damni inlati.' Hic enim dicit se secta sua fecisse, 
ut hoc disputaret. 

Arte quem ad modum? ? Pictor naufragium pinxit et publice proposuit; 30 
nemo navigat: reus est laesae rei publicae.' Et hic enim necesse est sua 



adferamus BDP: negamus — afFerimus vg 1 ephoebo DP clamidem DP de- 
fiinto D 2 ephoebi DP enim P: om. Dv$ dicet ed. Capp. 3 non tantum 
esse P etiam esse nos: etiam esse et Pvg, esse et DF, etiam et E 4 iuridicia- 
lem B: iudicialem DP et sic deinceps 5 negotialem mei: legalem v<5 6 non et 

DP: non v<s , item B, sed abest ab hoc Quare demonstratio et deliberatio v<s 8 

qualitatibus B quae B: quia DP<s statibus. Dikaiologia id est iuridicialis B 
<) accipit BDv: accepit P 10 a om. D quibus om. P absoluta P 11 

haesumtiuae P, assumptiuae v$ 12 facit statum v<s accipit BEFv: accepit DP 

a om. P 16 id om. <S non esse perniciosum vg 17 da exemplumj nt est 

B 19 ratiocinatione P 20 quemadmodum] ueluti B indamnatos P, sed paido 
post indempnatorum libero P 23 quomodo fit vg sexenarii P 26 quemad - 
modum BD: quemadmodum fit (sit P) Pv<? contentione P 27 cuncti serui coni. 
Mailley audierunt BD: audierant P, audiere v<Z uiiam finierunt BD: finierunt 

uitam P 28 se secta sua BD: secta sua se P 30 naufragium P: naufragiu B 
saiis distincte. naufragia Dv? pincxit D 31 reip. laesae vg et hic enim 

DPv: ei hic BEF, om. g sua se arte necesse est ut defendat B 



ARTIS RHETORICAE I, 14-16. 93 

p. 63. 64 C. 

se arte defendat, quod pictores consueverint huiusmodi multa pingere et 
publice proponere. 

15. Adsumptiva qualitas facit statum? non. Quare? quia vim, 
quam accipit a iuridiciali, non aput se retinet, sed aliis tradit. Quibus? 

5 relationi, remotioni, compensationi, veniae. 

Relativus status quem ad modum fit? cum reus culpam refert in 
eum, propter quem arguitur. Da exemplum. c Miles in acie exclamavit, 
vincimur; occisus est ab imperatore: reus fit imperator laesae rei publicae; 
contra dicit.' Dicit enim militem peccasse et ideo occidi debuisse, quod 

io hoc exclamaverit. 

Remotivus quem ad modum fit? modis fit duobus, cum aut in per- 
sonam removemus aut in rem. In personam quem ad modum? c Lega- 
tus intra XXX. diem naviget: legatus non accepto a quaestore suo viatico 
non navigavit intra XXX. diem et reus est male gestae legationis.' Hic enim 

15 removet in quaestorem, a quo viaticum non accepit. In rem quem ad mo- 
dum? ut: c missus est ad expugnandam bostium civitatem: invenit illam lue 
laborare, reduxit exercitum: reus est laesae rei publicae.' In legem pos- 
sumus removere? possumus, sed hoc idem accipimus, quod est, cum in rem 
removemus. 

20 Conpensati vus status quot modis fit? duobus, cum aut delicto 

meritum conparamus, aut cum maiori incommodo consultum esse conten- 
dimus. 

Delicto meritum quem ad modum conparatur? ut: c milites ex acie ad 
muros confugiebant; imperator muros diruit, victoriam reportavit: reus est 

25 laesae rei publicae.' 

Maiori incommodo quem ad modum prospectum esse contendimus? 
c Tyrannidis tempore speciosum filium pater amico cominendavit: vocavit 
ad se patrem eius tyrannus et tormentis expressit, ubi esset filius: satel- 
lites misit ad amicum, amicus puerum occidit, tyrannus re cognita se ne- 

30cavit: amicum mater pueri caedis accusat; adest ei pater.' Hic enim dicit 
puerum maiore a se pudoris iniuria liberatum. | 

16. Venia omnis qualis est? aut purgativa aut deprecativa. Purga- 
tiva quot modis fit? quattuor: errore, casu, necessitate, oblivione. 

Errore quem ad modum fit? ut: c Exulem intra fines deprehensum li- 



1 consueuerunt vg 3 Assumpta ed. Capp. 4 quam om. P accipit Bv: 
accepit DP iuridiciali B: iudiciali DP tradit BD: distribuit P 7 iu acie 

positus exclamauit uincimus P 8 reus est caedis imperator B 10 exclamauerit 

B: clamauerit DPg 12 remoueamus B quomodo Pv, ut B 13 intra BD: 

in P XXX dies B suo B: om. DPg 14 trigessimum diem B et reus 

BDP: reus i»sr malae B 15 remouet mei: remouet crimen vg 16 ut om. B 

ut si missus est ad expugnandum P 17 Iegem BEv: lege DPF 18 possu- 
mus (anie sed) om. P accepimus D 20 aut ut delicto merito P 21 insultum 

P, prospectum B 23 miles confugiebat <s 24 ad muros BD: ad murum 

P 25 rei p. laesae B 26 quomodo vg 27 pater B: om. DP$ 28 tyran- 

nus ad se patrem eius B esset mei: erat g 29 re cognita B : om. DPs 

negauit P 30 mater] pater P pater ei B 31 maiori vg 



94 FORTUNATIANI 

p. 64 C. 

ceat occidere: ex duobus geminis fratribus similibus alter exulabat; fra- 
trem eius quidam tamquam exulem occidit: reus est caedis.' Hic enim 
se dicit errore fecisse. 

Casu quem ad modum fit? c Dum venator hastam in feram misit, in 
hominem incidit ; eo vulnere periit : reus fit caedis.' Hic enim se dicit 5 
non voluntate, sed casu fecisse. 

Necessitate quem ad modum fit? ? Orator captus ab hostibus laudem 
eorum scripsit, iubentibus his, et publice recitavit; gratuito dimissus est; 
ad suos reversus laesae rei publicae accusatur.' Hic enim se dicit non 
voluntate, sed necessitate fecisse. 10 

Oblivione quem ad modum fit? ? Sacerdos omnibus kalendis sacrum non 
fecit: petitur ad poenam.' Hic enim aliter defendi non potest, nisi memo- 
ria sibi adlegaverit excidisse. 

Deprecativa venia quem ad modum fit? cum iam nulla potest esse 
defensio, sed eum, cui liceat ignoscere, tantummodo deprecamur, quoniam 15 
negare non possumus nos voluntate fecisse id, propter quod arguimur. 

17. Negotialis status quot modis fit? principalibus duobus: in 
scripto et extra scriptum. In scripto quot modis fit? tribus: simplici, con- 
iuncto, conparativo. 

Simplex quem ad modum fit? cum una lex simplex est, ut: c fertur 20 
rogatio ut honores veneant.' 

Coniunctus quem ad modum fit? cum duae leges vel plures feruntur, 
ut: c in aerarii inopia fertur rogatio, ut honores veneant et ut nova vectigalia 
instituantur.' 

Conparativus in scripto quem ad modum fit? cum ita leges feruntur, 25 
ut per comparationem quaerendum sit, quae potius conprobanda videatur, 
ut: c in aerarii inopia alius fert legem ut honores veneant, alius ut nova 
vectigalia instituantur: quaeritur quae potior sit.' 

Extra scriptum quot modis fit? duobus, simplici et conparalivo. Sim- 
plex quot modis fit? quattuor: iniectione qualitatum, particula iuris, quan- ^o 
titate numeri, cum causae redduntur mortis voluntariae. I 



1 similibus om. B exolabat D 2 tanquam B 4 casum P uenator BEF: 
uenatur DPv<s 5 in hominem incidit mei\ hominem occidit g fit] est B dicit 
se v<5 6 fecisse om. B 7 quomodo v% laudem BPv : laudes D(!)s 8 iu- 

uentibus DP dimissus est ad suos. reuersus B 9 dicit se v$ 11 calendis v<5 

12 memoria BD: memoriam P 14 cum iam B: cum DPc, ulla P 15 eum 
EF: cum BDP f sed eum v post ignoscere habet; fort. sed cum eum quoniam 

BD: quia P 16 nos B, ut yossius (Insi.orat. I, 9) coniecii: non DPEFv 

fecisse om. B id BD: sed P 17 quemadmodum flt? principaliter duobus modis 
P duobus principali.bus duobus B in scripto : *qu.em Sidpicius Victor (c. 46) 

negoiialem legalem, extra scriptum, quem negotionalem raiionalem vocat.'' Capp. 
18 et om. P scribtum D In scripto quemadmodum fit. M. Cum lex fertur aliqua 
uel rogatio. J. Id quot modis fit B coniunctiuo s 20 ut om. P 21 ratio P 
(Simplex cum una lex fertur B reliquis om.) 22 coniuncto DP: coniunctum Bv 

fit om. vc, 26 per comparationem BEF: pro conparatione DPv comprobanda 

quae po.tior sit] probanda siue sententia siue canon. ut in canonibus diuersis di- 

uersas sententias approbamus B 29 quot modis mei: quemadmodum g 30 in- 
lextione P 



ARTIS RHETORICAE I, 16-19. 95 

p. 65 C. 

18. Iniectionem qualitatum quid Graeci vocant? £7u(3oXr}v %oi6- 
njtav. Quid est iniectio qualitatum? cum qualitas qualitati supernascitur 

Iniectio qualitatum quot modis fit? quinque: lege, rogatione, testa- 
mento, pacto, edicto vel praeconio. 
5 Lege quem ad modum fit? c Rapta raptoris mortem aut indotatas nu- 

ptias optet. Rapuit et profugit: dedit eam pater marito alii, reversum ra- 
ptorem vult pater producere ad magistratum: ille contra dicit.' Quo modo 
hic supernascitur qualitas qualitati? quoniam, quae antea rapta erat, hodie 
iam nupta est. 

io Rogatione quem ad modum fit? *Vir fortis petit praemium nuptias 

uxoris alienae, accepit: prima nocte exanimatam priori marito reddidit: 
cum aput illum convaluisset, repetit eam vir fortis: viro forti conlra dicit 
prior maritus.' Quo modo hic supernascitur qualitas qualitati? quoniam, 
quam reddidit quasi mortuam, repetit quasi vivam. 

15 Testamento quem ad modum fit? ? Decedens testamento iussit, ut filia 

sua tutoris filio nuberet: reddita tutela tutoris filius petit eam in matrimo- 

nium: illa contra dicit. 5 Quo modo hic supernascitur qualitas qualitati? 

quoniam iussa est tutoris filio nubere et ille iam tutoris filius esse desiit. 

Pacto quem ad modum fit? c Pactus est daturum se in matrimonium 

20 filiam medico, si eam ad sanitatem perduceret: perduxit ad sanitatem; in- 
ter moras rapta est ab alio, et secundum legem raptarum puella indota- 
tas nuptias elegit: petit medicus ex pacto nuptias, contra dicit puellae 
pater.' Quo modo hic qualkas qualitati supernascitur? quoniam cuius vir- 
ginis paclus est nuptias, ea iam nupta est. 

25 Edicto vel praeconio quem ad modum fit? c Cuiusdam servus fugerat: 

libello proposito vel per praeconem nuntians dixit daturum se denarios 
mille ei, qui ad se servum perduxisset: quidam perduxit, perductus in li- 
bertatem adsertus est et liber pronuntiatus : petit ille mille denarios, conlra 
dicit qui dominus fuerat.' Quo modo hic supernascitur qualitas qualitati? 

30 quoniam ille, pro quo promissi mille denarii erant, qui servus fuerat, liber 
pronuntiatus est. 

19. Particula iuris quae est? cum aliqua postulatio est. Haec spe- 
cies quot modis fit? tribus: cum res pecuniaria est, cum ius in posterum 



1 epibovLiN ttojujthtion B, eniBOAHNnoiOTHTOc D , epibolin poiotitos P, sXl^uXlv 

noLOTTjxcDv v, STtL^oXrjv noioxrjxog g 5 — 8 Lege quomodo hic om. B 

5 raptor rapnit EF; immo supplendum est aliquis 7 magg. DPF, magistratus F 

8 raptauerat P 10 Rogatione ut quam reddit quasi mortuam reliquis om. B 
rogatione: r i. e. occasione alicuius petitionis , quod xo %a.x' alxiqGLV apud Herrnogenem 
appellaturS ^Capp. petiit malim 11 accepit DPEFu: om. $ .12 uiro f. contra 
dicit] .u. f. c. d. DP; uiro forti delendum videtur 13 mariti P 15 filiam suam 
DP 16 nubere P 18 desit P 19 matrimonio filiu P 20 perduxit. Inter 

moras B 21 per legem B "22 et contra dicit B puellae pater BD: pater puel- 
lae P 23 Quo modo — qualitati nos: qualis qualitati B, om. rell. et <5 super- 

nascitur — nupta est B: om. rell. et g 25 Cuiusdam B: cuius DPg 26 promi- 
sit da^urum B 27 seruum suum ad se B 29 fuit B 30 promissi mille d. 

erant DP: promissi sunt mille d. B, mille d. promissi fucrant £ 33 res pecunia 

P, res om. B 



96 FORTUNATIANI 

p. 65. 66 C. 

fit, cum de modo poenae agilur. [Hi sunt tituli controversiarum, qui nara 
to Ttlelatov negotialem statum ostendunt.] 

Res pecuniaria quem ad modum est? c Deposuit apucl amicum cer- 
tam frumenti mensuram et ait quanti emisset. Eo absente ille duplo ven- 
didit pretio, reverso offert ei simplam pecuniam: ille exigit duplam.' | 5 

Ius in posterum quem ad modum fit? cum ex praesenti iudicio ius 
constituitur, quod postea sit observandum. Da exemplum. c Orba pro- 
ximo nubat, vel, si eam noluerit in matrimonium deducere, det decem 
milia. Indicenti sibi orbae proximus dedit decem milia : indicit illi alia 
nuptias, et contra dicit.' Ex hoc enim iudicio incipiet institui ius, utrum 10 
uni orbae an omnibus sit obnoxius proximus. 

De modo poenae cum quaeritur, quem ad modum invenimus? f Qui 
causas morlis praestiterit, capite puniatur': et c raptor raplae det decem 
milia.' Puellam, caeci patris ducem, rapuit; ille praecipitio obiit: petitur 
ad poenam et offert decem milia.' Hic enim quaerilur qua poena adfici 15 
debeat. 

20. Tituli controversiarum, qui nara xb itlslarov negotialem statum 
efiiciunt, qui sunt? cum tribuni appellantur de iniusto supplicio, cum ab- 
dicatio est, cum praemii petitio est. 

Da exemplum, quem ad modum tribuni appellantur. c Servus mere- 20 
tricem dominam amat ; vult illum cruci figere: appellat tribunos de iniusto 
supplicio.' 

Quid abdicatio? Amicos non habet et abdicatur. 

Cum praemii petitio est, quem ad modum fit? c Vir fortis petat prae- 
mium: rusticus fortiter fecit, petit praernii nomine ne oves immolentur.' 25 

Quantitas numeri, quam tertiam speciem esse diximus negotialis 
extra scriptum, quem ad modum fit? cum quantitas sine ulla conparatione 
tractatur. Da exemplum. c Tyrannicida praemium petat: duos tyrannos 
occidit; petit duo praemia, et contra dicitur. ' Hic enim quaeritur per 
quantitatem sine ulla conparatione, tyranni lex illa unius fuerit an duorum. 30 

Quarta species extra scriptum negotialis status quae est? cum causae 
redduntur mortis voluntariae, ut: c eunuchus amat, reddit causas volunta- 
riae mortis.' 

21. Conparativa species extra scriptum quot modis fit? quattuor, 
cum divinatio est, cum qualitatum conparatio est, cum quantitatum, cum 35 
duarum qualitatum. 



1 poena P lrii D, cum B ; nos haec inclusimus; cf. infra v. 17 2 ttatcton 
B 3 Res] haec usque ad v. 26 om. B 5 exegit D pr. m., exit P 6 ex om. P 

7 da exemplum. orba DP: ut est orba v, Da exemplum. Est orba, proximo nubat 
g 8 ducere vg 9 indicentis P alia 5: alias DPEFv 11 ominibus P 
14 obit P 16 adfeci D 19 praemia P 20 Detur vg appellentur v 

21 illum DPEF: illum tribunus v, illum dominus g 23 abdicatur sc. a patre filius 

26 speciem om. B esse diximus BD : diximus esse P 27 scribtum D, scri- 
pti B 30 unius f. an duorum EF: una f. an duae DPv 31 scriptum v: scripti 

BD, scriptis P 32 uolumtariae D utroque loco 35 est (post conpar.) om. B 
30 duarum quantitatum B 






ARTIS RHETORICAE I, 19-22. 97 

p. G6. 67 C. 

Quae est divinatio? cum de idoneo accusatore quaestio est, id est 
cum duo | vel plures accusationem sibi vindicant. Da exemplum. c Qui 
habebat filium et uxorem, meretricem diligebat: vult filius patrem accusare 
dementiae, uxor malae tractationis.' Hic enim quaeritur, quis magis ac- 

5 cusare debeat. 

Qualitatum conparatio quae est? cum personae conparantur: 
e qui plus rei publicae praestiterit, petat praemium: contendunt medicus et 
orator.' 

Quantitatum conparatio quae est? quando facta conparantur et 

io quaeritur quantum hoc vel illut sit. 

Quot modis fit quantitatum conparatio? duobus, cum aut res conpa- 
rantur aut numeri. Res quem ad modum conparantur? ut: e qui plus rei 
publicae praestiterit, petat praemium. Alter hostes ab obsidione reppulit, 
alter hostium civitatem cepit: contendunt de praemio.' Hic enim res ge- 

15 stae eorum conparantur. Numeri quem ad modum conparantur? ut: c in 
iudicio septem iudices sedeant, et eorum sententia probetur, quam plures 
dixerint: reum tres iudices capite damnandum iudicaverunt, duo exilio, 
duo absolverunt. Quaeritur quorum potior sit sententia, trium iudicum, 
qui capite damnarunt, an quattuor, qui non capite damnarunt.' 

20 Duarum qualitatum conparatio quae est? cum personae simul 

et res conparantur. Da exemplum. ut: c qui plus rei publicae praestiterit, 
petat praemium: in civitatis seditione orator in senatu concordiam suasit, 
philosophus aput populum: contendunt de praemio.' Hic enim et perso- 
nae conparantur, philosophi et oratoris, et facta eorum, quod aller in se- 

25 natu suaserit, alter ad populum. 

22. Legales status quot sunt? secundum Hermagoran qualtuor: 
scriptum et voluntas, leges contrariae, ambiguitas, collectio. Accedit ad 
hos et translatio, quae tantum legalis est, et deiinitio, quam etiam legalem 
accipimus secundum M. Tullium. 

30 Translatio quot modis fit? quattuor: a persona, a re, a tempore, 

a loco. 

A persona quot modis fit? duobus, rei et accusatoris. A persona ac- 



29 Auct. ad Herenn. I, c. II sq. 



4 uxor D addiia i sup. lin. malae Ev : male DPF; male — tractationis ed. 

Capp. per vcpsv 12 numeri Bv : numerus DP 13 praemium petat P hostestes 
D repulit v<5 16 et eorum om. B 17 dixerint BD : dixerunt P, om. ed. Capp. 

18 sent. sit v<5 19 damnauerunt P ulroque loco 22 in senatui concordia P 
23 filosophus et lum filosophi D 26 ermagoranP, Hermagoram vg qualtuor: c Lega- 
les illi slatus aperte satis declarantur in Digest. lib. I, tit. 3 §. 12, ubi de ovXloyic^cp 
(colleciione), 15 et 28, ubi de avxivoyiia. (legibus contrariis) 17 sq., ubi de Qrjxa nul di.cc- 
voicc (scripto et voluntate) 19, ubi de aiicpi^oXicc (ambigidiale) '.' Capp. 27 scribtum 
D ' et om. B accidit BDPv 28 et om. B 31 post a loeo.szc pergit B: A 
persona accusatoris quem ad modum praescribimus A . . A A persona duobus modis 
fit. M Rei et accusatoris. ut quemadmodum praescribimus. cum aduersario postea agere 
concedimus (= p. 98, 17). Ac periinet abbrcviatio et confusio lectionum usque ad 
p. 98, 23 32 a persona accus. quem ad m. praescribimus nos (v. lect. in B)i 

RHETORES LATINl. 7 



98 FORTUNATIANI 

p. 67. 68 C. 

cusatoris quem ad modum praescribimus? ut si infamem negemus agere 
posse. 

A persona eius qui reus est? ut si negemus posse accusari virum 
fortem. 

A re quo modo praescribimus? ut: e filiis adversus patrem ne sit actio 5 
nisi dementiae: filius vult accusare patrem adfectatae dominationis, ille 
praescribit.' 

A tempore quem ad modum praescribimus? duplici modo, si aut olim 
eum agere | potuisse dicamus, nunc agere non posse: aut si nunc non 
posse contendamus, postea vero posse dicamus. 10 

Olim potuisse, sed nunc non posse, quem ad modum? ut: c pupillus 
ne agat cum tutore post acceptam tutelam nisi intra quinquennium: pupil- 
lus accepta tutela nomen militiae dedit, post quinquennium dimissus vult 
agere cum tutore: ille praescribit.' Tutor enim dicit olim illum agere 
potuisse, sed nunc non posse. 15 

Quem ad modum praescribimus, cum adversarium postea agere posse, 
nunc vero non posse contendimus? c Pupillus ne agat cum tutore nisi post 
acceptam tutelam: pupillus amat meretricem, petit de tutore ut eam sibi 
redimat, non redimentem accusat male gestae tutelae: ille praescribit.' 
Hic enim tutor dicit eum nondum accepisse tutelam et ideo nondum agere 20 
posse. 

A loco quem ad moclum praescribimus? cum adversarium dicimus 
alibi agere posse, non ibi, ubi intenderit causam: ut si dicamus, non Ro- 
mae, sed in provincia eum agere debere, non aput praetorem, sed aput 
consulem. 25 

A modo non praescribimus, sicut aput Marcomannuin habemus? prae- 
scribimus, sed hoc idem accipimus, modum, quod et rem. 

Quid interest inter praescriptionem et translationem? quod praescri- 
ptio excludit actionem, translatio autem differt. 

Translatio quot modis fit? principalibus duobus: per qualitatem, ut 30 
supra, et per quantitatem, ut si dicamus: c non potest adversus tot agi 
vel de tot rebus vel et nunc et postea et hic et alibi.' 

Praescriptioni quot modis occurrimus? quattuor: avtLTiaQayQacpfj, in- 
fitiatione, definitione, iuris ratiocinatione. 



quemadmodum praescribimus (perscr. P) DP , Quemadmodum proscribimus a re? v, 
Quemadmodum praescribimus a persona aecusatoris £ 1 infame D 3 est om.-P 
5 et 16 perscribimus P, iiem 7 et 14 perscribit 5 filius P 9 eum] cum P 
aut si nunc non posse om. P 12 tutela D 17 contendamus v$ negat 

D 19 tutilae D 24 debere BDP: posse EFv 26 marcum mannum P 

27 hoc idem DP: idem vg (modum accipimus id quod et rem B) 28 praescriptioj 

<Aliud discrimen assignai Sulpitius Victor (p. 283): Capp. 29 excludit BD: 

concludit P 31 et om. P per om. B dicamus BD: dicas P tot agi uel 
de tot rebus uel et nunc et postea et hic et alibi B: tot atque id (id om. EF) tot re- 
bus utilitatis et postea DPEFv? , quae depravata videnliir ex lectione: tot agi uel de 
tot rebus uel ibi et alibi, nunc et postea 33 aNTnrraparpacJm B, aNTinaiaTPa^iH D, 

aNTinaiTpa4>iN P, nccQccyQcccpjj, civTiiza.QotyQCtcpfj v$, quae foeda interpolatio iam in EF 
invenitur; nam 7iUQuyQCicpr} 'nihil aliud est nisi ipsa praescriptio sive excepiio infi- 



ARTIS RHETORICAE I, 22 — 24. 99 

p. 68. 69 C. 

23. Scripti et voluntatis status quot modis fit? cluobus, cum 
aut prima pars scripto nititur, secunda voluntate: aut cum utraque pars 
omisso scripto sola voluntate contendit. 

Cum prima pars scripto nititur, secunda voluntate, quem ad modum? 
5iit: c peregrinus si muros ascenderit, capite plectatur: peregrinus muros 
ascendit, hostes pulsavit, petitur ad poenam: contra dicit.' 

Utraque pars omisso scripto quem ad modum sola voluntate conten- 

dit? c Decedens cavit testamento, ut uxor sua decem milia acciperet, si alii 

non nuberet: post annum peperit, repetunt ab ea heredes decem milia: 

io illa contra dicit.' Hic enim utraque pars de testatoris voluntate contendit. 

Leges contrariae quot modis fiunt? duobus, cum duae leges con- 

trariae tractantur ex singulis partibus, aut cum una lex duplex est et eius 

sibi singulas partes adver|sarii vindicant, * * quem ad modum fit, cum una 

lex est, sed diversae sunt agentium voluntates. Quare hunc modum non 

15 recepimus? quoniam nulla hic iuris conparatio est, sed sola praemioruin 

petitio, quae ad negotialem pertinet statum: et quia tunc est status legum 

contrariarum, cum altera lex necesse est pereat. 

24. Ambiguitas quot modis fit? quinque: per discretum sive indis- 
cretum modo obscuro, per homonymiam, per distinctionem , per abun- 

20 dantiam, per deficientiam. 

Per discretum et indiscretum quem ad modum fit? ut: c meretrices si 
ancillas habuerint, publicae sint: meretrices habent ancillas; quaestio est, 
quae debeant publicari,, meretrices an ancillae earum an utraeque. 

Per homonymian quem ad modum? ut 'legavit testamento amico suo 
25discum: heres offert vas vitreum, ille petit argenteum.' 

Per distinctionem quem ad modum? ut: e quidam duos amicos habe- 
bat, alterum nomine Laesium, alterum Milesium; testamento ita cavit: ami- 
cus meus heres esto milesi: contendunt de hereditate Laesius et Milesius.' 

Per abundantiam quem ad modum? ut: c meretrix aurata veste ne 



tiatione B: om DPEFvg 4 Cum prima contendit (v. 7) om. B perscri- 

pto D , per scriptum EF 5 murum g utroque loco 6 propulsauit Eg con- 

tra dicit] c. d. DP 7 sola uoluntate quemadmodum P contendit? ut vg 

10 contra dicit om. P, c. d. D sup. lin. 13 quemadmodum fit — uoluntates B: 

om. rell. et s; quaedam praeterea deesse manifestum est 14 quare pereat 

om. B recepimus DE: recipimus PFvg 18 Amphibologia id est ambiguitas B 

19 omonymiam DP, omonomiam B 20 per deficientiam Bv : om. DP 22 

meritrices B, meretrices publicari om.D , sed suppleta sunt in marg. habent 

ancillas BD: ancillas habent P 23 publicari id est decipi. utrum meritrices B 
earum BD: om. P utraeque BP: utraque D 24 omonymian D, omonimian B, 
omonymiam P quomodo fit Pv , quemadmodum fit ?, om. B discum suo amico 
v$ 26 quomodo Pv, om. B quidam v: quid D l , qui BD 2 P 27 alterum no- 

mine laesium (lesium D) alterum miiesium BD (sed alterum milesium D in marg.): 
alterum laesium reliquis om. P , alterum nomine Milesium, alterum Lesium v% te- 
stamenta P cauit B: cauit ut DP 28 milesi B: milesii DP laesius BP: 

lesius D<s 29 quomodo P, om. B meritrix B 

m * 



100 FORTUNATIANI 

p. 69. 70 C. 

utatur: si usa fuerit, publicelur. Meretrix aurata veste usa est; quaestio 
est quae debeat publicari, ipsa an vestis eius.' Quo modo hic per abun- 
dantiam fit ambiguitas? quoniam si tollas c ne utatur', ita legem ponas 
c meretrix aurata veste si usa fuerit, publicetur', incipiet publicatio ad me- 
retricem pertinere. 5 

Per deficientiam quem ad modum? c Testamento ita cavit: ab herede 
meo dari volo amico meo decem vasa argenti, quae elegerit: quaestio est, 
quis debeat eligere.' 

25. Collectivus status qui est? cum ex scripto colligimus ad id, 
quod scriptum non est, ut perinde esse doceamus, ac si scriptum fuisset. io 

Collectio quot modis fit? quinque: a simili, a consequenti, a con- 
trario, a maiore ad minus, a minore ad maius. 

A simili quem ad modum? ut c qui patrem pulsaverit, manus perdat: 
matrem pulsavit et petitur ad poenam.' 

A consequenti quem ad modum? c Adulteros deprehensos liceat ex- 15 
caecare: in adulterio deprehensus cum excaecatus esset et perductus esset 
postea a parasito suo in adulterium, maritus, cum eos invenisset, parasi- 
tum excaecavit; parasitus de eo repetit talionem: contra dicit maritus.' 
Hic enim collectio fit huiusmodi, quoniam maritus dicit consequens esse 
ut eius oculi eruerentur, quo ministro adulterium est commissum. 20 

A contrario quem ad modum? c Desertor capite plectatur: quidam 
fortiter fecit, vult petere praemium, et contra dicitur.' | 

A maiore ad minus quem ad modum? c Exulem intra fines deprehen- 
sum liceat occidere: quidam exulem intra fines deprehensum verberavit, 
et accusatur quod contra leges fecerit.' 25 

A minore ad maius quem ad modum flt? c Qui commilitonem in acie 
protexerit, petat praemium: imperatorem protexit, vult petere praemium, 
et contra dicitur.' 

26. Definitio legalis quem ad modum fit? cum petitio ex lege 
descendens verbis est definienda, id est, cum verbum in lege positum de- 30 
finitur. Da exemplum. c Qui navem in periculo positam rexerit, eius na- 
vis sit cum onere': et c qui navem reliquerit, is navem et onus amittat.' 
Gubernator et mercator naufragum receperunt: orta tempestate gubernator 
in scapham transiliit et funibus, quoad potuit, navi opitulatus est: merca- 



1 meretrix hic B 1 aurata B : aurea DPc, 2 Quo modo eligere (v. 8) 

om. B 3 fit om. P et ita Aldina 4 meretricem P: meretrices DEFv<5 

6 quomodo vg 9 quis vg collegimus D pr. m. ad id BDP: ad. F, id 

Ev 10 scriptum esset B 11 a consequenti a simili (v. 13) om. P 

12 maiori <s 13 A simili quaestionem p. 101, 4 om. B 13 et 15 quo- 

modo P ut g: testamento ita cauit (Iocauit P) ut DPEFv manum P 14 et 
D: om. PEF<s ■ 17 cum eos maritus P 18 tallionem DP 21 quidam DP: 

quidam desertor EF, desertor quidam v<5 23 A maiori v<s quomodo Pv 

24 liceat deprehensum om. DP ueruerauit D, uenerauit P 26 A minori 

v<5 quemadmodum fit D : quomodo Pv<5 qui om. P conmilitonem P 29 ex] 
haec P 31 et 32 nauim ug 31 in om. P 32 sit nanis v<5 33 naufragum gi 
34 schapham D quodad D l 



ARTIS RHETORICAE I, 24 — 28. 10 i 

p: 70. 71 c. 

tor in gladium incubuit nec potuit mori, naufragus ad gubernaculum se- 
dit. Sedata tempestate pervenerunt: contendunt de naui et onere. Quem 
ad modum hic definitio legalis est? quoniam quaeritur, quid sit navem re- 
gere et quid relinquere, quae verba in lege posita petitionis faciunt quae- 
5 stionem. 

27. Status ubi invenitur? in eo quod probamus, aut in eo ex quo 
probamus: secundum Theodorum in eo ex quo probamus, secundum Her- 
magoran et plurimos in eo quod probamus. Nam ex quo probamus, argu- 
mentum continet et non potest videri ibi esse status, quando non id sub- 

io scriptum est, sed in id quod probandum est. Cedo exemplum. Ut, cum 
causa est pro Milone; nam quod ibi probatur, relatio est: T. Clodius meruit 
occidi': ex quo probamus autem, coniectura est; c insidias enim fecerat.' 

Cum plures status invenerimus, quem ad modum eligemus principa- 
lem? primo quaeremus, quis cuius in locis sit divisionis: nam qui alterum 

is in se habuerit, is erit princip alis: qui vero in locis divisionis fuerit alterius, 
quasi membrum eius iudicandum. Qui in locis fuerit alterius, ipse quo- 
que praeceptis suis, id est locis suis dividetur? non semper, sed quando 
vim habuerit incidentis. 

28. Qui est incidens status? qui confirmat principalem. Incidens 
20 locis suis semper impletur? semper, quoniam necesse est impleri eum, qui 

servit et operatur et vires suas subministrat principali. 

Si neuter in alterius locis fuerit, quid faciemus? quaeremus, quis cui 
serviat: nam qui servierit, is erit incidens: qui vero dominabitur, is erit 
principalis. | 

25 Si neuter alteri servierit, quem iudicabimus principalem? utrumque. 

Huiusmodi controversia quid vocatur? conplexiva. Cur ita? quo- 
niam duos in se vel plures conplectitur status. 

Has ergo, id est conplexivas, quem ad modum dividemus? finito uno 
statu ad alium veniemus, ita tamen, ut quaeramus quern primo tractemus, 

30 id est eum, unde incipit quaestio, hoc est, unde nascitur origo litis et qui 
maiorem in se continet puguam, ut eum, qui ad adfectus pertinet, iuxta 
epilogos tractemus. Quid si pugna inuidiosa fuerit aut periculosa? eum 
statum in primo tractabimus, qui pertinet ad adfectus; melius enim lenitis 
ac placatis in partem nostram iudicibus vel in adversarios concitatis mo- 

35 ralitate quadam vel sympathia ad pugnam sine invidia descendemus. 



1 gladium g: gladium uel clauum EF, clauum DPv; at v. Cic. de Inv. II, c. 51 
nauffragus P 2 peruenerunt ad litus vg et honore P 3 est hic definitio 
legalis vg 4 posl qnaestionem est in D: consulti ars RnexoRiCA 6 ex quo pro- 
bamus] qnae sequuntar in B usque ad finem libri, in septem breves versus contracta 
sunt 7 ermagoran P, Hermagoram Z)g 9 ibi DP: in eo vg 10 in id DPFv: 
in eo E<5 Caedo ed. Capp. 12 autem om. g 13 quomodo v<s eligimus 

Dv<5 14 quis cuius : c i. e. qui status ad locos alterius divisionis pertineat\ Capp. 
15 fuerit, alterius quasi membrum, eius iudicandum vulgo distingidlur 19 fir- 
mat P 22 quid cui P 25 iudicamus P 28 uidemus DP 31 continet 

DPv: retinet g ut DP: aut vg ad om. D 33 tractauimus DP 35 descen- 
dimus D pr. m. 



102 FORTUNATIANI 

p. 71. 72 C. 

29. Conparativas materias quot modis dividemus? tribus; aut 
enim perpetua est divisio aut partita aut duplex. 

Quae est perpetua? cum una parte omnibus suis locis explicata ad 
alteram descendimus. Quae est partita? cum singulas quaestiones singu- 
lis conparamus, non cum locos divisionis. Quando tertio utemur genere 5 
divisionis? cum singulae quaestiones pares sibi sunt in conparatione, tunc 
utemur duplici divisione. 

Quid? si quaedam contra nos fuerint quaestiones, partito utemur ge- 
nere divisionis? locis singulis comparabimus. Cur ita? quoniam ibi possu- 
mus quod contra nos est latenter omittere vel obtegere. Quid si singulas io 
quaestiones singulis conparamus, et ibi aliquid praetermiserimus? id quod 
nobis obest manifestum videbimur praeterisse. 

Quid si aliquis locus contra nos fuerit et non poterimus uti eius con- 
paratione? perpetua utemur divisione, in qua etiam quosdam contrarios 
nobis locos latenter possumus praeterire. 15 

Divisio eadem est semper utriusque partis? non semper; nam plerum- 
que aliud alii expedit parti, si quidem divisio pro sua utilitate formanda est. 

Quid? status semper idem est utriusque partis? et ipse aliquando di- 
versus est aput litigantes. 



LIBER SECUNDUS. 

1. Reperto statu quid consideramus? totam materiam per septem cir- 
cumstantias. Cur non statim dividimus? quoniam prius universam causam 
confuse considerare debemus, tunc omnia, quae reperta sunt, capitulatim 
quaestionibus ordinare. 



20 



1 quemadtnodum diuidemus? tribus modis er 4 alteras P singulas q. sin- 
gulis conparamus DPv: in singulas q. singulas partes partimur EF et sic g , sed g 
sine partes; in singulas quaestiones singulos partimur locos coni. Capper. 5 tertio 
scripsi: quo DPEFv<s 6 singulas P 7 duplici DPEFv : simplici s" 9 locis 

DP: et locis EFvc, ; adhuc locus sic distinguebatur : Quid si — — quaestiones? par- 
tito utemur genere divisionis et locis etc. 10 Quod DP 12 manifestum DPEFv: 
manifeste <5, fort. manifesto 13 locis P poterimus PEF: potuerimus Dvz 

16 est eadem semper <s 17 alii aliud P 19 diversus apud litigantes: *et 

sane saepe reus ulitur statu iranslationis, cum acior stalu coniecturae vel qualitatis vel 
definitionis utitur\ Capp. — sCHOLica. o. chirii. ad exp (expl. P) lib. i. FortTUNa- 

TiaNI. EXPL. (EXP P) ARS CONSULTI (CONS. Om. P) RHETORICa (RETHORICa P) incTP. 

liber ii. f€licit€r DP, cLODiaNi . ( sup. lin. uel claudiani). chirii. FORTUNaTiaNi brtis 

RH€TORlCa€ LIB. exPLI INC LIB. II. B, exPLTc LIB. PRIMUS. SCOLICa eNCHIRIRDIS FORTUNa- 

TiaNi. lib. ii. csulti. ReTHou. E, Scolica cchiriadis lib. I. fortunatiani expl. csulti 
rhetorica incipit lib. II. feliciter F, Consulti. Chirii Fortunatiani artis rhetoricae. Scho- 
licae liber . I. explicuit. Incipi Secundus v. 

21 materiem B 22 Cur non DPv : Circumstantias cur non g ( Reperto statu 

totam materiem per septem circumstantias considerare debemus. quoniam etc. B) 
23 tum g 24 ordinare. Hae sunt septem P€RiSTaseoYs id est circumstantiae per- 



ARTIS RHETORICAE I, 29. II, 1—2. 103 

p. 72. 73 C. 

Quae sunt circumstantia e? persona, res, causa, ternpus, locus, 
modus, materia. 

Persona quot modis consideratur? viginti et uno. Nomine, ut Pa- 
pirius, Turbo: natione, ul Graecus barbarus: patria, ut Atheniensis Lace- 
5 daemonius : genere vel cognatione, ul nobilis ignobilis: dignitate, ut vir 
fortis, magistratus: fortuna, ut dives pauper: sexu, ut masculus femina: 
aetate, ut senex puer: corpore, ut validus longus: institutione vel educa- 
tione, quem ad modum institutus et eruditus: moribus, ut frugi luxurio- 
sus, patiens inpatiens: victu, quibus amicis, ut [bonae frugi luxuriosis,] quo 

10 modo rem suam administret, qua consuetudine domestica sit: adfectione, 
ut equorum armorum canum: arte vel studio, ut medicus orator: condi- 
cione, ut servus, addictus: condicione alia, quae liberos spectat, ut nupta 
vidua, effectum, ul adoptivus abdicatus: habitu, ut nitido sordido obscuro: 
vultu, ut laeto tristi: incessu, ut cito tardo: oratione, ut gravi seditiosa: 

15 adfectu, ut laetitia ira, morbo debilitate. 

2. In re quid consideramus? thesin. Consideratio thematis multi- 
formis est, in qua videbimus quae sit et qualis, quae quasi publica est 
omnium circumstantiarum: ut an illa res fieri potuerit ab illo homine, illa 
causa, illo tempore, illo loco, illo modo, illa materia, quamvis omnes cir- 

20 cumstantiae hoc modo sibi sint invicem iunctae. 

Omnis causa qualis est? aut inpulsiva, ut ira, odium: aut ratiocina- 
tiva, ut lucrum, hereditas. Inpulsivam Graeci quid vocant? 6q£xtlk7}v ai- 
xiav. Quid ratiocinativam? T£yvL%r\v afoiav. Ex his quaecumque fuerit, 
qualis est? aut efficiens, cum dicimus: c illa ratione provocatus est 5 , quod 

25 7Coir]TLxdv aiTiov Graeci vocant: aut adiuvans, cum | dicimus: c etiam 
illa causa accessit', quod GvvsoyrjTLxdv aiXLOv vocant: aut prohibens: 



sona etc. B 1 Quae DPF: quot Evs Septem. persona Evs causas P 

2 modus materia BDP: materia modus vS f Nomine materiae hic iyitelligitur id, quod 
instrumenium vulgo appellamus , ut patet ex seqqS Capp. 3 uiginti (XX BPF) et 

uno BDPF: XXI E, XXII v, XIX g. Sequitur in EF<s: nomine natione patria ge- 
nere dignitate fortuna corpore institutione moribus uictu (quomodo rem suam admini- 
strat. qua consuetudine domestica sit add. in EF) affectione arte conditione. conditione 
alia habitu uultu incessu oratione affectu papirius. turbo B: sapiens DPEFvs 

4 barbarus B: om. reliqui et s 5 ignobilis B: et ignobilis DP, uel ignob. vg 
6 magistratus B: magnus DPg ut] et P sexu ut masculus femina. aetate ut 

senex puer B: om. reliqui et <s 8 institutus BDP: sit instit. vg et B: om. DP<5 

9 uictu. quibus amicis B: uictus uel amictus DP, uictu uel conuiclu Capp. 
ut B: et DP boni B luxuriosis nos: luxuriosi B: luxuriosus reliqui et <s 

10 qua consuetudine domestica B: quam consuetudine domesticae DP 11 ut B: 

om. DPEFv conditione (bis) B<s 12 seruos D pr. m. addictus: Hn servitutem 
temporariam, donec aes alienum solverit,' Capp. liberos BDPv: ad liberos EF<s 

13 uidua B: om. reliqui et g effectum (scil. spectat) ut nos: effectu B, om. 

reliqui et <s 14 ut (ante cito) om. P cito uel v<s grauis B 16 in re in- 

quid D thesin B: tesi D, etsi P 17 publica sit B 18 fieri possit vg 

20 sibi inuicem sint coniunctae v<s 21 omnes D 22 inpulsatiuam D alxiav 
om. vs 23 rationatiuam P t€xnikhn B: THamaceHN D, tnn. xaceN P, 1oyiv.r\v 
vs 24 quod B: om. DP 25 po€ticon B, noerrKON DP a€tikon B 26 gvv- 
SQyr}tiw.6v scripsi: KYNeprceTiKON D, cYNepr. utikon P, sincktikon B, VTtEQ&srrjKOv v, 
vnsQftsxiKQv sr , vnovQyr]xiY.6v Capp . uocant BDP: Graeci appellant EFvs 



104 FORTUNATIANI 

p. 73 C. 

'immo habui causam non faciendi, ne ad inimicum meum hereditas per- 
veniret', quod kwIvtikov alriov Graeci vocant. 

Si nihil horum in causa invenerimus, quid adferemus? Aut ipsum fa- 
ctum causam faciendi fuisse dicemus, aut ipsam personam talem semper 
fuisse monstrabimus. 5 

In ipso facto quem ad modum causa consistere dicitur? ut dicamus in 
ipso furto causam fuisse faciendi, quod Gvvsxtlxov alriov vocamus. 

Quid in persona? ut si seditionis aliquem arguamus, dicamus illum 
semper seditiosum fuisse. 

3. Tempus quot modis consideratur? publicis tribus, aut praeterito 10 
aut praesenti aut futuro. Ex his quodcumque fuerit, quibus modis inve- 
nimus? aut naturali, ut die nocte: aut legitimo vel stativo, ut festo ne- 
fasto: aut accidenti, ut fame lue: aut communi, ut messis vindemiae: aut 
singulari, ut quando ille togam virilem accepit, quando ille duxit uxorem: 
aut proprio, ut cum damnatus est, cum abdicatus est: aut opportunitate, 15 
quam svKacQtav Graeci vocant. 

Locus omnis qualis est? aut naturalis, ut in mari, in monte, in 
campo: aut positivus, ut in civitate. Positivum quot modis considera- 
mus? octo: publico, ut theatro stadio : privato, ut domo villa: sacro, ut 
templo adyto: religioso, ut mausoleo sepulchro: infami, ut lupanari: in- 20 
tervallo, ut prope longe: qualitate, ut contra, post, ante: quantitate, ut 
angusto, spatioso loco. 

Modus omnis qualis est? bipertitus, clam aut palam; nam quaecum- 
que alia aclferri possunt, ad ista rediguntur: ut violenter, inpotenter, au- 
daciter. Quod enim ita factum est, id palam factum esse manifestum est : 25 
at vero quod captiose, insidiose, frandulenter , dolose, id clam factum 
esse cognoscimus. 

Materia quibus modis consideratur? et haec multiformis est, sicuti 
rem esse diximus, ut fusti, gladio, laqueo, veneno et ceteris. 

4. Quodcumque in themate positum fuerit, quibus ex causis conloca- 30 
tur? aut ut controversiam faciat aut ut augeat quaestiones. 



2 quod — — uocant om. P Graeci om. B dicunt B, nuncupant v$ 

3 quod P 6 causa dicitur (dr) consistere E, cousa (causam P) consistere DPF, 
causa consistit B, causam consistere dicemus vs ut si dicamus E solus 7 sin- 
ektikon B: Gvvdtv.xiy.6v reliqui et s dicimus B 8 seditionis causa B 10 

tribus publicis B tribus, futuro praesenti praeterito v<5 12 ut ante die om. B 
13 accedenti D 15 ut BE: om.DPc, damnatus ct abdicatus esset B est — est 
nos: esset — esset libri oportunitate mei 16 graeci €yk€pian uocant B, graeci uo- 
cant svxcaQiocv v<s 17 Locus omnis Bv : omnis locus DP naturalis. ut aut in mari. 
aut in monte. aut in campo B in campo om. P 19 theatrum P, in theatro B 

20 adito BP relegioso D infami B: infamia DP 21 contra post ante 
BD: post ante contra P 23 bipartitus vg aut] ut D 24 possint B au- 

dacter Bv 26 id B: om. DPg esse gestum B sohis 29 in re diximus 

esse P, et res B fusti BDP: fuste EFv<5 laqueo gladio P 31 aut ut au- 

geat BP: aut ageat D quaestiones BD : quaestionem P 



ARTIS RHETORICAE II, 2 — 7, 105 

p. 73. 74. 75 C. 

Post considerationem thematis quid faciemus? controversiam dividemus. 

In divisione quid Ka&oXov observandum est? ut primo loco propo- 
namus praescriptivas quaestiones, deinde generales, tunc ad locos divisio- 
nis veniamus, qui in arle traduntur. 
5 Praescriptionem semper in prima parte tractabimus? non semper; nam 

aliquando | et in novissimam partem differemus. Hoc quando faciemus ? 
si aut res indivisa fuerit aut suspecta persona. 

Divisionis vitia quae sunt? zXXeiipig^ 7tX£ova6{Log, axa\Ca. 

5. Coniectura quot locis dividitur? decem: paragraphe, antipara- 
10 graphe, non verisimili quaestione, iXeyxcov aTtai%r\<5u, voluntate, facultate, 
ab initio ad finem, derivatione causae, verisimili defensione, epilogica quae- 
stione. 

Semper omnibus his locis coniecturam dividemus? non semper; nam 

ut non omne nomen omnibus litteris scribitur, ita non omnibus locis omnis 

*s materia dividitur, quod ipsum fieri etiam in ceteris statibus scire debemus. 

Cum accusator id quod negamus quaerit a quo sit admissum, quod 
Graeci avaKQiGiv vocant, huic loco quot modis occurrimus? tribus: aut 
ignorantia, si dicamus c nescio' : aut si in ipsum adversarium retorqueamus, 
ut si dicamus c tu fecisti': aut si in alium quemlibet, ut puta Mlle fecit. 5 
20 6. Definitio quot locis dividitur? sex: [definitione] collectione, quan- 

titate, conparatione, coniectura, qualitate, quae spectatur iusto utili ho- 
nesto, epilogica quaestione. 

Absoluta qualitas quot locis fit? quinque: definitione, a summo ad 
imum, a partibus, iusta voluntate, epiJogica quaestione: aliquando et locis 
25 scripti et voluntatis, cum scriptum recipit quaestionem. 

Relatio quot modis dividitur? undecim, nec sola relatio, sed omnis 
species adsumptionis. Quibus? a summo ad imum, ab ipsa adsumptione, 
quae fuerit, si relati|vus, a relatione, si remotivus, a remotione, si con- 
pensativus, a conpensatione, si venialis, a venia. 
30 Qui sunt alii loci? a refutatione adsumptionis per coniecturam vel 

quantitatem, relatione, remotione, a fine, a collectione, a maiestate, a 



1 thematis id est materiae B quod considerabimus uel faciemus P diuidi- 

mus D, diuidere debemus B 2 catholu BP , Catholicon id est uniuersale B 

seruandum B ponamus B, ponas P 3 tum <s 5 tractanda B 7 suspecta 
personae v, suspectae personae g 8 eAAenpic B: EAAei^eic D, eolipsis P 10 

uerisimile BDP quaestioni B aneTHcoi B, aTieAiTHcic DP 11 epiloga P 
13 c. diuidemus B: c. diuidimus D, coniectnra diuiditur P 14 inscribitur BP 
15 materia id est thema diuicletur B 16 amissum B 17 avav.qiGiv dicunt B, 

uocant ttvuKQLGLV 5 1 , post qaae verba edd. falso punctwn Tiabent 18 aduersarium 

ipsum B 19 ut si v: ut DP\ si dicamus om. B nt pote B 20 definitione B 
sup. lin. habet, sed pr. ?n., nos inclusimns quantitatum comparatione E 21 expecta- 
tur B 23 fit BP: om. D 24 epiloga P aiiquando a locis B 25 recipit 

BD: recepit P 27 A quibus B 28 relativus] scil. locus vel modas a relatione 
-0, sed latione erasum et corr. motione, a relocutione P, a relatione si remotiuus om. 
B si remotiuus a remotione om. DP 30 loci ? Tres a B refutatione BD : re- 
motione P uel qualitatem coni. Capper. 31 a fine c £. e. a definitione , oqco vel 

oqlo^k 1 Capp. a maiestate BDP: a quantitate coni. Capp. 



106 FORTUNATIANI 

p. 75. 76 C. 

conparatione facti et adsumptionis , coniectura, communi qualitate, id est 
epilogica quaestione. 

7. Omnes species negotialis status isdem locis dividuntur? et diversis; 
nam singulae habent suos certos locos divisionis. 

Negotialis scripto, cum lex fertur vel rogatio, quot locis dividi- 5 
tur? tredecim: cum verba scripti excutimus, id est, cum quaerimus, an 
obscura sit lex vel rogatio, an minus plena, an dubia et anceps. Sequens 
locus qui erit? cum quaerimus, an contra legem vel decretum vel morem 
feratur, et si quid huiusmodi fuerit. Qui tertius? an honesta sit lex, quam 
ferimus. Quartus? an utilis vel iusta. Quintus? an necessaria. Sextus?io 
an facilis in accipiendo. Septimus? an possibilis in faciendo. Octavus? an 
alia lege satis caveatur id, quod in hac nova signiilcatur. Nonus? an hoc 
alio modo fieri possit, quod nova lege conprehenditur. Decimus? quo 
animo quis legem ferat. Undecimus? quo animo contra dicat. Duodeci- 
mus? coniectura, qua quaerimus, qua causa quid factum sit vel fiat. Ter- 15 
tius decimus? cum quaerimus vy)v £ufia6LV, quid sit futurum, si lex fuerit 
probata vel si non fuerit accepta. His semper locis lex dividitur et ro- 
gatio? nonnumquam et locis scripti et voluntatis aut definitivi status aut 
collectivi. 

8. Iniectio qualitatum quot locis dividitur? sex: a summo ad 20 
imum, fine incidenti, qualitate communi, conparatione qualitatum, conti- 
nentia, coniectura vel qualitate. 

Particula iuris quibus locis dividitur? isdem quibus cum lex fer- 
tur vel rogatio, si quando ex aequo et bono petitio est: nonnumquam et 
locis translativi status, cum praescriptione petitio summovetur: aliquando 25 
scripti et voluntatis, cum pe[titio ex lege descendit. Quod si nihil horum 
fuerit, isdem locis materia dividetur quibus iniectio qualitatum. 

Quantitas numeri quot locis dividitur? quinque: quantitate, fine, 
continentia, qualitate, coniectura. 

Cum causae mortis voluntariae redduntur, quot locis? sex: legis inter- 30 
pretatione, ab initio ad finem, definitione, transmotione, coniectura vel vo- 
luntate, qualitate, id est epilogica quaestione ix rrjg EK[5d6ecdg. 

Divinatio quot locis? quinque: rerum vel formularum conparatione, 
continentia, qua quaeritur, an in alterius postulatione alterius quoque po- 
stulatio contineatur: temporis ratione, id est cum significatur alterum pri- 35 



1 a coniectura a communi B 2 epiloga P 3 et diuersis B: ediuersis DP 

5 locis BD : modis P 8 quis erit v<s ' 9 feratur Capp. : referatur BDP 

Qui EF: Quid BDPg 10 utilis sit vg necessario P 11 facilis sit wg 16 

THNEKBaceiN BD, om. P 17 lex diuiditur BD: diuiditur lex P 18 loci D diffini- 

tiui B !21 continenti.a D qualitate: e i. e. aliquo stalu qualitatis.'' Capp. 24 est 

petitio B nonnumquam iniectio qualitatis om. B 25 translatiuis DP 

remouetur P solus 2(5 discendit P 27 diuiditur materia P qualitatum P: 

qualitatis Dv<s ,29 continentia] cf. infra v. 34 et indicem rerum 31 transmutatione 
B 32 qualitate: r i. e. communi, rrj KOivrj tioi6xi\xi' > . Capp. epiloga P ek 

BD: om. v? } h xrjs iy.^aam<s om. P; de re v. infra p. 108, 13 34 qua nos: qua 
id est cum BDP t id est cum v$ 



ARTIS RHETORICAE II, 6-10. 107 

p. 76. 77 C. 

orem ad causam accessisse: personarum conparatione, in quo spectamus, 
et uter vere velit et uler magis possit, voluntate vel coniectura. 

9. Qualitatum comparatio, id est personarum, quot locis divi- 
ditur? sex: conparatione honesti, utilis, necessarii, continentia, circum- 

sstantia, voluntate vel coniectura, cum quaerimus scire, quid sit futurum, 
si ita fuerit pronuntiatum. 

Quantitatum comparatio quae fit in rebus, quot locis dividi- 
tur? quattuor: ab initio ad finem, id est rerum gestarum conparatione, 
continentia, circumstantia, coniectura. 
io Quantitatum comparatio quae fit in numeris, quot locis divi- 

ditur? quinque: quantitatum conparatione, id est numeri, fine, continentia, 
coniectura , qualitate. 

Duarum comparatio qualitatum, id est personarum et rerum, 
quot locis? sex: ab initio ad finem, definitione, duarum qualitatum con- 
io paratione, continentia, coniectura, qualitate. 

Translativus status quot locis dividitur? octo: propositione scripti, 
homonymia vel synonymia, deductione generis ad speciem, fine incidenti, 
a summo ad imum, translativa qualitate, coniectura, communi qualitate. | 

10. Scripti et voluntatis quot locis? novem: propositione scripti, 
20 deductione generis ad speciem, voluntate legis, interpretatione, antithetica 

quaestione, translatione, tramotione, coniectura, qualitate. 

Voluntas legis quot modis consideratur? tribus: uno cum legis 
scripto apparet semper eam non posse servari, ut e qui parentes non aluerit, 
vinciatur'; neque enim infans aut debilis alere possunt. Altero, cum ex 

25 verbis legis intellegi potest aliud voluisse latorem eius, ut c qui nocte cum 
ferro deprehensus fuerit, vinciatur': cum massa ferri inventus est, vult 
magistratus eum alligare caedis. Apparet enim latorem legis de telo, non 
de massa cavere voluisse. Quid tertio? cum exemplo multarum legum 
probamus praesentem quoque legem ita sentire, ut nos defendimus, sicut 

30 Marcus Tullius fecit pro M. Tullio et pro A. Caecina. 

Leges contrariae quot locis dividuntur? sex: interpretatione, scri- 



1 conparationem in quo P; in quo ■ — — coniectura om. B 5 uoluntate ed. 

Aldina : voluntatis libri el c scire om. B 9 circumstantia voluntatis malebat 

Capp. 11 numeris B 13 Duarum — — qualitate (v. 15) om. B qualita- 

tum conparatio P 14 locis DP: locis fit v<z qualitatum Capper.: quantitatum 

DPEFv 16 scribti D et sic deinceps plerumque 17 omonymia DP, omonimia B 
synonyma P 18 translativa qualitate] v. Sulp. Vict. p. 284 coniect. comm. 
qualitate om. B 19 Scripti et uolunt. quot Iocis BDP: Coniectura scripti et uolunt. 
quot locis diuiditur vg 20 uoluntate legis scripsi (cf. v. 22 et Sulp. Vict. c. 61): id 
est uoluntatis BDPF, uoluntatis Ev<? aNOETiKH B, antheticae DP 21 transmo- 
tione P<s, transmutatione B 23 eam semper vg non habuerit P 25 aliud — 
— uoluisse (v. 28) om. B 26 inuentus est uir vg 28 Quid mei: om. v$ ^ 

31 locis mei : modis vg interpretatione. scripto BEFvg ( quod Capper. explicat: 

' Hnterpretatione scripti et propositione scripti bis facta ' coll. Sulp. Vict. c. 62) : inter- 
pretatione scripti DP; fort. propositione scripti, interpretatione scripti; cf. Sulp. Vict. 
I. c. 



108 FORTUNATIANI 

p. 77. 78 C. 

pto, definitione, conparatione legnm, conparatione personarum, conpara* 
tione per qualitatem. 

Leges quibus modis conparantur? cum quaerimus, utra sit antiquior, 
utra ad rem publicam pertineat, utra ad res privatas, utra ad res plures, 
utra ad deos, utra sit honestior, iustior, magis necessaria, utra de specie 5 
caveat, utra de genere. 

11. Ambiguitas quot locis dividitur? novem: propositione eius quod 
ex scripto dictove excipimus ad utilitatem nostrae partis, voluntate, fine, 
conparatione, interpretatione, conparatione personarum vel rerum, ioci, 
aequitatis. 10 

Collectivus status quot locis dividitur? octo: collectione, quanti- 
tate, conparatione, iusto, coniectura (in qua quo animo fecerit, aut certe, 
ubi dabimus quasi epilogicam quaestionem rfj iufiaGEi, quid sit futurum, 
si ita fuerit pronuntiatum), utili, honesto, epilogica quaestione. In loco 
coniecturae si ecbasis fuerit reperta, eodem loco conlocabitur an eam dif- 1.3 
feremus? ad epilogicarn quaestionem differemus; nam hoc facit, quod so» 
let plerumque, epilogica quaestio. 

Definitio legalis quot locis dividitur? quindecim: propositione 
scripti, deductione generis ad speciem, fine incidenti, collectione, quanti- 
tate, conparatione, continentia, | coniectura, translatione, tramotione, an- 20 
tithetica quaestione, iusto, utili, honesto, epilogica quaestione. 

12. Post divisam materiam quid consideramus? partes orationis. 
Quot istae sunt? quattuor: principia, narratio, argumentatio, per- 

oratio. Hae solae sunt, an sunt et aliae? hae xata to TtXeiCrov, nam et 
alias quidam tradiderunt. Quas? TtQOEK&eGiv, 7tQ07taQa6xevrjv , dt8%o~ 25 
dov, id est excessum, avavecoGiv , partilionem, propositionem, vite\ai- 
qe6lv, avaKE(paXaico6iv , sed et ipsam confirmationem nostrorum argu- 
mentorum, quae TtQorjyov^isva dicuntur, et reprehensionem eorum, quae 
ab adversario proponuntur, quae avayaala Graeci vocant. 

13. Quem ad modum optime principia ducemus? si officia eorum 30 
diligentius consideraverimus. 



1 comparatione legum Capper.: interpretatione legum mei el v; cf. v. 3 et Sidp\- 
Vict. c. 62 2 per qualitatem BDP: qualitatum vg 4 utra ad res plures mei: 

om. v<5 6 caueat an de genere P 8 utilitate P 9 uel mei et v: om. g 

11 quantitate o?n. ed. Capp. 12 iuste BBP\ vicletur vitium latere , fort. iusta uo- 

luntate cf. p. 105, 24 13 ubi BD: om. P epilogam P f epilogica quaestio alias 
et in praecedentibus vocatur qualitas communis, quandoque et qualitas conclusiva'. 
Capp. THeKBacei BDEF: om. P, x-ijg s-n^dascog g, iiemv, sed addito i. e. euentus 

quid sit si ita sit pronuntiatum B 15 sit reperta B an ea D 17 plerum- 
que quod solet v<s 20 transmutatione B 22 Partes orationis quot sunt? vg 
23 principium EFv<5 24 Hae — — aliae? om. B haec solae sunt DP, sunt 

hae solae vg hae BP: haec DEF 25 Aie=:aAON D 26 id est excessum DPEFv: 
om. £, id est exitum uel excessum B aNaNewciN B: nclon {vel vsov) BDEFws 
partionem B 27 anakephaleosin. id est recapitulationem sunt et quae prohegu- 

meria B mediis om. confirmationem Capper. (coll. II, c. 29 s. in. et Sulp. Vict. 

c. 22): argumentationem libri 28 prohegumena BD 29 anakaTa P, aNaNKaAa 

BD, Graeci uocant (xvccyacctcc g dicunt B 30 optima B ducimus B, dice- 

mus P ut si per officia eorum attentum iudicem med. om. B 



ARTIS RHETORIGAE II, 10—15. 109 

p. 78. 79 C. 

Quae ista sunt? ut adtentum iudicem faciamus, benivolum, docilem. 

In quibus haec observabimus? in figuris materiarum, quae Graeci 
G%rj[iaTa appellant. 

Quot istae sunt? quinque: endoxos, id est honesta, amphidoxos, 
5 id est anceps, paradoxos, id est admirabilis, adoxos, id est humilis, 
dysparacoluthetos, id est obscura. 

In endoxo qualem iudicem faciemus? benivolum. Quid in amphi- 
doxo? benivolum, sed ita, ut ab eo quod turpe est ad id quod honestum 
est eum avocemus. Quid in paradoxo? benivolum per insinuationem. 
io Quid in adoxo? adtentum. Quid in dysparacolutheto? docilem. | 

Figura controversiae, id est schema, quibus modis invenitur? per- 
sona et re. 

14. Quid est insinuatio? subdolum principium, quo occultius inrepi- 
mus in animum iudicis. 
15 Quo differt exordium a principio et insinuatione? quod exordium ge- 

nus est, principium et insinuatio species sunt eius. 

Ergo principium ab insinuatione quo differt? quod principium sim- 
plex est, insinuatio autem subdola et occultior. 

Quot modis principalibus principia ducuntur? duobus, a persona et a 
20 re. A persona quot modis? tribus, aut a nostra aut ab adversarii aut a 
iudicis. 

Quid? a re quem ad modum ducemus? res multiformis est, quae ha- 
bet in se et eldtxcoCiv et accidentia. 

Quid aliud in principiis observabimus? virtutes eorum. 
25 Virtus quibus partibus constat? qualilate et quanlitate. In qualitate 

quid observabimus? ut et de re sit et pro re, id est ut ea quae nos ad- 
iuvant augeamus, et ut adversis occurramus, et ut materiam conplectamur, 
et ut ab extremo principio ad narrationem descensus subtiliter fiat, et ne 
sint vitiosa principia. 
30 15. Quot sunt vitia principiorum? septem, quae omni sunt ratione 

vitanda. 



I Quae sunt ista? ut iudicem attentum vg beniuolum (ueniu. D) docilem BDEF: 
et beniuolum docilem P , et beniv. et docilem v<z 2 obseruauimus D thema- 
tum i. e. materiarum B *Sulpilius Victor p. 258 vocat modos causarum'. Capp. 
quae BDP: quas v<z 3 cxmaTa P, exemata BD uocant P, dicunt B 4 Quae 
sunt B, Quot sunt istae v<s endoxos mei\ eudoxos ed. Ald. apidoxos P 

5 inglorius siue humilis B 9 Quid in paradoxo DPEF: In paradoxo qualem vz 

II Schema id est figura B 15 Qui P 19 Principia q. m. principalibus ws 
et re BP 20 a om. B, in D eras. ab om. BD aut a DP : om. BEFv<5 

23 eAaxujciN B f Vide an haec vox explicari possit ex Quintil. loco IV, 1 , 45: ln iis, 
quae negari non poterunt, elaborandum, ut aut minora, quam dictum est, aut alia 
mente facta, aut nihil ad praesentem quaestionem pertinere, aut emendari posse pae- 
nitentia aut satis iam punita videantur. Et sane ij iXcczxcoGig deminutionem et, si fas 
esset ita loqid, minorationem significatS Capp. 25 ea qualitate B 26 ut et de re 
BD: ut de re P aiuuant P 27 complectamur. Uitanda semper sunt .VII. uitia 
principiorum id est uulgare etc. B 28 et ut ab EF: et ut ila ab DPv 30 Prin- 
cipiorum uitia quot sunt v$ 



110 FORTUNATIAM 

p. 79. 80 C. 

Quae sunl? vulgare sive generale, commune, commutabile, longum, 
separatum, translatum, contra praecepta. 

Contrarium prooemium non vitiosum est? contrarium non tantum pro- 
oemium esse non debet, verum omnis pars orationis. 

Snnt et alia vitia prooemiorum? sunt, quibus non nunquam uti possu- 5 
mus, sed certa compellente ratione, id est cum desiderat cansa. Quae 
ista sunt? a%oXoyY\XL%6v , yvcj[iLx6v, iv&v{irj{iarLx6v, %aQadeLy^axL%6v^ 
£6%r][iaTL6[i8vov , a^,8racpOQrirL%6v. 

In quantitate quid observabimus? ne aut nimium pauca sint aut ni- 
mium plura. 10 

Quando paucioribus utendum est principiis? quando insinuatio non est 
necessaria. | Quando plurimis? quando insinuatione fuerit utendum, ita 
tamen, ne nimium plura sint. Cur ita? quoniam non ibi consumenda 
oratio est. 

Quando insinuatione utemur? cum animum iudicis infestum nobis sen- 15 
serimus. Quibus modis hoc intellegemus? tribus: aut enim est in ipsa 
causa quaedam turpitudo: aut ab iis, qui ante dixerunt, iam quiddam au- 
ditori persuasum videtur: aut eo tempore locus dicendi datur, cum iudi- 
ces iam defessi sunt audiendo. 

Quid est proecthesis? cum ante narrationem aliquid causa dociii- 20 
tatis adferimus, ut fecit Cicero pro Roscio. 

Quid est proparasceue, sive praeparatio sive praestructio? Procata- 
sceua est, qua iudicem nobis praeparamus, cum aut quaedam nobis ob- 
sunt et illis prius occurrendum est, ut fecit Cicero pro Oppio contra M. 
Cottae auctoritatem : aut cum quaedam prosunt et ea debemus utiliter spar- 25 
gere, quae nobis per totam actionem prodesse possint, ut pro rege De- 
iotaro, ubi ostendit qua fiducia adversarii et quid opinantes Deiotarum reum 
ad Caesarem devocarint. 

16. In narratione quid primo videndum est? an ea uti debemus; 
nam in plerisque narrationem materia non recipit. 30 



1 Quae sunt : vulgare edd. siue DPv : uel P 2 contra praecepta mei, ut 

Capper. voluerat: contra praecepta contrariura vg 3 Prohemium contrarium an ui- 

tiosum vs 5 prooemiorum : sunt edd. quibus quidem v<5 uti] ut BP 7 sunt 
ista v<5 apologiticon B sup. I. eadem manu: anoLoriKON B l DP$ 8 schematismenon 
vel scemat. mei svn,exacpOQr\TiY.6v ed. Piih. in marg., quod explicat Capp. c meta- 

phoris aliisque iropis apprime instructum'' ; at firmat lectionem &[isxcccp. etiam B 9 

obseruandum est? ne sint aut nimium pauca vs 11 Quando senserimus] tunc 

paucis quando insinuatio non est necessaria. tunc pluribus dictis utemur quando aut 
iudicem aut aduersarium infestum nobis senserimus B J3 nimirum ed. Capp., quod 
vitium typographicum ex ed. Piih. adhaesit consumanda P 14 est oratio PE 
15 nobis infestum v<5 16 intellegimus BP 17 aut ante ab om. P his P ut 
iam q. a. p. uideatur P 18 eo om. D 22 Proparasceue uero est praeparatio uel prae- 
structio B Quid est proparasceue? s. praep. s. praestructio. in edd. dislinctum est; vi- 
dendum tamen ne s. praep. s. praestr. sit glossema Procatasceua est BDPEF: pro- 
catasceue est u, proparasceue est s, ut utique necessarium videtur , sed est eadem II, 

26 exir. formarum vicissitudo 23 nobis iudicem vg 24 ut fecit deuocarint 

om. B appio contra marcum cotte auctoritatae P 26 ut fecit Cicero pro deiotaro rege 
vs 28 deuocarunt us 29 aneuti P immo debeamus 30 materia narrationem P 



ARTIS RHETORICAE II, 15-18. 111 

p. 80. 81 C. 

Quando non est narrandum? cum aut obsunt causae res gestae, aut 
quando nihil prosunt, aut cum totam orationem consumptura narratio est. 

Si oberunt res gestae, quid faciemus? quaestionibus erunt reservan- 
dae et per totam orationem concidendae, ut statim singulis occurramus, 
5 quod ipsum in narratione facere non possumus. 

Quid si quaedam obsint et quaedam prosint? quae profuerint narra- 
bimus, quae vero obfuerint, ea quaestionibus reservabimus. 

Hoc genus narrationis quod vocatur? concisum. 

Quando nihil prodest narratio? cum quem ad modum adversa pars 
10 narravit, ita et nos narraturi sumus. 

Quando totam orationem narratio consumit? cum res gestae vicem opti- 

nent argumentorum , id est cum causae redduntur mortis voluntariae, cum 

fertur lex vel rogatio, cum divinatio est, cum qualitatum vel quantitatum 

con[paratio est; in his enim res gestae adprobant causam. Item cum con- 

15 iecturaliter fecisse nos negamus. 

Concisa narratione tunc tantum utemur, quando quaedam adversa sunt 
iiobis? immo et cum singulae res gestae maximam invidiam continent, ad- 
versariorum possumus narrationem concidere, ut propositis singulis rebus 
statim exaggeratione utamur. Cur ita? ut indignationem iudicum non se- 
2omel, sed saepius in rebus singulis excitemus, sicuti fecit M. Cato de re 
Floriana. 

17. Quando non loco ponitur narratio? quando non in ea parte ora- 
tionis conlocatur, ubi res postulat: ut si quibusdam rebus gravioribus ante 
narrationem prius fuerit resistendum , ut fecit Cicero pro Milone. 
25 Quando non quem ad modum causa postulat narratur? cum aut id 

quod adversario prodest, dilucide et ornate exponitur, aut id quod nos 
adiuvat, obscure dicitur et neglegenter. 

Narratio omnis qualis esse debet? brevis, ut libentius audiatur, ma- 
nifesta, ut intellegatur, verisimilis, ut probetur. 
30 18. Narrationum quot sunt genera? quinque : directum, conver- 

sum, convincens, solutum, conparativum. 

Quando quo utemur genere? pro causae qualitate. Nam cum aliquid 
adprobandum est, directo utemur et convincenti. Quod est convincens ge- 
nus? quo ita utimur, ut non tam iudicem doceamus quam adversarium re- 



1 aut cum B causae obsunt v<S 2 aut cum BD: aut quando P cons. 

narr. est BD: narr. cons. est P, post quae vv. add. in B: Narrationum genera haec 

in martiano tota continentur lege ibidem feliciter 3 Si oberunt utemur (p. 112, 

4) om. B 7 uero ovi. P ea om. P 8 Hoc genus concisum] haec liabet 

S post non possumus v. 5 quod D : quid PEFvs 9 prodeest D 10 narrabit 

ed. Pith. r inepte; orator enim scire potest, quo modo adversa pars narraveril; quo 
modo autem narratura sit } vix est ut sciat.'' Capp. 11 rei D corr. ex res opti- 
nent D add. a sup. ent 13 divinatio: v. supra p. 97, 1 14 comparatio: v. supra 
p. 97, 5 sqq. 16 narratione DE : oratione P, ratione F, etiam oratione v, om. <s 18 
narratione DP propositis P: prepositis D, praepositis Fv%> positis E 22 Quomodo 
P partem rationis D 25 aut om. P 29 prouetur D 33 conuicens genus 

quod ita D 34 doceamus Pv: dicamus D, timeamus EF 



112 FORTUNATIAM 

p. 81. 82 c; ' 

vincamus, ut Cicero: fuisti igitur aput Laecam illa nocte, Cati- 
lina. Quid si aliquid inprobandum fuerit? converso utemur genere. 
Quando conparativo utemur? si causa rerum vel personarum desideraverit 
aliquam conparationem. Quid, si causa hoc non exegerit? soluto utemur. 

19. Species narrationis quot sunt? octo: nam est prima diegesis, 5 
quae narratio est principalis. Est et antidiegesis, cum adversarii ad- 
ferimus narrationem converso genere, sicuti dixi. Est et merice die- 
gesis, cum partes singulas narrationis inducimus. Est et paradiege- 
sis, cum aliquas res gestas extra causam positas inducimus, quibus iudi- 
cis animum ad id, quod causa desiderat, confirmemus. Est et hypodie-io 
gesis, quando quaestionem narrativo modo adprobamus. Est et cata- 
diegesis, cum sola narratione materia continetur, quae in his controversiis 
conlocatur, in quibus tota oratio narrativa est. Est et epidiegesis, cum 
latius in quaestionibus vel ante epilogos exequimur eas res gestas, quas 
in narratione breviter attigimus. Est et diasceua, quae res gestas non 15 
tam docet quam exaggerat. | 

Quando ea utemur? si quando vel propter invidiam in adversam par- 
tem faciendam narrationem concidemus, aut cum ipsa res ita aspera est, 
ut amplificanda potius sit quam docenda. 

Prooemium {18qikov potest in aliqua narratione poni? potest, si ad 20 
aliquam relationem iudex est praeparandus. 

Apostrophas et prosopopoeias in narratione possumus facere? possu- 
mus, si aut elegantia se varietatis obtulerit aut utilitas actionis exegerit. 
Quid? sKipcSvrjdLV possumus interponere? possumus, ut plerumque M. Tul- 
lius facit: quas inimicitias si tam prohibere potuisset quani2:> 
metuere solebat, viveret: onmia denique, quae in tota oratione suis 
locis ponuntur, nisi quod hoc differunt, quod in oratione perpetuum et 
plenum sibi vindicant locum, ut excessus, partitio, epilogus, in narratione 
autem, cum haec fiunt, ea breviter adtingimus. 

Ante narrationem potest partitio induci? potest, quando ad invidiam 30 



1 in Catil. I, §. 9. 25 p. Rosc. Am. §. 17. 



1 catilena P 2 inprouandum D utimur Dpr.m. 4 hac D 5 prima 

est v<5 diegesis B: dihegesis DPEF et sic iidem plerumque in reliquis nominibus 

quae sequuntur eiusdem originis 6 antediegesis B, antedihegesis P adferrimns 

D 7 conparationem P sicuti dixi om. g 8 singulas partes B 9 positam P 

10 confirmamus v<s est om. BD 13 est om. BD 15 attingimus BDEF, 

attingamus Pv diasceue vg f Sic et Hermogenes de lnvent. II , c. 2 discrimen ponit 
inter narrationem xj\v evdia6y.£vov i. e. exposilivam sive amplificaiivam, et rrjv iyy.cc- 
TCC6K8VOV, quae rei gestae causas adfert. Quintilianus quoque IX, 2, §. 107 8ta6v.£vo\g 

memorat, quas in figurarum album referendas esse negat.^ Capp. 18 aut do- 

cenda om. B cum om. P 19 sit potius P 20 Prohoemium BDP mericon 
mei in aliquam narrationem (narratione D) DP 22 apostrophas B: apostrofas DP 

24 ecfonesin DP, exfmesin B, et fonesim v, h(p(6vr]6iv et g M. millius P 
25 tam cauere libri Tulliani quam meminere P 26 uiueret. Ante narrationem 

(v. 30) mediis om. B uiueret nosi uiuere et P, uiueret et DEFvg , sed D uiberet 

orationem D pr. m., oratione in P 27 hoc om. ed. Capp., differunt hoc P 
differant s 28 uindicent s 



ARTIS RHETORJCAE II, 18 — 21. 113 

p. 82. 83 C. 

narratio fuerit concidenda, ant si fnerit longa narratio, ut ad docilitatem 
indicem praeparemus. 

20. Ka&oXov narratio omnis qualis esse debet? TtQOxardoxEvog , id 

est, ut liabeat in se quaestionum semina et sit praestructiva. Quem ad 

s modum id facere poterimus? si septem circumstantias diligentius viderimus. 

Possumus aliquando omissis principiis a narratione incipere? immo 
etiam necesse est, cum festinare iudicem senserimus, ne utendo principiis 
magis eum offendamus, dum illi moram facimus. Sed hoc in foro tantum. 

Quid in bis scolasticis declamationibus? minime; non enim hic certi 
io sunt iudices, quorum animus perspici possit, maxime cum ad audiendum 
sint voluntarii. 

Quid in narratione novissimo loco observabimus? ut ibi narrationem 
finiamus, ubi est initium quaestionis, et ut subtiliter ad eam descensum 
faciamus, ne quaestiones abrupte incohemus. Post narrationem semper 
15 inducemus excessum, quem dis^odov vel itaoix^aoiv Graeci vocant? si 
materia desideraverit, id est cum ea res est in narratione, quae maxi- 
mam in se continet atrocitatem. 

Cur non igitur inter partes orationis excessus conlocatur? quoniam eo 
non tantum post narrationem uti possumus, sed ubicumque rei atrocitas 
20 postulat. 

Excessus ubi sumitur? ex septem circumstantiis. Si nihil exaggerari 
poterit, ante quaestiones quid faciendum est? ananeosi utemur, qua no- 
bis ad argumentationem | iudices praeparemus ad prooemiorum modum, 
ut fecit Cicero pro Quintio et pro Caecina. 
25 Ananeosis quo differt a prooemio? prooemium in quacumque orationis 

parte potest poni, ananeosis autem non nisi post narrationem ante quae- 
stiones. 

Ananeosis a proparasceue quo differt? quod proparasceue, id est 
praeparatio, ipsam rem tractat, qua iudex concilietur: ananeosis autem ad 
30 rem audiendam iudicem praeparat, non ipsa re ut procatasceua. 

21. Partitione semper utemur? non, ne hoc non tam causae quam 
oratoris esse videatur. 

Quando ea utemur? cum causa fuerit vel coniuncta vei longa vel ob- 
scura. Partitionis gcnera quot sunt? duo, cum aut ostendit, quid cum ad- 



3 catholu BDEFv, Catholum P 4 sit nos: si sit mei, sic sit s 5 septem 

circumstantias: v. supra II, 1 6 a om. P 7 uiderimus uel senserimus P 

in principiis B 8 haec v<5 9 scolasticis BPEF: colasticis I) , scholasticis v% 

declinationibus P hic BD: in his P 11 malim sunt 13 ad eas mei, 

item v , in qua est initium quaestionnm 14 aprupte P iucohemus D: incoemus P, 
inchoemus BEFv% 15 quem — — uocant BD: om. P uocant, si edd. 1(3 

si materia postulat om. B 18 excessus inter partes orationis P eo non 

nos: eo DP , non eo EFvz 22 utamur B qua nobis concilietur (v. 29) 

om. B 23 iudices P: iuct. D, iudicem vg 25 proemium P, om. D, quod proemium 
Fv<5 cum in quaque parte orationis P 26 poni potest v$ 30 procatascena B 
DPEF: proparasceue v$; cf. adll, 15 31 partione D, Partitione — Roscio (p. 114, 
11) om. B utemur? ne ed. Capp. 

RHETORES LATIM. g 



114 FORTUNATIANI 

p. 83. 84 C. 

versario conveniat et quid in controversia relinquatur, quod vocatur per 
seiunctionem : aut cum eas res, de quibus erimus dicturi, breviter exponi- 
mus, u t eas animo teneat auditor, quod vocamus per enumerationem. 

In ea partitione, qua quid conveniat et quid non conveniat ostendi- 
mus, quid observabimus? ut illud, quod convenit, ad utilitatem nostram r> 
adplicemus. 

Quid in ea, quae rerum distributam continet expositionem, observa- 
bimus? ut in ea sit brevitas^ absolutio, paucitas. 

Quid aliud in partitione observandum est? ne in multas partes partia- 
mur, et ut sic eam inducamus non quasi certi, sed quasi ita existiman- 10 
tes, ut Cicero pro Sexto Roscio: tres sunt res, de quibus me di- 
cere arbitror oportere. 

Quid aliud observabimus? ut quod primo loco proposuerimus, primo 
exequamur, et ne statim partem principalis partitionis in partes alias divi- 
damus, sed suo loco, cum eam exequi coeperimus, ut Cicero de imperio is 
Gn. Pompei. Hoc quid vocamus? ^iSQtmqv diaiQs6iv. 

22. Semper ordinem distributionis in parlitione factum in ipsa execu- 
tione servabimus? non semper. 

Quando ergo ordinem non servabimus? quando non in multas partes 
oratio fuerit distributa; nec enim metuendum est, ne iudicem mixtus cau- 20 
sae ordo confundat. Item cum id quod nobis adversum est, novissime 
ponimus in partitione, ne ad cetera iudex nos non admittat; in execu- 
tione autem id primo ponimus, ut purgationem ei itingamus: et ne ea 
quae adversa sunt, bis proponamus: quod plerumque in {isQLxfj dicu- 

QS6SL fit. -2.> 

Quid aliud observabimus? ne post partitionem inductam aliam princi- 
palem inducamus partitionem, sed alicuius partis principalis, et quidem 
eo loco, cum ad eam venerimus in ipsa executione: quamvis et principa- 
lem aliam partem post partitionem inductam principalem novissimo loco ad- 
ferre possimus, vel ad elegantiam varietatis vel ad causae utilitatem, id so 
est, si in propositione pars aliqua invidiosa fuerit et proponi non debeat 
et novissimo loco conlocanda sit, ut aitQO&STog inpleatur et ne adstringi 
iudex ad plura videatur. 



11 p. Rosc. Am. §. 35. 



1 uocamus vs 3 auditur P uocatur vg 10 aestimantes DEF 11 mea 
D 14 post exequamur B lianc glossam habel; ueluti. de decem praedicamentis id 

est de decem categoriis seu. de .VII. circumstantiis ut persona. res. uel factum. tem- 
pus modus. materia. causa. facultas uel isagogas . V. id est genus species. differentia 
proprium accidens epicerema id est post quae sic pergitur (v. 28): Executio muhis 
efficitur modis. quamuis et principalem aliam partem etc. 16 dieresin P, diheresim 
D 17 executione E, ut Capper. emendavit: excusatione DPFv 22 partitione Christ: 
narratione libri excusatione P 23 eius P 24 bis DPEF : hiis v, iis g 
merice dihegesi (yel diegesi) mei, sed D gesi in ras. 27 pnrtitionem inducamus prin- 
cipalem 'v<s 28 excusatione P 30 uel ad causae B: uel causae DPg 31 fuerit, 
proponi ed. Capp. 32 aprothetos E, aprotetos BDPFv; anQO&tzcos edd. 



ARTIS RHETORICAE II, 21 — 23. 115 

p. 84. 85 C. 

Omnis partitio qualis est? aut nostra, quae 7tQOY]yov[i£vrj di,ca'Q£OLg 
dicitur, aut adversarii, quae avaynaia diaCQ£6ig nominatur, aut commu- 
nis, quae pmrij potest dici, ut Cicero de rege Alexandrino. 

Propositio omnis, id est itQofte 6ig , qualis est? aut simplex aut 
5 coniuncta. Coniuncla qualis est? aut nostrarum quaestionum aut adver- 
sarii aut utriusque. 

Principales tantum quaestiones coniungi possunt an et incidentcs? et 
incidentes. 

23. Post partitionem quid considerabimus? argumentationem. 
lo Quo differt argumentatio ab argumenlis? quod argumenta ea sunt, 

quibus causa adprobatur, argumentalio vero est elocutio, qua argu- 
menla ipsa verbis explicantur. 

Argumentationem in quot partes M. Tullius divisit? in duas, in con- 
firmationem et reprehensionem. 
15 Quot sunt genera argumentorum? duo, artificiale et inartificiale. 

Artificiale quot locis principalibus tractatur? quattuor: ante rem, 
in re, circa rem, post rem. 

Ante rem quof loci sunt? septem : a persona, a re, a causa, a tem- 
pore, a loco, a modo, a materia: de quibus plene in circumstantiis di- 
20 ximus. 

ln re quot loci sunt? duodecim: a toto, a parte, a genere, a specie, 

a differentia per septem circumstantias (qui locus recipit in se etiam a 

maiore ad minus et a minore ad maius), a proprio, a deflnitione, a nomine, 

a multiplici appellatione, ab inilio, a progressione vel profectu, a perfe- 

25 clione vel consummatione. 

Circa rem quot loci sunt? decem: a simili, cuius species sunt quin- 
que: exemplum, similitudo, fabula, imago, exemplum verisimile, id est 
quod de comoedia sumitur: addunt quidam et apologos, uf sunt Aesopi 
fabulae. 
M Qui sunt alii circa rem loci? a dissimili. a pari, a contrario per po- 

sitionem et negationem, cctco tov TtQog rt, id est ad aliquid, quod figu- 
ratur casibus quattuor, qui|bus colligimus coniuncta et copulata, id est 
genelivo, dativo, accusativo, ablativo: ab inter se colfidenlibus per habi- 
tionem et amissionem, id est e%iv xal 6t£qy]6lv ? a maiore ad lninus, a 



1 quae BDP\ quae et vg uqo7\yov\x,ivr\ Capp.: prohegumenos DPEF, pro- 
hergumenos 2?, proegumenos v 2 quae anankalae dieresin uocamus P 3 quae 
fantf}] liaec B om. et rursus redil p. 118 , 24 7 coniungi possunt quaestiones P 

9 considerauimus D 10 ea om. s 11 probatur g 12 ipsa argumeuta P 

13 diuisit m. tullius P confirmationem {corr. confirmatione) et reprehensione 
D 16 artiflciale in P tractantur D 19 circumstantibus DP 21 ab specie D 

22 quid locus DP recepit P 23 et D: om. Pvz a proprio om. ed. Capp. 

28 comedia utitur adduntur P 30 a anle dissim. om. DP per] pro P 

31 anoTornpocTi D, apototprost P aliquod g 33 genetiuo D: genitiuo PEFvg 

abitionem v, abisionem P, habitationem DEF *sic perperam, ut paiet ex Graeca 
voce e^iv , quae habitionem signi/icat'. Capp. Cf. Mart. Capella p. 434 34 ezei- 
KaicTCPeicix DP, e^iv et 6rsQ7]67]v v, e£,iv et otsqtjolv g 



116 FORTUNATIANI 

p. 85. 86 C. 

minore ad maius, a praecedenti, ab eo quod simul est, vel a coniunctis 
vel a consequentibus. 

Post rem quot sunt loci? duo: ab eventu et a iudicato. 

A iudicato quibus locis argumentamur? cum aut omnium hominum 
iudicio nitemur aut plurium aut optimorum aut einiuentium ex his aut eo- 5 
rum qui in unaquaque arte vel scientia versati sunt. Est iudicatum et re- 
ligiosum? quod ad deos pertinet. 

24. Hi soli sunt loci argumentorum, an et alii? Sunt et alii, quos 
aput varios auctores artium invenimus, cctco xrjg (5vt,vyCag^ id est a con- 
iunctione sive coniugatis, quod quasi iunctum est personae qualitati: ut si 10 
eum, qui hostilia sentiat, hostem iudicandum esse dicamus, ut eum, qui 
inimica consilia suadet, inimicum existimandum. 

Qui sunt alii loci? a qualitate: ut c si iracunde fecit, sine ratione fe- 
cit.' Et a quantitate, ut c si serius, eodem modo factum est': et a con- 
iunctis, id est aito tcov j- iroceujN %a\ 6vv&£tav, ut fasces, lictores, 15 
toga praetexta, sella curulis, imperia, provinciae magistratuum ornamenla 
sunt. Item a partitione, id est aito tijg dcai086£cjg^ per omnes circum- 
stantias cum partimur aut personas aut tempora aut cetera. 

His omnibus locis accusator tantum utitur? utique et reus. In con- 
iecturali tantummodo statu? immo in omnibus. Quae xa&oAov in his ar- 20 
gumentorum Jocis observabimus? ut varie iis utamur in singulis statibus. 

25 Inartificialia argumenta in quas partes dividuntur? in praeiu- 
dicia, in rumores, in tormenta, in tabulas, in ius iurandum, in testes. 

Haec quem ad modum tractabimus? quem ad modum et artificialia 
tractantur, quoniam ex iis locis omnia adprobantur. 25 

In argumentis quae cavenda sunt? ne in aliqua parte nobis noceant, 
ne inter se discrepent, ne vulgaria sint, ne cum adversario communia, ne 
alte petita aut supra dignitatem causae aut infra dignitatem. 

Ab adversario proposita argumenta quem ad modum reprehendimus? 
aut redarguendo, cum aut totum aut partem eius contra facere monstra- 3o 
bimus: aut repugnando, cum docemus falsa sumpta esse pro veris, vel si 
ex iis qnae sumpla sunt, non effici | eiusmodi conclusionem docemus: aut 



3 postremo D pr. m. loci suiit EFvg a om. ed. Capp. 4 argumentamus P 
5 nitemur PEF: nitimur Dv? plurimum P 6 uel P: et Dv<s 7 relligiosum P 

7 adeos D 9 ccno rrjg 6v£. id est om. P 10 coniunctum EF$ 12 existi- 
mamus Christ 14 si seruis v, serius DP ', sirius EF, fort. si a seruis ; Capellae quo- 
que libri p. 435 corrupte : ut si seruus est eodem modo faclum sit factum est v: 

factum sit DPEF 15 id est Gvv&hmv om. P rroceujN D, ttujcglon EF, 

noocov w; ^tcolcov %. tcogcov [immo noiav y.ocl noacov] legendum esse, evidenter demon- 
strant Latinae illae voces: a qualitate et a quantitate et a coniunctis'. Capp. ton 
tttocgoc libri Martiani Capellae p. 435 17 id est cc. x. d\aiQ. om. P AiaiTG- 

cgiuc D SiccLQBOscog. Per omm s edd. 18 aut per personas vg aut per tempora r<5 

20 Y.aftolov om. Pv 21 iis D: his Pvg 22 inarteficialia P in praeiudicia,. 
rumores, tormenta, tabulas, iusiurandum, testes g 25 tractantur om. P aut pro- 
bantur DP, approbantur vc, 27 communia DPF: communia sint Evg 28 uel infra 
P 30 monstramus P 32 iis D: bis PEFvg 



ARTIS RHETORICAE II, 23-27. 117 

p. 86 C. 

conpensando, si contra argumentum, quod adversum nos est, aliut oppo- 
namus. 

26. Species quaestionum quot sunt? octo : generalis, specialis, 
principalis, incidens, voluntaria, quam %qov\yov\i£vv\v vocamus, neces- 

ssaria, quam avayxaCav dicimus, accidens, erratica sive thetica. 

Omnis quaestio qualis est? aut TtQorjyoviievrj, quae a nobis inducitur, 
ut confirmetur, aut dvaynaCa, quae ab adversariis, ut refellatur. 

Nostrae quaestiones quot modis principalibus inducuntur? duobus: aut 
singulae separatim aut plures coniunctim. 

10 In quaestionibus inducendis quid observandum est? ut eas varie indu- 

camus: aut per simplicem propositionem aut per praeparationem aut per 
figuras dianoeas, qui locus multiformis est; nam paene tot sunt occasiones 
inducendae quaestionis in hoc genere, quot sunt figurae sententiarum : aut 
per solutionem, id est xar' avdlvOiv, aut per adiectionem aut per prae- 

15 teritionem aut per concessionem aut per seiunctionem, id est a(pOQi6{iov, 
aut per admonitionem aut per dissimulatam propositionem aut per instru- 
ctam propositionem aut per partitam aut per similitudinem superioris quae- 
stionis aut per similitudinem superioris responsionis aut per inversionem, 
id est cum primo eam quaestionem tractamus, quae secunda est, dehinc 

20 primam. 

27. Quibus modis hypophoras inducimus? isdem fere quibus et 
nostra %Qor\yov\i£va. 

Non sunt alii modi in anthypophoris inducendis? sunt: aut cum 
obscure ponitur, aut cum adversarius aliquid agendi causa potius dixit 
25 quam probandi, aut cum per hypophoran gradum facimus nostrae propo- 
sitionis, aut cum adversarii propositionem in nostram partem convertimus, 
quam TtSQiGtQOcprjv vocamus, aut cum secunda proposita quaestione pri- 
mam tractamus. 

Hoc quando faciemus? vel cum elegantiam varietatis adfectamus, vel 
30 cum prima quaestio contra nos valde facit et non est in primo loco po- 
nenda. 

Hypophoran semper inducimus? non semper; nam elegans ratio est 

eam aliquando dissimulare, ac tamen ita respondere, quasi eam non sub- 

traxerimus. 

35 Possumus per responsionem hypophoran inducere? possumus, quando 

invidiosa propositio est et fortior responsio, ut in divinatione Verrinarum. 

In hypophoris quae cavenda siint? ne plenae et copiosae ponantur: 



1 contra nos P 4 7tQorjyov[.LSvr}V Capp.: prohegumenon vel proeg. mei 

6 prohegumenos libri et sic etiam Martiani Capellae p. 435 7 repellatur P 10 
ea D 11 per anie simpl. om. P 14 id est v.ax' aval. om. P, caTaaNAAYCiN D, 
ttcrra: dtalvoiv v 17 praepositionem D quaestionis super simililudinem DP 
21 hyphorasin dicimus D 23 antypophoris D, antipophoris P 25 hypophoram wg 

27 prima P 32 hypophora F: hypophoras DPEv<5 33 ac D : at P(?>=r 
subtraximus ed. Capp. 35 per Chrisl: post libri hyp.ophoram g 37 plenae et 
copiosae D: plene et copiose PEFvg, ut Capella quoque p. 435: ne plene et copiose 
ponatur sc. hypophora 



118 FORTUNATIANI 

p. 86. 87 C. 

quod tamen aliqnando facimus duabus ex causis, aut inridendi adversarii 
gratia, si hoc augeat, de quo nulla quaestio est, ut pro Cornelio maie- 
statis, aut si discrepans aliquid ostendamus, ut de rege Alexandrino. 

Quot modis inminuimus bypophoras? tribus: adiectione verborum, in- 
mutatione, detractione. 5 

Quo differt hypophora ab anlhypophora? hypophora est intentio adver- 
sae-partis, anthypophora responsio eius. | 

28. Quid est argum entatio? oratio ipsa, qua exequimur argumen- 
tum quod probamus. 

Quot sunt genera argumentationum? duo, per inductionem, quam io 
Graeci inayayriv vocant, et per ratiocinationem, quam ivd-v^^ia appellanl. 

Quid est inductio? oratio, quae rebus non dubiis captat adsensio- 
nes eius, cum quo instituta est. 

In hoc genere quid observandum est? ut illud, quod inducimus per 
similitudinem, eiusmodi sit ut ab adversario necesse sit concedi, et ne in- is 
tellegat quo spectent illae primae inductiones. Cur ita? quoniam aut in- 
Juctioni nostrae non respondebit, aut male respondendo longius procedere 
mterrogationem non sinet, et lamen hoc extremum est, ut aut taceat aut 
concedat aut neget. 

Si negabit, quid faciemus? ostendenda similitudo est earum rerum quae 2 o 
ante concessae sunt. Quid si concedet? concludenda argumentatio est. 
Quid si tacebit? aut elicienda responsio est aut, quoniam taciturnitas imi- 
tatur confessionem, pro eo ac si concessum sit, concludemus. 

Quid ratiocinatio? quo aliquid adprobamus. Hoc Graeci quid vo- 
cant? enthy mema. 2 ^ 

Quo differt a se syllogismus philosophorum et enthymema rhetorum ? 
Syllogismus alte habet probationem, enthymema ex proximo; item quod 
syllogismus plenus esl omnibus partibus probationis, enlhymema non omnibus. 

29. Quae sunt partes probationis? propositio, exseculio eius, conclusio. 
Quid est epichirema? exsecutio sive adprobatio propositionis aut 30 

adsumptionis. In epichiremate possumus inducere locos communes et ex- 
empla et prosopopoeias? possumus; est enim epichirema latior exsecutio. 

Quot sunt genera enthymematum? quinque, iAeyxtixov, deLKtixov, 
yvoj^itxov, TtaoadsiypaTLXov ] GvXXoyiGriKOv. 



I duobus D 3 ostendatur v? 5 detractione inmutatione P 6 antypophora 
D, antipopliora Pv , antiphora ed. Pith. , qaod vilium corr. Capp. 8 exequemur P 

II eruiTUJTHN D, epatotin P 12 rebus DP\ de rebus EFv<s eapiat DP 
adsensiones DP: assensionem yg 18 interrogationem procedere vg 20 uegabit 
EF: negauit DP, negauerit ug est similitudo Fv$ 21 sunt concessae vg 

23 comfessionem D, iam fessione P 24 Quid est $ Hoc enthymema DPEF: 

om. g, quod graeci enthymema uocant v 26 Quid D differt DP: differunt EF\ haud 
scio an recle, ui eliam Capper. maluiL 27 Syllogismus Ev: item (iia F) syllogismus 
DPF habet alte v<5 28 est plenus v? 30 propositionis] c i. e. vulgo maioris, 
adsnmptionis , i. e. ?niiwris\ Capp. 32 prosopoeias D 33 dicticon gnomicon B: 
om. DP, gnomicon dicticon vg 



ARTIS RHETORICAE II, 27 — 31. 149 

p. 87. 88 C. 

Potest una argumentatio duobus enthymematum generibus fieri? potest. 

In epagoga et enthymemate quid observandum est? ut varie his uta- 

mur et ea commisceamus , ita tamen ut enthymemate frequentius utamur. 

Quid in ipsis enthymematibus observandum est? ut iis varie utamur, 

5 tum elencticis, tum dicticis et ceteris, pro qualitate generum dicendi et 

causarum et statuum et personarum, tam agentium quam iudicum. 

'E&QyccGCtt, id est elocutio enthymematum, qualis esse debet? varia: 
nec semper | brevis, quam (3qcc%v ivd-viirj^a vocamus, id est correptum, 
nec semper Iata, quam TtArJQeg £v&v[ir][itt dicimus, id est longum. 
io In omni argumentatione, id est in omnibus quaestionibus, quid ob- 

servandum est? Non tantum ut varie eas inducamus, verum et invicem 
sibi omnes cohaereant et sint concatenatae, ne intervulsa et concisa videa- 
tur oratio. 

Novissima quaestio qualis esse debet? quae aut descensum nobis sub- 
15 tilem faciat ad epilogos, aut quae ipsa sit epilogica. 

Epilogica quaestio semper communis est utriusque partis? non, 
quoniam ad adfectum magis pertinet quam ad pugnam, et non eundem iu- 
dicis adfectum semper pars utraque desiderat. 

30. Et VTtslttLQEGiv dixeras a quibusdam additam inter partes orationis: 

20 quae ista est? cum aliquid in actione subtrahimus, quod tunc faciemus, 

non utique cum contrariae nobis res gestae fuerint, quas adversarius pro- 

ponet (ceterum tum refutandae sunt), sed cum id nobis periculosum est, 

quod nec adversarius proponet vel ignorantia vel periculo communi, cum 

subtrahimus. Nec nos movere debet, si tacemus rem, quam nec adver- 

25 sarius opponit nec iudices sciunt: ut in illa materia, in qua noverca a pi- 

ratis retenta est, quae duplam iis pecuniam obtulerat, ut privignum cruci 

figerent. Hic enim filius debet in actione subtrahere, quod noverca duplam 

pecuniam obtulit et quod a piratis retenta est, ne a patre redimatur. Ne- 

que id timendum est praeterire, cum pater non proponat, quod ignorat. 

30 31. Anacephalaeosis pars est orationis? immo pars epilogorum. 

Quot partes sunt epilogorum? tres: dvccxecpttlttiaxiig, id est reca- 
pitulatio vel enumeratio, deCvco6ig, id est indignatio, ol%tog sive eXeog, 
id est miseratio. 



1 Post una est DP; potest — — iudicum (v. 6) om. B 2 epagoga et nos: 
epagogae DP, epagoge et E$, epagoge Fv iis malim 4 iis D : eis EF, his Pvg 

Q iudicantium Evz 7 Ergasia B 8 correptum uel breue B 9 Pleres en- 
timema JB: praesenthymema DPEF, prosenthymema v, 7tQ0(ifJK£g BvQ-vyur^La g cum 
Aldina 12 sibi omnes inuicem g, sibi inuicem v 17 quoniam] quod B af- 
fectum BP, ut coni. Capper.: effectum Dv et non epilogorum {v. 30) om. B 

18 desiderat semper utraque pars P 20 quae ita est ed. Capp. 21 proponet 
P: proponit Dv<s 23 proponit E$ cum DPEFv: tum Aldina et s 24 tacemus 
rem scripsi: tacere DP y tacemus quaestionem EFvg 25 proponit nec sciunt iudices 
P 26 his Pv<5 obtulerat nos: obtulerunt DP, obtulerit v, optulit EFg 27 de- 
bet filius yg nouercam P duplam his g 31 aNaK€PHaleosis hoc est recapitu- 
latio uel enumeratio B: enumeratio id est anacefaleosis DP, recapitulaiio uel om. vg 
32 Dynosis id est indignatio B, indignatio id est dinosis DP toectos siue eleos id 
est miseratio B, miseratio id est oectos siue eleos DPv {sed v toectos, ut D 2 ), xb £%&og 



120 FORTUNATIANI 

p. 88. 80 C. 

In anacephalaeosi quid observabimus? ut eam varie inducamus. 

Quando ea utemur? quando aut partitionem fecimus, aut quando in 
multas quaestiones causa processit. 

In hac quid observandum est? ut summa quaeque repetamus, et iam 
non partes partium retexamus. | 5 

Hac possumus uti et in alia parte orationis? possumus, ubicumque 
iudicis memoria retinenda est, quod Z7tiii£Qi6{i6v vocamus. 

Indignatio, id est ddvoCig^ unde sumitur? ex locis argumentorum; 
nam his non tantum probamus, verum etiam augemus. 

Conquestio, id est miseratio, quibus modis sumitur? quibus et in- 10 
dignatio, ex locis argumentorum. 

Peroratione in fine tantum orationis utemur? immo ubicumque ma- 
teria permiserit , et plerumque in digressione principiorum aut narrationis, 
sed et quaestionum nonnumquam. 

Quid Kuxtolov in epilogis servandum est? ut breves sint, quoniam 15 
commotus iudex statim dimittendus est ad sententiam ferendam, dum ad- 
versario irascitur, et cum in nostram misericordiam provocatus est lacri- 
mis, etiam commotus statim debet ferre sententiam, dum pro nobis mo- 
vetur. 



LIBER TERTIUS. 20 

DE DISPOSITIONE. 

1. Quot sunt generales modi dispositionis? duo. Qui? natura- 
lis et artificialis, id est utilitatis. 

Quando naturalem ordinem sequemur? si nihil nobis oberit in causa. 

Quid? si aliquid occurrerit necessitate utilitatis? ordinem immutabimus 25 
naturalem. Et quid sequemur? artificialem. 



sive eleos, sksog icl est miseratio ed. Capp. 1 obseruanclum est Pv ea DP 

2 nutj ut D fecimus DP: facimus EFo\ at v. Capella p. 435 4 quklem DPv 

iam om. EFv , et iam om. Capella i. c. 5 retexeanuis D 7 uoeatur P 

8 deivcaaig, id est indignatio g 10 conquestio BDPEFv: "EXsog g 11 ex] est 
D 12 Remoratione P 16 iudex commotus vg dum BP: et dum Dg, cum 

EFv 18 etiam (i. e. adhuc): et iam g (etiam BDP distincte habenl) 19 c chirh 

FORTDNATIANU ARS RHETORICA SCHOLICA Llli II 6XPLICIT INCIPIT LIBER III FELTCITKR />, 

C. Chirii. fortunatiani Lib. II. explT Incip lib. III. B , incip. i.iber in. P, enchiriadis 

lORTVNATIANI RHETORICAE ARTIS LIB. II. EXPL. INCIPIT LIBER TERTIVS DE DISPOSITIONE E, 

Consulti Chirii Fortunatiani artis rhetoricae Scholicae Iiber II Expl. Inc. IU. L. F. L. v; 
in F locus vacuus ad subscriptionem explendam relictus est. 

22 Dispositionis quot sunt gen. modi v? naturalis et artificialis id est utilita- 

tatis B: naturalis id est utilitatis et artificialis rell. et g 24 sequemur PEF: sequi- 
mur BDvS 25 necessitatem D l 26 et sequemur B 



ARTIS RHETORICAE 111, 1 — 3. 121 

p. 89. 90 C 

Quot motli sunt naturalis ordinis? octo. Qui? totius orationis per 
tempora, per incrementa, per status, per scriptorum partes atque verba, 
per confirmationis ac reprehensionis discrimen, per generales ac speciales 
quaestiones, per principales et incidentes. 

5 Prima quaestio semper eadem ex utraque parte tractatur? non sem- 

per; nonnumquam enim quam quaestionem primo loco (ractat adversa pars, 
eandem altera novissimo loco ponit, cum hoc utriusque expedit causae: 
aliud enim alii prius dicere expedit. Alioquin semper petitoris aut accu- 
satoris arbitrio dicetur. 

io 2. Qui rerum gestarum ordo est? Celsus tradit primo firmum aliquid 

esse ponendum, novissimum esse locum firmissimorum, inbecilliora in medio 
conlocanda. Cur ita? quia et initio movendus est iudex et novissimo in- 
pellendus. 

Pro reo non plerumque gravissimum quidque primo movendum est? 

15 utique, | ne illud expectans iudex reliquae defensioni sit adversus. Hoc et 

aliquando mutari potest, si leviora illa palam falsa erunt, gravissimorum 

defensio difficilior, ut delracta prius accusatoribus fide, id est, cum ea, 

quae levia obiecta fuerint, refutarimus, adgrediamur ad ultimum crimen. 

lam iudicibus omnia infirma esse credentibus, hic quid faciemus? prae- 

20 paratione utemur, qua et ratio reddatur delati criminis et defensio promit- 
tatur, ne quod non statim diluerimus timere videamur. 

Concatenatio criminum cui prodest? accusatori. Quid separatio? de- 
fensori. 

DE ELOCUTIONE. 

25 3. Elocutio quibus partibus constat? quantitate verborum et structu- 

rae qualitate. 

In verbis quid observabimus? ut copia abundemus et bonitate. 



3 ac repr. BB: atque repr. PEF discimur P ac Bv: et B , atq. P 

7 eadem J)P 8 prius dicere P: dicere prius v, docere prius BEF<s petitoris 

semper et accus. P 9 diceretur Christ Jl uouissimum esse Iocum] uouissimo 

B haud scio an recte , cf. v. 12 firmissimorum scripsi: firmissimum B, fortissi- 

mum BPvs 12 collocanda sunt B et in nouissimo P 14 non BPEF: uero v, 
num g 15 illud P: illum BEFv? definitioni P et ?: est BP, om. EFv 

16 si leuiora iila , si palam ed. Capp. cum Aldina 17 difficilior mei (sed BF diffi- 
ciliori) : facilior g ea quem B 18 fuerunt v<s refutarimus nos : refularemus 

BPEF, refutauerimus v<; 19 hic] id P 20 utimur B, utamur B dilati BBP 

21 ne] et BP 22 prodeest B Cui separatio coni. Capp. 23 defensori] 

c Huc restiluendi videntur duo versus , gui leguntur paulo post sub initium capiiuli de 
memoria, sed suo loco moti (III, 13). Suni aulem his concepti versibus: Et quae sunt 
ab adversa parte dicta , semper eo quo dicta sunt ordine reputabimus? (an refutabi- 
mus?) non semper, sed opportuuis locis disponere debemus. qua quidem in conieclura 
mihi adstiputantem habui Bernardum Monetam. Iohannes Boherius de verborum tra- 
iectione mecum seniiens aliter collocat ; nam post illa , ultimum crimen, ponenda statuit 
ea quae ego in fine capitis collocanda pulavi.'' Capper. 27 et bonitate B: om. 

rell. et g ; posi bonitate habet B: Elocutio siue eloquentia est ad unam quamque rem 
competens ac decora locutio 



122 FORTUNATIANI 

p. 90. 91 C. 

Copia quo modo gignitur? legendo, discendo, novando, exercendo. 

In lectione quid observabimus? ut varios auctores variarum materia- 
rum legamus. 

In discendo quid observabimus? ut a peritis multa discamus, quae 
sint [aut] propria aut comitiorum aut artium vel studiorum, ut nauticae, 5 
rusticae rei et de iure civili. 

Tertius modus qui est? ut novemus verba, quae tamen parcius debe- 
mus attingere: nam et aegre novum verbum facere possis leve ac decorum, 
et fere aspernantur bomines quae non recognoscunt. Vir perfectissimus 
dixit: Verbis utendiim est ut nummis publica moneta signatis. 10 

Verba quibus modis novantur? primo Graeca transferimus, ut nova ex 
his Latina confmgamus: dehinc per conglutinationem, ut Cicero feras so- 
livagas ait: et per derivationem novare possumus, ut Cato ab autumno 
ait autumnitatem et Cicero a perpetiendo perpessionem. 

Exercitatio verbis quid praestat? quod non quidem generat verba, sed 15 
alit ac tuetur. 

Quae igitur summa est exercitationis, id est quot partibus constat? 
quattuor. | Quibus? ut Graeca in Latinum convertas, ut difficilia scribas, 
ut yL£Td(pQa(5iv facias, ut de tempore adsidue dicas. 

4. Habeo de verborum copia: bonitas quem ad modum conparatur? 20 
ut mala vitemus et optima adpetamus. 

Quae sunt mala? vulgaria, obsoleta, aliena, gentilia, obscura.' 

Bona quae sunt, quae adpetenda esse dicis? splendida, antiqua, pro- 
pria, translata. 

Vulgaria ergo quae sunt? quibus utitur vulgus, id est indocti, sine 25 
ratione atque electione: nam sunt quaedam verba, quae quamvis obsoleta 



10 Quintil. I, 6, 18: utendumque plane sermone ut nummo, cui publica forma est. 
12 Cic. Tusc. V, §. 38. 13 Cato de re rust. 5, §. 8. 14 Cic. de Inv. II, §. 163. 

p. Rab. perd. §. 16 et saepius. 



1 discendo BEFv: dicendo DPg 2 quid obseruabimus quid obseruabi- 

mus om. B 4 discendo Ev : dicendo DPFg ut apertis B 5 aut, quod B. quo- 
que habet, inclusimus ut nauticae B: aut naut. rell. et g 6 rusticae BDF: om. P, 

uel rusticae E, aut rusticae vs 7 Tertius signatis om. B est om. P 

nouimus D (corr. nouius) 8 leue DPEFv: lene <s 9 asperna *** D x , aspernat D 
corr. quod P 10 dixit om. P numinis P 11 nauantur P 12 dein B 
conglutinationem BP: conglaminationem D , congeminationem ug; cf. Cic. Orat. §. 78 
feras soliuagas BD : soliuagas feras P 13 ait BDP: dicit vg et om. B 

diriuationem D Cato ait ab autumno B: ab autumno Cato ait Dvg , ab automno 

ait Cato P 14 Cicero a perpetiendo B: perpetiendo cicero D, a perpetiendo P, a 
perpetiendo Cicero v<5 17 Summa ergo exercitatio quattuor partibus constat B 
18 ut graeca B: aut graeca DP scribas ut B: scribas DPEFv 19 ^istd- 

cpQdOiv facias] r i. e. ut oratione prosa dicas, quae alii versibus executi sunt, et contra ; 
v. Photii biblioth., ubi de metaphrasibus.' Capp. ex tempore v? ; at v. III, 14 

20 abeo D ex habeo per rasuram de om. P. capiam P Habeo de ver- 
borum copia. Bonitas edd. ; nos verba rectius distinximus, v. III, in. paritur B, 
comparetur g 22 obsoleta mei: om. <s 23 propria B: propriae P, proprie Dv 

altricem (p. 123, 5) om. B 26 electione nos: lectione libri 



ARTIS RHETORICAE III, 3 — 0. 123 

p. 9t. 92 C. 

sint, tamen vitanda non snnt, si nimirum propria sint et illis melius ex- 
pediatur oratio, ut M. Tullius et serracum et picem et scalas dicere 
non turpe duxit. 

Aliena verba quae sunt? quae non sunt oratori accommodata, sed hi- 
5 storico aut poetae, ut si genitorem et genetricem et gnatum dica- 
mus et satorem et altricem. 

Gentilia verba quae sunt? quae propria sunt quarundam gentium, 

sicut Hispani non cubitum vocant, sed Graeco nomine ancona, et Galli 

facundos pro facetis, et Romani vernaculi plurima ex neutris mascu- 

10 lino genere potius enuntiant, ut hunc theatrum et hunc prodigium. 

Obscura quae sunt? quae nimis prisca sunt et a paucis eruditissimis 

intelleguntur. 

5. Quae sunt verba splendida? quae natura sua nitida sunt, quae co- 
pulata facilius claritatem suam ostendunt, ut: ? quadriremem, quam 
15 in salo fluctuantem reliquit.' 

Haec magnificentia atque amplitudo omnibus locis accommodata est? 
non omnibus. Cur ita? quoniam sunt quaedam partes causae perpetuae, 
quae verba humilia desiderent, ut: ? latet in scalis tenebrosis Co- 
minius.' Nam aliquando res atroces humilibus verbis invidiam suam prae- 
20 ferunt, ut: multos cives Romanos virgis concidit, et pro Cluentio: 
post noctem mortuus et postridie, antequam lucesceret, con- 
bustus est: non ait concrematus. 

Verba semper longiora esse debent? non utique semper; nam ali- 
quando et brevia sunt splendida. Non longioribus verbis decora et latior 
25 fit oratio? vero, sed non semper id adfectandum est. Ubi frequentius po- 
nenda sunt longiora? in fme elocutionis, ut: ipse me causam campus 
paene docuit Leontinus. Quid, cum sententiam tor|quemus? verbis 
brevioribus finiemus, ut: quod in tempore mali fuit, obsit: et quod 
in causa boni fuit, prosit. 



2 serracum] Cic. fragm. or. in Pis. apud Quintil. 8, 3, 21. 14 Cic. Verr. V, 
§. 01. 18 Cic. or. p. Corn. fragm. 20 secundum Cic. Verr. I, §. 122. 21 

p. Cluent. §. 27. 26 Cic. p. Scauro §. 25. 



1 nimirum Capp. : nimium libri propria sunt g 2 sarracum P, seracum v; 
in Quintil. quoque 8, 3, 21 serraco meliores libri picem P: ficem Dg, sicem y, fe- 
cem uel (et F) ficem EF, fascem Moneta 4 acommodata D 5 aut] ut P geni- 
tricem EFv 7 Gentilia sunt dicta propria apud quasdam gentes linguae propriae 

ut hispani B quarumdam D y 8 sed anconem B 9 uernaculi BP: uernacnla 
D 2 v<5 plurima ex (et DP) neutris BDP: plurima et neutra EF, plurima et neutra 
multa v<5 10 theathrum B et om. B 13 sunt et claritatem B 14 quadrire- 
mem B: quadriremigem DPv<S 15 in salo B: in solo D, insulam P reliquid P 

16 amplitudo B: mngnitudo DPvg est o. 1. accommodata v<s 18 Cominius 
BD 2 v: Comminius /) ] (?)P 20 ciues romanos ciues B cedit P 21 ante noctem 
Cicero mortuus B habet post postridie 23 Utrum uerba B 24 et breuia sunt et 
splendida libri et g non BDP: nam EFv<; 25 uero sed Dpr. m.: VeF sed B, uerbo 

sed P, uerum sed D corr., sed EF, uerum v<s ; nam longioribus oratio; verum 

non semper edd. Ubi B: uerba DPv<S 28 pene causam docuit ager B causa 
campus poene D 21 leontius B 29 prosit B: prosit. de co.\ T iuivcTrs tj€rbis DP 



124 FORTUNATIANI 

p. 02 C. 

6. IJabeo de coriiunctis verbis: in singulis quae observabo? ut nalu- 
ram eoruni consideres. Sunt enim quaedam sono litterarum aut levia aut 
gravia aut splendida et plena: alia contra dura, levia, sordida, exilia: de 
quibus facilius auribus iudicari quam oratione tradi potest. 

A quali syliaba magis incipiendum est? a longa ; nam vitandae sunt 5 
plures breves et piura monosyllaba. 

Quid bic aiiud observabimus? ut quae verba magis sonantia sunt, ea 
potius conlocemus, quae Lucilius evcpcova appellat, id est quasi vocalia, 
ut pro Caelio: aliut fori lumen est, aliut lychnorum, cum potuis- 
set etiam structius dicere aliut lucernarum. 10 

Antiqua verba quae maxime adfectabo? quae non adeo sunt abolita, 
ut sunt in XII tabulis et saliari carmine; nam baec supra clocui esse vi- 
tanda propter obscuritatem. 

Propria verba quae partes orationis magis desiderant? principia et 
narratio. 15 

Quid? graves ornataeque sententiae et sublimes orationis loci non ple- 
rumque propriis verbis pulcbre et granditer explicantur? vero, qualia sunl : 
vehebantur in essedo trib. pl., lictores laureati antecedebant 
et cetera. 

Jn elocutione proprietas lantum verborum captanda est an et signifi- 20 
catio? ita, ut dictatorem dictum dicas, flaminem proditum, Vestae vir- 
ginem captam. 

7. Translatione verborum quot ex causis utimur? quattuor. Quibus? 
necessitatis, decoris, brevitatis, intentionis. Etiam illa inter translationes 
ponimus, quae non verbis, sed nominibus translatis immutantur? vero, 25 
cum Atratinus Caelium pulchellum Iasonem appellat et Cicero Clo- 
diam Palatinam Medeam. 

In transiatione quid observandum est? ut non ionge sumatur; si 
quando audentius verbum aliquod transferemus, ne omnino praeceps ab- 



9 Cic. p. Cael. §. 67. 18 Cic. Phil. II, §. 58. 26 p. Cael. §. 18. 



1 Habeo — — obseruabo BDP: Habeo de singulis uerbis. in coniunctis quae 
(quid s) obseruabo EFg 3 alia B: alias DP et leuia B 4 tradi potest BD: 
doceri potest P, potest tradi vg 5 sillaba B 6' monsillaba B 7 ut B: om. 

DP<5 consonantia P sunt BDP: sint v% 8 euphona BP: eufona (eufonia 

corr.) D 9 est om. P lycinorum P 10 structius dicere BD: dicere structins 

P 11 adeo] audeo P aboleta B 14 desiderant magis B 15 narrationes D-vg 

16 sublimis B non BD^P: nam D 2 EFv ; Quid loci? plerumque ex- 

plicantur edd. 17 granditer B: grauiter rell. ei $ uero DP: om. EFvz, uero 

— — et cetera om. B 18 uehebatur recle libri Tulliani trib. pl.J et tr. pl. D 
(t una erasa), ettripl. P, et r. pl. EF, et v 20 elocutio P uerb. capt. est BD : 
capt. est uerb. P et BD: om. P significatio B : significationis rell. et g 

21 ut si dictatorem vg fluminem D l , flumine D 2 EF 24 intentionis] f A. e. inlen- 
dendae seu augendae signi/icalionis causa\ Capp. illam D inter BD: ia P 

25 nominibus] sc. propriis uero BD X P: uerum D 2 F, ut Ev$; fort. uero, ut cum 

26 pulcellum P Clodiam BDPv: Clodium g 29 audentius B: licentius D\?)v<5, 
libentius D 2 P aliquid transferamus B 



ARTIS RHETORICAE III, 6 — 9. 125 

p. 92. 93 C. 

ruptumque vitleatur. Quem ad modum id ponemus? aliquo verecundiore 
adminiculo fulciemus, ut inseramus paene aut quodammodo aut prope 
dixerim aut ausim dicere et talia. 

Quid aliut observabimus? ut obscuritatem vitemus, quam creat multi- 
5 tudo et continuatio trauslationum. Cur ila? quoniam auditor propria in- 
tellegit, de translatis | suspicatur: simul et translatum verbuin, si iufre- 
quentius positum fuerit et cxcitatius, dices insignius factum ac notabile. 

8. Quae alia in elocutione observanda sunt? ut verba sint latina, aperta, 
ornata, apta. 

io Latina quem ad modum? duplici modo, lam singula quam copulata. 

In singulis quid observabimus? ne sine ratione sint posita eorum, quae 
grammaticorum in arte traduntur, aut sine auctoritate aut sine levilatc. 

Quid in copulatis? ne insequenter ac perturbate proferantur, vel ge- 
neribus vel casibus vel personis. 
15 Aperta quem ad modum erit elocutio? si utamur verbis propriis, usi- 

tatis, sicuti nummis, ut dixi, publica monela signatis: item si abslinea- 
mus ambiguitate, frequentia translationum, alte petitis translationibus vel 
longius tractis vel nimis amputatis, et fere quae de lucida oratione prae- 
cepta sunl. 
20 Ornata elocutio quem ad modum fit? ex rebus ipsis et locis communi- 

bus et generalibus egressionibus et sententiis perpetualibus et inlustribus 
exemplis et conlationibus et imaginibus et synonymis et adlocutionibus. 

In elocutione id quod aptum est quo modo servabimus? si rerum qua- 
litatem consideremus, item perpetuae orationis, partium quoque eius, per- 
25sonarum, temporum. 

In rerum qualitate quid videndum est 9 utrum parva res agatur an 
magna, privata an publica, ut ita genus elocutionis accommodemus tenue 
parvis, moderatum mediocribus, sublime magnis. 

9. Quot sunt genera principalia orationis, id est cbaracterum elo- 
30 cutionis? tria: jioGorrjrog, Ttoiorrjrog, Ttrj^iKorrjrog. 



1 ponimus B uerecundorem P , uerecundiori vg 2 amminiculo B inse- 
raramus B 3 et talia BDP: et cetera talia EFv$, et cetera B in marg. 4 Quid 
a. obseruabimus?] ita B 6 si frequentius positum sit excitat iudices insignius B 

7 fuit P 8 in alia B 9 apta B: om. rell. et g 11 In singulis obser- 

uanda sunt dictis ea quae grammatici dicunt aut ( baud corr. m. 1) sine auctoritate 
baud sine leuitate B 12 grammaticorum in arte nos: grammaticis inprum (in prumto 
corr.) arte D, grammaticis in eorum P, a grammaticis in promptu arte EFv% sine 
levitate] ( ccvsv Xsiorrjrog; nam verba sono levia (Xsla) duris opponuntur.'' Capp. 
13 ac ne B 15 utamur BP: utimur DEF, utemur vg 16 sicuti nos: sicut in 

mei, sicut s ut dixi om. B abstineamus ambiguitate (sed DP ambiguitate) BDP: 
abstineamus ab ambiguitate vg 17 alte BDP: uel alte v% 18 longis B quae 
dulcida B 20 rebus BD: tribus P 21 et gener. egress. om. B et (ante sent.) 
om. P 22 adlocutionibus : i. e. rj&OTCOLtcug , v. ind. rerum. 23 in elocutione 

BP: in locutioDe D obseruabimus P (in elocutione qualitas obseruanda e. In rerum 
autem qualitate considerandum uel pronidendum est v. 26 B) 26 prouidendum D 2 vg 
utrum EFv: ut B et D sup. lin., om. D X P 27 ita genus B, ut coni. Capper.: ita ad 
genus PDEFv 30 tthaikothtoc BPE: tuaikothtoc DF et P in marg., mqXL-noriqxog 
uel rrjlr/.orrjTog v, nr\lLv.. vel rjUxorrjTog [id est quantitatis discrelae, qualitatis, quau- 



126 FORTUNATIANI 

p. 93. 94 C. 

Tlo6oTr]Tog quot sunt genera? tria: adgov, id est amplum sive sub- 
lime, itiyyov^ icl est tenue sive suhtile, \ii6ov , iil est mediocre sive mo- 
deratum. J 

'ASqov uniforme est? non; nam est aut ccvGttjqov aut dv&rjQov. 
'ASqqj quod est contrarium? tumidum et inflatum. l6%vov uniforme est? 5 
non; nam est aut severius aut floridius. i6yyco quod est contrarium? ari- 
dum ac siccum. \1i60v uniforme est? non; nam est aut severum aut lae- 
tum. \xi6cp quod est contrarium? tepidum ac dissolutum et velut enerve. 

IIoLOTrjtog quot sunt genera? tria: docciicxTLXov, dLrjyrjiiaTLXov, 

ilLXTOV. 10 

Sunt et alia TtOLOTrjTog genera? sunt, quae vocari possunt publica 
sive communia. Quae ista sunt? op^oV, aTtocpavTLXov, iyxaTa6x£vov 
sive Xo%6v, aGvvdsTov , ix naQaXefyecog, 6vy%QLTLx6v , iXeyxTixov. 

Cur haec genera publica appellas? quia omnibus superioribus serviunt. 

IlrjlLKOTrjTog quot sunt genera? tria: {taxQov , fiQa%v , \1i60v. 15 

In oratione perpetua aptum quibus modis servabimus? duobus: aut 
in tota oratione aut in partibus. 

Elocutionis species quot sunt? duae, singulorum verborum et con- 
iunctorum. 

Singulorum quae ratio est? ut splendida sint, non dura, antiqua, 1101120 
abolita, propria ad exprimendum, translata 11011 inprobe. 

Coniuncta verba quem ad moduni fiunt? schematibus, id est figuris, et 
conpositione. 

10. Genera figurarum quot sunt? tria: Xi&cog, Xoyov, dLavoiag. 

Quae eorum differentia est? quod Xi&cog in singulis verbis fiunt, ut 25 
nuda genu, quas uno nomine i\r]XXay\nivag possumus dicere: Xoyov 
vero in elocutionis compositionibus, quae pluribus modis fiunt, ut tioXv- 



titalis continuae] ed. Capp. 1 genera D sup. lin. ab alia m. tria id est aApON 

quod est aniplum P siue] uel B 2 €icxnon B tenues D 2 siue DPEF: uel 
Bv<5 4 nam est contrarium mecliis om. P aycthpon aut anthpon B , aictcpon 

aut anohpon D, om. v, uv&rjQOV aut uvaxrjQOV Capp. 5 et om. P uniformest 

D, uniforme — — est contrarium om. B 6 est aut DP: aut est v% L6%vco — • 

— siccum om. P 7 et siccum B [isoov laetum om. BDv, uniforme 

lisacp om. EF uniformae P aut seuerum aut letum P: ant * aut * £ lacunose 

8 [isocQ — — enerue om. P ^86(p] /Ueciu D , quae lectio orla videlur ex 

aaetom€CU) ac] ad D pr. ?n., aut D corr. , et B et uelut B: id est uelut Dvs 

9 et 11 poiotitos P dQupuxL%6v — — genera tria (v. 15) om. B aihph- 

matikon DEF, diegmaticon P 11 sunt (ante quae) om.P 12 sunt ista vz 

orthon P: opoon DEF, oqov g (6q&6v ilsyv.xi%6v om. v) apophanticon 

anticon P, atio4>afitikon D syy.uxu6Y.svov — — iXsyyxiyov] €nk€aimm€non et ce- 

tera P iyYaxu6YSvov sive Ao£o'v g: €nk€katauhnonciue 030N D et simililer EF 

13 ACYNaeTON D, u^vv&txov % iv. nuQulsiipscos nos: eKnAPAAeTYcwc D, iiem EF 

sed corrupiius, h 7zuqu&86S(ds ? 14 appellantur P 15 IJrjlLYOxrjxog (ii r 

aov om. P J6 quibus obseruabimus modis? in duobus v<5 20 non dura, non 
antiqua malim 21 improbe B: inproba DPvg 22 scemalibus i. e. figuris BP: 
figuris i. e. schematibus Dv<s 23 compositionibus B 26 quas uno B: quasi in 
uno DP i^iqlXuy^svug scripsi: egerAarM€Nac B, ezeaMPac DEF, om. Pv, i^ullu- 
yug Capp. 27 compositionibus B: compositionis D, compositione Pv$ ut 

7tUQ0V0[lU6lU (p. 127,1) Olll.P POLYPTOTOS. eiTANA^OPA aNTlC IT>0<}>H. nAPONOMACIA B, 



ARTIS RHETORICAE III, 9 — 11. 127 

p. 94. 95 C. 

itxcoxov , STtavacpOQcc , dvTL6rQOcprj 7 itccQOVO^iadia: Stavoiag autem in 
sensibus, ut 7tQO&£Qa7tEv6Lg, iq^oitoiia^ a7to6TQOcp7J: quibus etiam, | sivc 
elocutionem mutaveris aut verborum ordinem inverteris, eaedem tamen 
figurae permaneant, verum utraque Xe%ecog et Xoyov non ita. 
5 Opera figurarum quot sunt? quinque: ut augeas, ut abicias, ut probus 

existimeris, ut inparatus, ut ornes elocutionem. 

Quid est conpositio? quam strucluram vocamus. 

Quae sunt principales eius species? %6ii[ia 7 id est caesum, xcoXov, 
id est membrum, 7t£QLodog, id est circuitus. 
iv Structurae qualitas est tripertita : aut enim rotunda est, id est volu- 

bilis, aut plana, id est procurrens, aut gravis, id est stabilis ac resistens. 

His vitiosa quae opponuntur? resistenti aspera et confragosa, procur- 
renti fluxa, volubili contorta et nimis rotata. 

Quot modis struimus? quattuor. quibus? conversione verborum , ad- 
i5iectione, detractione, inmutatione. 

11. Quae in structura observanda sunf? ut frequentior sit rotunda 
quam plana; ne hiulca sit vocalium et maxime longarum crebra concur- 
sione, ne aspera duarum consonantium conflictu; ne monosyllaba una plura 
iungantur; ne brevia multa contiuuentur, ne longa multa; ne ultima syl- 
20 laba prioris yerbi eadem sit quae prima posterioris; ne prima et ultima 
efficiant obscenitatem ; ne multis exilibus verbis aut syllabis vastis deforme- 
tur oratio; ne plures genetivi plurales iungantur. 

Quando utimur structura gravi? cum aut indignatio est aliqua aut ni- 
mia miseratio. 
25 Qui est compositionis ordo? ut ante ponamus genera quam species, 

communia quam propria, remota quam proxima; leviora verba ut non ni- 
mis longe differamus; ut verbis plerumque in conclusione quam nominibus 
ulamur, nisi et melius cadant nomina et maiorem vim babeant novissime 
conlocata ; item ut caveamus, ne ordo faciat ambiguitatem. 



TTOAYPTOTOe €TTANA<.j;OPa aNTI€TPO(f>HTiaPONOMacIA D , TColVTCTCOTCp , S TCCi VCCCpOQCC , CCVTL- 

OTQOcpij, 7tccQ0V0fiaGia edd. 1 manoiac B: AiANOTae D, dianoeae P 2 ut BD\ 

om. z, ut — — DCTtOGTQOcprj om. P hoopoiha B, HrooriTXOieiA D quibus 

non ita om. B 3 eadem DP , sed eaedem in P corr. 4 permanent g 6 in- 

paratus DP: paratus B 8 Coma id est caesum. Colon id est membram. Periodos 

id est clrcuitus B: caesum (cesum P) id est comma. membrnm (membrorum P) id 
est colon (kaaon D). circuitus id est periodos (perihodos D) DPuz 10 qualitatis P 

est tripertita DPEF: tiipertita est Bv , tripartita est g; fort. Structurae qualitas 
quae est ? est tripertita 11 ac BD: atque P 12 His uitiosa apponuntur oppo- 
nuntur B resistenti BEF: resistentia DPv<; procurrentia v$ et D corr. 13 uo- 
lubilia v? et D corr. rotata BD: torta P 14 Conuersione uerborum. adiectione 
uerborum B 16 frequentior BD: frequentius P rulunda P 17 hiulcae P 
et om. B, item P, sed liic in rasura crebra concursione om. B 18 ne Bv: om. 
DP 7 aut EF una om. B 19 continentur B multa B: ne multa DP 21 ob- 
scoenitatem wg 22 genitiui Bv$ 23 Quando miseratio om. B utemur P 

25 Compositionis ordo id est structurae B ordo est compositionis v? 26 

leuiora uerba ut non DPEFv : leuiora quam grauia uerba ut non B, leuia quam grauia, 
et uerba non s 27 differamus longe B 28 nisi et B: nisi si et P, nisi ut et D, 
nisi ut EF$ , nisi v, ut uoluit Capp . cadant BD : cadent P habent P 29 itemj 
et B 



128 FORTUNATIANI 

p. 95. 96 C. 

Quid aliud in structura observandum est? ne studium operis appareat, 
ne cessantem numerum verbis inanibus compleamus, ne numerosa sint 
omnia, ne dissoluta, ne eodem modo structurae saepe utamur. 

12. In singulis generibus dicendi qua structura frequentius utendum 
est? in demonstrativo, si laudatio sit, rotunda et plana, si vituperatio, ro- 5 
tunda et gravi, in deliberativo plana et gravi, in iudiciali rotunda. | 

Quid in generibus orationis? in tenui plana, in mediocri rotunda et 
plana, in amplo rotunda et gravi. 

Quid in partibus orationis? in principiis rotunda et gravi, in narra- 
tione rotunda et plana, in excessu rotunda et gravi, in partitione plana et 10 
gravi, in argumentatione rotunda et plana, in peroratione omnibus. 

Quid in generilms argumentationis? in epagoge, id est inductione, 
plana et gravi, in enthymemate, id est ratiocinatione, varie, prout genus 
enihymematis fuerit; nam in elenctico rotunda, in dictico plana, in gno- 
mico gravi, in paradigmatico gravi et plana, in syllogistico rotunda. 15 

Quid ? agentium personae qua structura frequentius uti debent? orator 
omnibus, pater, senex, rusticus, imperator et quaecumque est gravis per- 
sona plana et gravi, iuvenis, miles et quaecumque colorata persona est 
rotunda et gravi. 

DE MEMORIA. 20 

13. Memoria qualis est? naturalis et artifieiosa: quae in se ita mix- 
tae sunt, ut naturalis arte servanda sit, artificiosa natura adiuvanda. Cur 
ita? quoniam utraque sine altera levis est. 

In omni memoria quid observandum est? ut non tantum firme conti- 

neamus, verum etiam cito percipiamus. Scripta sola? immo et eogitata. 2 5 

Et quae sunt ab adversa parte dicta, semper eo quo dicta sunt or- 

dine refutabimus? non semper, sed opportunis locis disponere debemus. 



2 numerum mei : orationem vg sint nomina P 3 disso'ata B 4 qua stru- 
clura om. B utendum est BDi utemur P 5 sit BDPv: est EF 6 grauis P 

in deliberatione g rutunda D et sic deinceps 7 in generibus orationisj H. e. 
in characteribus eloculionis, in dicendi formis , idsaig Xoyov s. stylo.'' Capp. ro- 
tunda amplo om. B 9 et graui BD : om. P 10 et plana BD : et graui P 

excussu P et graui BD: et plana P in partitione plane (sic) et graui. in 
argumentatione rotunda et plana P: in partitione plana B, in parlitione rotunda et 
plana DEFvg 11 in peroratione omnibus BP: per orationem omnem DEFvg , sed 
in D omnem corr. ex omnis 12 iv iitaycoyfj et deinde sv iv&vfiijfittTi g 13 

uarie BD: uariae P, uaria EFvg 14 fuerit narn B: fuerit Dvg, nam P elentico 
D, elepotico B, electisco P in epidictico B 16 Qnid agentium personae P: 

Quae agentium personae BDv, In agentium personis EFg deberit? v: debet BDPEF 
(debet orator? omnibus edd.) 17 pateris (pateri corr.) D 18 iuuenes P est 

colorata persona vg colorata Bv : calorata D, colora. uta P 21 artificialis vg 
24 ut cito percipiamus mediis om. B iirme P\ om. DEFvg contineamus nos : 

eam (ea vg) contineamus libri; cf. Quintil I, 3 , 1. XI, 2,2 25 et cogitata BD: 

etiam cognita P 26 semper uidemns (p. 129, 3) om, B quod dicta D 

27 refutabimus Capp.: reputabimus DP, pertractabimus E, tractabimus F, reponemus 
vg; Capper. ad III, 2 eoetr. verba transponencla censei; al firmat lectionem Ubrorum 
etiam Martianus Capella , qui Forlunatianum ob oculos habens hanc ipsam sententiam in 
capite de memoria (p. 431 Capp.) repeiivit. oportunis locis dfesponere P deuemns D 



ARTIS RHETORICAE III, 1 1 - 14. 129 

p. 96. 97 C. 

In memoria quid plurimum valet? mentis intentio, qua ea quae dici- 
mus quasi videmus, si quidem, dnm alia dicimus, alia quae dicturi sumus 
providemus. 

Artem memoriae quis primus ostendit? Simonides. Ex Simonidis facto 
5 de convivio quid adsumimus? iuvari memoriam signatis in animo sedibus. 
Tunc ad scripta vel cogitata aliquid signi ad eius similitudinem conloca- 
bimus. 

Hac exercitatione qui utebantur? Cbarmadas et Scepsius Metrodorus. | 

Quae melior et simplicior memoriae ratio est? ut si longior fuerit 

10 oratio, per partes ediscatur. Cur ita? quoniam dandi sunt quidam termini, 

ut contextum verborum, qui est difficillimus, continua et crebra medilatio, 

partes deinde ipsas repetitus ordo coniungat, et bis, quae difticilius bae- 

serint, aliquas adponamus notas et eas saepe repetamus, et isdem ceris 

ediscamus, quibus scripsimus. 

15 Quem ad modum ediscendum est? voce modica et magis murmure, 

item ut saepe nos temptemus an teneamus. 

14. Qnid vel maxime memoriam adiuvat? divisio et conpositio: nam 
memoriam vebementer ordo servat, sicut accepimus de Simonidis convivio. 
Quae est maxima ars memoriae? exercitatio et labor. 
20 Quem ad modum hanc exercebimus? primo poematibus, debinc ora- 

tionibus, novissime operibus durioribus, qualia scripta sunt iuris. 

Cur ea quae nocte meditamur, facilius ac firmius tenemus? quoniam 
nusquam avocatur intentio et post istam cogitationem vel lectionem nibil 
amplius animo cogitamus, sed statim capimus quietem. 
25 Semper ad verbum ediscendum est? si tempus permiserit: sin miuus, 

res ipsas tenebimus solas, debinc bis verba de tempore accommodabimus 
Quid aliud in bac observabimus? ne consuescamus nobis ignoscere: 
nam et admoneri et, cum dicas, ad librum respicere vitiosum est. 



1 qua ea quae D*E: quia ea quae D corr. Fo , quaeq. P, quod ea quae g 
2 nideamus vg dum DP: cum B dictnri simus s 3 prouideamus Dvg 

4 Artem conuiuio (v. 18 ) om. B qui EF, item D corr. ex quid 5 in P: 

om. DEFvg cum tunc a scripta aut co^nita P; videntur ante tunc quaedam deesse 

cogita D add. s. I. ta eiusj eorum , sc. scriptornm vel cogitatorum coni. Capp. 

conlocauimus D, collocamus vg 8 exercitatione utebatur et charmadas P 

utebantur DEF, id coni. Capp.: utebatur vg et om. P Scepsius Capp.: scepiius 
D, scbefetins P, septius E, scoptius F, Scephus v et metrodorus mei 9 est 

om. P 10 ediscatur P: discatur DEFvg quidam sunt P 11 continnet D\ 

continue et P 12 repetimus ordo coniungerat his P incesserint P 13 adpo- 
namus P: opponamus DEF, opponemus v, apponemus Capp. saepius P hisdem ce- 
teris D; ceris: f i. e. in eoipso exemplari, quod ipsi propria manu descripserimus\ Capp. 

15 et om. P 16 ita ut vg an teneamus om. P 17 namq. eam uehemen- 
ter P 18 de conuiuio simonidis P 19 ars BP: pars DEFvg et] uet P 
20 dein B 21 iuris sunt scripta P 22 nocte BD: noctu P 24 animo cogi- 
tamus BB: eogitamus animo P sed BP: et Dvg 25 Semper P: asemper D 

(asgmp€r ex a. semper, ui videtur, v. ad I, 1) , an semper B, ac semper D 2 vg 
discendum P est, si edd. si minus D pr. m. (sin firmat B) 26 tenebimus 

solas BP: solas tenebimns Bz, solas om. v his BD: hic P 27 Quid aliud BD: 
Quid amplius P suescamus P, nc consuescamus — faciam (p. 130, 2) om. B 
28 ad dictionis librum P 

T\HETORFS LATIM. 9 



130 FORTUNATIANI 

p. 97. 98 C. 

Si natura memoria durior fuerit aut non suffragabitur tempus, quid 
faciam? non te ad omnia verba alligabis: nam oblivio unius verbi aut de- 
formem haesitationem aut etiam silentium inducet. 

DE PRONUNTIATIONE. 

15. Pronuntiationem quid Tullius vocat? actionem. Ea quid prae- 5 
stat? ut conciliemus, persuadeamus, moveamus. 

His generaliter et naturaliter quid accidit? delectatio. 

Pronuntiatio quibus modis constat? voce, vultu, gestu. His quid ac- 
cedit? cultus sive habitus. 

Vox quibus constat? natura et scientia. 10 

In natura vocis quid observabo? qualem vocem habeas. Ea quibus 
constat? quantitate et qualitate. 

In vocis scientia quid observabo? quo modo ea utaris. | 

Bonitas vocis quibus constat? claritate, firmitate, suavitate. Claram 
quae res efficit? anaphonesis: quid firmam? usus: quid suavem? observantia 15 
cibi et potus et Veneris continentia. 

Haec omnia quae res praestat? natura, quae augetur diligentia. Quae 
est diligentia et cura vocis? triplex, alendi eam, custodiendi, restituendi. 

16. Vox quo modo alitur? si a lectulo statim corpus deambulando 
moveamus intra mille passus, quia, si quid indigestum adhuc insidet. parva 20 
exercitatio corporis deducit, nimia extenuat ac fatigat. 

Post ambulationem quid faciendum est? statim ad studia nos confera- 
mus: et priusquam scribere incipiamus, ut animus legendo calescat, lege- 
mus aliquid tacite vel cum tenui murmure, tunc deinde scribemus [sed 
non clara voce, ut quidam]. 25 

Post stilum quid faciendum est? ad curam vocis nos transferemus. 
Quae ea est? ut sedentes versus paucos pronuntiemus lenta et gravi voce, 
deinde per gradus paulalim extollamus, ut quantum potest surgat; tunc 
rursus per eosdem gradus eam paulatim revolvamus, donec sine damno ad 
murmur usque perveniat. 30 



2 allegabis D 3 inducet Aldina: indicit BP , indiget D, indicet EFv , fort. 

inducit 5 uocat] dicit B 6 persuademus P 7 et generaliter B ac natur. 

P dileetatio P 8 accedit D\ accidit Pvg: v. infra c. 23 et cf. Capella p. 431 Capp. 

12 qualitate el quantitate PF 13 uta*ris D 15 facit B anafonesis DF 
firmamus D 1 usus BP: om. DEFvz 17 naturam. quae auget P 18 eam B ha- 
bet post resiituendi 20 passus si quid iudigestum insidet. nimia uero corporis exer- 
citatio extenuat B quia Pv: qu-i D , quid EF adlmc iusidet indigestum z>s 
et parua P 21 corporis P: corpus D, om. EFv, per corpus g nimia D: et ni- 
mia P, nam nimia EFv<5 extenuat ac B: extenuatae D, extenuat et Pvg; cf. Ca- 
pella p. 431 22 immo conferemus 23 legimus D X P, legemus — quidam om. B 

24 tum P sed — quidam del. Christ 2(5 stilum BP: illum D, illud EFv<3 

27 ea est P: est DEF, est haec vs pronuntiemusj sequilur in DEFvg: Quae ratio 
est elocutionis — Quid sensus? si locos quoque communes p. 132, 1 — 132, 20. Ve- 
rum ordinem a ?2obis restitutum BP soli servarunt. quorum lectio Capellae quoque loco 
p. 431 firmatur 28 deinde — qui modus est om. B gradum P surgat P, 

ut coni. Capp.: surgant DEFv 29 reuoluamns P: reuoluerimus Dvz 



ARTiS RHETORICAE III, 14- 18. 131 

p. 89. 100 C. 

In exercitatione ista qui niodus est? non amplius quam quingentorum 
versuum, quia plus vox laborat in lectione quam in vera actione, si tamen 
augustiae temporis tolerent et vires pronuntiantis. 

17. Vox quo modo custodienda est? Quotiens declamandum fuerit, si 
5 occupationes permiserint, aliquid ante pronuntiabis, ut vocis itinera prae- 

mollias. Quid? si fuerit repente dicendum? hoc idem consequi poteris ipsa 
moderatione actionis , ut in principiis vox tua submissa sit, deinde paula- 
tim se intendat. 

Quid in desinendo observandum est? sicut vitandum est, ne vox in 

10 clamorem subitum prorumpat, ita etiam ne a clamore subito concidat. 

In cibo capiendo sunt aliqua observanda? sunt, ut stomacho inservias: 
nam si melius prandio valet, prandendum est saepius, non tamen semper, 
sed cibo tenero et exiguo, qui ante cenae tempus dissipetur: in cenando 
autem non multis nec gravibus utendum est. Quid in potu? frigidis potio- 

15 nibus abstinebis, quia iis indurantur arteriae, calidis autem aperiuntur; 
nam per illas vox fluit. 

18. Si leviter vexata vox fuerit, quid faciam? uteris acrioribus cibis, 
quibus, si quid obstat voci et obstrepit, perrumpatur: nam medici etiam 
dormituris lasar instillant et experrectos iubent sorbere aliquid aceti acris 

20 Quid si vehementer fracla vox fuerit , quem ad modum eam restituam ? 

siti, ut eius itinera siccentur, item ambulatione multa, ut umor in inferiora 
loca ex superioribus evocetur, et vini abstinentia, quod est voci laesae 
infestissimum. Quod si non possumus, dulci utemur ac diluto polius. Ci- 
bus quoque lenissimus arteriae prodest aliquid, si simplex sit nec multis 

25 medicamentis impedita : maxime tamen gly|cyriza utendum est, vel, si pos- 

sis, suci eius modicum sub lingua habeto ad irnaginem lenticulae vel pisi. 

In summa quid observabo? Ne operosam vocis tutelam habeas, ne ei 

nimium indulgeas et tamen parcas, et ut arteriis ne desit umor nec super- 

sit; oportet enim illas non umidas esse, sed lubricas. 



1 amplius quam B: amplius DFvg 2 quia permiserint om. B 3 au- 

gustiae temporis tolerent et uires P: angustiae temporis tolerent res DEF (sed D pr. 
77i. ueres), angustia temporum toleret (tolleret v) res vg 4 quodammodo P quo- 
tiensj cum P 5 prouuntiabis BD: pronuntiabimus P 6 Quod si Dv fuerint 

P poterit D pr. m. ipsa P: in ipsa DEFv? 7 summissa BD 10 subito P 

a 07/1. P concidat Pv : considas D, considat EF 12 ualeat P 13 qui 

ante caene P: quam cenae D, quem caenae EFv, qui in coenae S 14 nec multis 

v$ grauibus cibis B 15 abstinebis EF: abstinebit Dv, abstinendum P his D 2 P$ 

indurantur P: inuruntur DEF<s callidis P 17 uox erit P, fuerit uox vs 
utere v% acribus P 18 etiam dorm. B: dorm. etiam DP, etiam om. vg 19 lasar 

BDPv : laser EFg et] ut P iuuent soruere P acris aceti B 20 Quid im- 

pedita (v. 25) 077i. B restituat D pr. ?«. 21 intinera D item ut ambulatione multa 
utamur ut in inferior ex P ut umor D corr. ex aut umor 23 infensissimum P 

dulci utamur P, utemur dulci v<5 cibusj ciuis D 24 lenissimis DP ar- 

teriace P aliquid P: quid DEF, quod v, Quid g sit P: si DEFv, om. g 

ne P 25 impedita DEFv: impedisitam P {ex impedita sit), impedito g tamen 

mei (sed D post glyc.): o?h. v$ glucyriza B , lyciridia P, glycerizia DEF, gly- 

cyrrhiza Capp. utendum et de suco B 26 sucum P, succi g modicum Bv, 

ul coJii. Capp.: modice DPc, 27 eij te P 28 et ut BDP: ut et vg arteriis BP: 
arteriae DEFvg humor Bg 

9* 



132 FORTUNATIANI 

p. 98. 100 C. 

19. Quae ratio est elocutionis, ea est et pronuntiationis an non ? ea. 
Cur ita? quoniam ut elocutio emendata esse debet, dilucida, ornata, apta, 
ita et pronuntiatio. Quo modo erit emendata? si vilio careat. Quid dilu- 
cida? ut sonus vocis medius sit, nec gravissimus nec acutissimus. Quid 
ornata? ut virilis sit. Quid apta ? ut monotonian vites, id est, ut varia 5 
utaris pronuntiatione. Id quem ad modum faciam? pro qualitate rerum, 
id est negotiorum. 

Rei observatio qualis est? quadruplex, una in tota causa, ubi sunt et 
genera dicendi, altera in partibus orationis, tertia in sensibus, quarta in 
verbis. Nam pro qualitate horum omnium pronuntiatio esse debet. 10 

Huic distributioni quid accedit? ut personarum etiam et locorum et 
temporum servemus qualitatem. 

20. Apte principia quem ad modum pronuntiabo? Si qualitatem scbe- 
matum, id est figurarum , diligenter inspexeris: aliter enim in causa endoxo 
et ampbidoxo et paradoxo et adoxo et dysparacolutheto pronuntiandum est. ir> 

Quid narrationem? si omnes species eius diligenter consideraveris. Quid 
partitionem? expedite ac simpliciter. Quid argumentationem ? varie, agili- 
ter, acriter, pugnanter, instanter. Quid epilogos? si partes eorum per- 
spexeris. 

Quid sensus? Si locos quoque communes intuearis, invectivi sint an 20 
defensionales, descriptivi an activi, auctivi an minutivi; item, si figuras 
schematum spectes. 

Verba quoque quam in re virn habeant considerabo? utique: nam ut res 
ex sensibus constat, ita et sensus verbis explicantur. 

Omnibus verbis pronuntiationem accommodabo? non omnibus , sed ne- 2.-» 
cessariis. 

Personarum qualitatem quem ad modum spectabo 9 ut scias quis agat, 
aput quem agat, pro quo, adversus quem, quibus praesentibus, quibus 
obpugnantibus, quibus faventibus. 



1 an non ea P: oon ea D, Ea EFv (ea est et pronuntiationis. Cur g) 2 ut v: 
uelut P, et DEF duleida B 3 ita om. P; apta sit pronuntiatio B, a quo Quae 
ratio — ~~ csse debet absunt 4 medii P ne grauissimus D 5 sit uirilis v, 

sit om. g monotoniam g 8 et om. P 9 genera dicendi: ^sc. demonstrativum, 

deliberaiivum et iudiciale, v. supra 111, 12 in.' Capp. 10 qualitate omnium et pro- 

nuntiatio P 11 liic distributione P accedit Dv: accidit PEFg 13 pnncipio P 

schematum id est figurarum B: figurarum id est schematum rell. et s; de re v. 
supra p. 109,2 14 endoxon P, eudoxo v 15 et paradoxo nos: paradoxo P, om. 

BDEFvz et adoxo om. Pv 16 omnes eius partes g diligenter consideraueris 
P: considerauerimus DEFvg 17 partionem D, petitionem P 18 instnnter BP: 

et instanter DEFvg item epilogorum partes B eorum nos: eius DPEFv^ 

respexeris P 20 locos B: locus DP commune est P; post communes sequitur hi 

DEFv lenta et graui Iubricos p. 130, 27 — 131, 29; v. supra ad p. 130, 27. 

Locum, antequam lectio in BP cognita esset, male hahitum fuisse solus Capperonerius 
recie sensit 21 an actiui, auctiui an scripsi: an auctiui an P, an actiui an BDEFv, 
an natiui, an q minutiui BP: minui DF, imminutiui E, minimi w, minus s" 

figura D, figuras. id est schemata coni. Capp. 23 in re P: in se rell. el £ 24 

constat P: constant Dv<s (constant sensus ex uerbis B) cxplicant P 25 sedj 

Tion nisi B 27 qualitatum D pr. m. ut scias quid agas apud quem pro quo v<5 



ARTIS RHETORICAE III, 19 — 22. 133 

p. 100. 101 c. 

In locis quid observabo? ut scias ubi agas. Quid io tempore? ut vi- 
deas quando tibi sit promenda oratio, ne temporis non conpetat qualitati. 

21. Quae de vultu praecepta sunt? primo ut a personis eorum, quo- 
rum res agitur, adfectus mutuetur. 

5 In vultu quae res plurimum valent? oculr. His quem ad modum con- 

movebimus? pro causarum qualitate et personarum et omnium iliarum re- 
rum , de quibus in praeceptis vocis plenius dixi. 

In vultu oculorum tantum perspectio necessaria est? immo et palpebrae 
scire debes quem ad modum moveri debeant. Cur ita? quoniam eae velut 
10 deserviens ministerium praestant oculis. 

Quid aliud observabo? supercilia. Cur ita? quoniam his multum agi- 
tur; nam et oculos formant et fronti inperant: his enim vultus et contra- 
hitur et attollitur et remitlitur. 

Qualia xad-olov supercilia esse debent 9 nec inmota nec nimium mo- 
15 bilia nec ulla inaequalitate dissidentia nec contra ea, quae dicimus, ficta. 
Quid aliut in vultu observabo? ne naribus quicquam ostendas. Cur 
ita? quoniam eis non fere quicquam decenter ostenditur. Quid aliut ob- 
servabo'' ne labris quicquam ostendas, similiter ut naribus. 

In summa vultus qualis esse debet? severus, non maestus nec stupens 
20 nec languidus. | 

22. De gestu quae praecepta sunt? ut scias gestum voci conpetere 
et animo debere , quoniam gestus motu corporis constat. 

In singulis membris corporis quid observabo? ne capite solo gestum 
facias, et ut scias quale id esse debeat, id est rectum, et ubi et quem ad 
2j modum moveas. 

Quid cervix qualis esse debet? et ipsa recta. Quid collum? ne con- 

trahatur aut tendatur. Quid mentum? ne pectori sit adfixum. Quid umeri? 

ne eorum indecens adlevatio atque contractio. Quid brachia? ut eorum 

sit moderata proiectio. Quid manus? ut has diligenter observes, quoniam 

3o plurimos habent motus. Has quem ad modum movebimus? pro qualitate 



2 non BDPEv. om. F$ qualitati BP\ qualitas DEFvg. Inier qualiiati et 

Quae de uultu in B haec addiia sunt : Quando ergo et quomodo et ubi et quare et 
quis quid agit (hoc verbum est extra verswn) si sit et si quid sit utrum probaudum im- 
probandumue sit Omne enim quod est aut eorporeum aut incorporeum est. Corporeum 
sensibili incorporeum autem intelligibili specie continetur et omne assumimus uel ab- 
dicamus aut bonum beue sit aut malum male aut bonum male aut malum bene : 
3 sunt BD: om. P a BD: ex P 4 mutuetur BD : mutuemur P 5 his 

P: hos DEFvz 6 pro causarum curarnm qualitate P 7 plenum D pr. m. 

8 perfectio P et] et in P palfebrae D 9 eae B: meae D, ea P, hae v$ 
10 deseruientes E$ 12 formant is fronti P 13 admittitur P 14 mouilia D 

17 ita om. P in eis B, his DPg quicquam decenter DP (in D sup. de- 

center add. siin) : quicquam nisi indecenter EFvg (in eis nihil decenter B) 18 ne 

labro quid P 19 non maestus BD: nec maestus P 23 capite solo (solum B) 

BP : a capite soluto DEFvz (sed 5 sine a) ; cf. Quiniil. XI , 3, 71 24 esse id B 

debeat BP: debet DEFv? et post ubi om. mei (rectum et quomodo moueas B) 

26 ceruix et ipsa qualis P coutrahuntur D pr. m. 28 adque D bracchia 
D ut eorum] sicut et ceterorum P 29 proiectio] contractio B ex versu superiore 



134 FORTUNATIANI ARTIS RHETORICAE III, 22. 23. 

r . 101 c. 
rerum, id est generum dicendi, causarum, partium orationis, personarum, 
sensuum, verborum, sicut etiam de voce dixi. Quae alia de manibus prae- 
cepla sunt? ut eo ne protendantur, quo facies spectat, nisi forte aliquid 
execremur. 

In pedibus quid observandum est? ne prolato dextro stemus; nam ean- 5 
dem manum ac pedem proferre deforme est: itein ne nimium sint extensi, 
quod non tantum deforme, verum eliam obscenum est. 

23. Quae de cultu praecepta sunt? ut is sit splendidus et virilis: 
nam quarundam rerum levior quidem cura est, notatur tamen neglegentia. 

Quem ad modum cingemur? nec submisse nec subcincte. Quid in um- 10 
bone? nec fluxe nec adstricte. Amictum semper observabimus? dum inci- 
pimus tantummodo: ceterum procedente actu iam paene ab initio narratio- 
nis minime possumus. Sinus ab umero recte potest labi? potest in ipso 
actu velut sponte: nam cum ad argumenta ac locos ventum est, reicere a 
sinistro togam et deicere eum etiam, si baereat, convenit. 15 

Quae kcc&oXov in actione observanda sunt? ne pronuntiatio artem re- 
dolere videatur, quod quidem non tantum in pronuntiatione, verum etiam 
in omni opere vitandum est: item ut id, quod nos magis decet, adfecte- 
mus , et ut nibil sit in nobis notabile. 



1 partium BD : et partium P 3 eo ne v: eo P, eae (corr. eane) D, ea ne F, 
eae ne E 4 execremetur P 5 est om. P dextro petle stemus B 6 item 

PEF: et B, om. Dv$ 7 non tantum BD: non solum P sed etiam P 8 ut is 
shBD^P: ut sit D 2 v? ac B 9 quaiundem P quid em BD : om. P 10 cin- 
gendum P summisse BDP subcinctei?: succincte DP$ 11 fluxe BPv: flexe 
DEF astricte B 13 laui P, delabi Qumtil. XI, 3, 144 14 actu uel sponte.n. 
ometecum ad argumenta et locos P rei. cetcra sinistro togum P 15 eum (sc. 

sinum) DEv: cnm P, eam F<s; cf. Quintil. I. c. 16 obscruanda BD: seruanda P 

18 id BDP: om. vg nobis decet magis B 19 et ut BPv: ut et DE, ut 

F<5 in nobis sit ug (nihil sit in nobis aliquid B) explicit P, finit Dv, g {sup. 
lin. eacl. m. consulis) chirii fortunatiani aRTis rh€torica£. lib. Ilf. expl. incipit. au- 
relii. auGusTiNi. d£ DiaLECTica B. De subscriptione, quae in DEv ad hos Forlunatiani 
libros pertinet, vide ad calcem Augustini. 



VII. 

AUEELII AUGUSTINI 

DE RHETORICA 

QUAE SUPERSUNT. 



B = codex Bernens . 
D = codex Darmstadtiensis. 
E = codex Emmeramus. 
F = codex Frisingensis. 
v = editio princeps. 
g = editio vulgata. 

Libri sunt iidem quibus in Fortunatiano emendando usi sumus. Integras 
lectiones dedimus librorum BD, selectas ex EFv. 



AUKELII AUGUSTINI 



DE RHETOEICA 

LIBER. 



1. Oratoris officium est proposita quaestione civili dumtaxat pri- 
5 mum ipsam intellegere, generalis sit an specialis, simplex an coniuncta ex 
pluribus, absoluta an conparativa: deinde cum intellexerit, invenire in eam 
congruentes partitioni locos et his morales seu naturales adcommodare 
sententias: exinde iudicare de inventis, repudiare quae parum commode 
occurrerint, tum iis quae iudicio examinarit dare ordinem certum. Etenim 

10 quamvis multa et pertinentia inventa sint, tamen, nisi pro qualitate et 
magnitudine sua certis et quasi legitimis sedibus conlocentur, aut oberunt 
aut non magno opere proficient. Subinde ordinationi rhetor explicationem 
rerum commodare debebit, quae duabus partibus constat, structurae qua- 
litate et quantitate verborum. Haec omnia memoria suscipiet, quam et 

15 plerique Graecorum et magister M. Tullius in primis oratori adfirmant ne- 
cessariam , hoc , ut opin or , modo : V e n i o n u n c a d t h e n s a u r u m r e r u m 
omnium, memoriam, quae nisi custos inventis ordinatisque 
rebus adhibeatur, intellegimus omnia, etiam si praeclaris- 
sima sint in oratore, peritura. Memoriam pronuntiatio sequetur, 

2ores, ut Pcmosilinii vidctur, inter oratoria officia vel prima vel sola, quae 
consistit duobus, motu corporis et sono vocis. Haec quantum summatim 



10 dc Orat. 1, §. 18. 



it€M auReui auGuSTiNi De RH6TORICA B , in quo Augustini dialectica praecedit, ue 
officio oratoris DEF, qui est titulus primi capitis, quod ita in his codd. tertium Fortu- 
natiani librum excipit, quasi sit novum eius r^hetoris caput; De officio oratoris incipit v 

5 intellegere] ( sic etiam Sulpitius Victor paulo posi initium: sunt autem tria (ora- 
loris officia) intellectio , inventio , dispositio '. Capp. 6 dein D sed de 2. m. su- 

perscr. in eam DF: in ea BEv 7 naturales seu morales ug 8 sentias D 
9 his Bvc, examinauerit EFv<s 10 multa pertinentia <s 12 magno opere D : 
magnopere rell. et g proficiunt BD 13 accommodare F 14 suscipiet nos: 

suscipi BDFv, suscipit E, suscipi debent q 15 magister mei: om. g oratoria B 

16 thensaurum D : thesaurum rell. el g 17 cogitatisque libri Tulliani 18 in- 
tellegimus D : imelligimus BEv , intellegemus F, intelligemus g contra libros Tullia- 
nos 19 sequitur BEF 21 consistit mei\ constat vg corporis motu Fvg 
quantum mei: om. v, tantnm g 



138 AURELII AUGUSTINI 

p. 318. 319 C. 

tetigisse satis est, quae sunt oratoris officia. Reliquum est videre qui sit 
finis. 

2. Finis est, ut opinor, in omnibus rebus, ad quem cuncta refe- 
runtur, cuius causa fiunt reliqua omnia: a Graecis tslog dicitur; quod 
eliam in philosophorum paene onmibus disputationibus quaeritur, quis sit 5 
finis bene vivendi, virtus an voluptas, et cetera. Finem igitur proprium 
oratoris officii alius alium probaverunt. Quibusdam enim visum est sum- 
mam oratoris offieii in bene dicendo esse, quibusdam in recte dicendo, 
quibusdam in vere dicendo, quibusdam in persuadendo consistcre. Quin 
etiam illi, qui bene aut vere dicere finem officii oratoris putaverunt, non 10 
abnuunt tamen horum ipsorum finem esse persuadere, ut sit finis oratoris 
officii bene dicere, finis bene dicendi persuadere. Ergo quasi consensu 
omnium finis est oratoris officii persuadere. Hoc quia in calumniam vide- 
batur posse recidere (non enim | semper persuadet orator, nec, si aliquando 
persuadere non possit, facultatem et nomen oratoris amittit) addidit Iler- 15 
magoras, quo calumniam effugeret, et ita scriptum reliquit, finem esse 
oratoris officii persuadere, quatenus condicio rerum personarumque patitur. 

3. Alia subinde ex eodem verbo persuadendi calumnia nascitur, in- 
venta sane a Platone ct tractata multum in Gorgia, sed posthac multo in- 
pudentius a qui-busdam teclmicis, obtrectatoribus Hermagorae, frequentata. 20 
Negant quippe proprium finem esse oratoris officii persuadere, sed com- 
munein paene cum universis: nam et mathematicos de iis, quae in noti- 
tiam ipsorum ccciderint, persuadere, ct medicos de iis, quae in arte ipso- 
rum contineantur, persuadere, opifices etiam et tabernarios fabros et si 
qui buius modi sunt posse de eo quod agant cuivis probabiliter persuadere, 25 
quasi ratione faciant: ergo non esse integrum finem, qui solam commimi- 
tatem habeat, careat proprietate; esse actum persuadendi communem cum 
multis et idcirco persuadere non esse proprium finem oratoris officii. Huic 
quoque calumniae Hermagoras percommode obstitit. Dicit enim esse ora- 
toris officium persuadere, quatenus rerum et personarum condicio patitur, 30 
dumtaxat in civilibus quaestionibus. Nam medicorum et philosophorum et 
ceterae huius modi quaestiones extra regulam civilem, quam itoXixiny\v 
Graeci vocant, conlocantur. 

4. Sunt autem civiles quaestiones, quarum perspectio in com- 



1 satis sit v<s relicum D qui sit BF: quis sit DEg, quid sit v 

2 finis om. D 3 de fine. Finis est DEFv 4 fiant Ev finis tgaoc B, tglus D 
5 disput. omnibus s, omnium disput. omnibus v 6 et cetera om. <s 7 offiei B, 

officii om. <s aliis alius B summa DF 8 esse om. <s 10 finem officii mei: 
officium <s 11 ut sit — — persuadere om. B ut sit oratoris {om. finis) <s 

12 dicendo g 13 officii om. g Hoc quia officii persuadere om. B 14 

reccidere D, incidere E 16 quo] quod D et ita scriptum reliquit om. <s 

17 officii om. <s 19 et add. Christ multo <s: multum mei post hanc B 

20 thecnicis 2?, thecnitis D, xe%vi%ols <S obtrectatoribus BFv: obtrectantibus DE<s 

21 officii om. F<s 22 et 23 his BEv 23 eorum B ceciderunt mei et v 
24 continuantur D, continuentur EF 26 rationem BDEFv 28 iccirco B, ideo F 

officii om. <s 29 oratoris B corr. ex oratorium 32 politicen DEFv 34 

ante Sunt est in meis titulus : D6 ciuilibes quaestionibus 



DE RHETORICA 1-5. 139 

p. 319. 320 C. 

muneni animi conceptionem potest cadere, quod Graeci xotvrjv svvoiav 
vocant. Verum ut facilius intellegatur, (jiiae sit baec ipsa condicio, quam 
demonstratam esse volumus, omnia quaecumque huius modi sunt, ut ea ne- 
scire pudori sit, et quae vel ignorantes, quasi sciamus tamen, cum simu- 

5 latione prae nobis ferimus, quotienscumque in dubitationem vocantur, ef- 
ficiunt civilem quaeslionem. Quod dico, huius modi est. Si de pondere 
alicuius rei quaeratur, si non videaris scire quot librarum sit, non est 
erubescendum: si de longitudine non videaris scire quot pedum sit, non 
est erubescendum: si de ceteris huius modi rebns, quas persequi longum 

io est; et ideo quotienscumque in dubitationem venerunt, licet faciant quae- 
stionem, tamen civilem facere non possunt. At ubi quaeritur, sitne ali- 
quid iustum an iniustum, honestum an inhonestum, laudandum an repre- 
hendendum, praemio adficiendum an supplicio, utile an inutile, et si qua 
huiusmodi sunt, nemo non etiam extra omnem artem et scientiam conlo- 

15 catus erubescat, si haec nescire videatur. Inde est quod omnes persua- 
sum habent aut certe aliis persuadere non dubitant, posse se concipere 
animo discrimen iusti et iniusti, honesti et inhonesti ceterorumque quae 
snpra diximus. Et idcirco quae dubitationes in huius modi rebus oriunlur, 
civiles vocantur quaestiones, quasi non propriae paucorum, sed communes 

20 universorum. Quae cum ita sint, merito [quae communi conceptione animi 

perspici possint] quaestiones, quae xoivfj Ivvoia deprehendi possunt, ci- 

viles vocantur, et hae sunt, in quibus versari et praestare debebit orator. | 

5. Duo sunt primi et quasi generales civilium modi quaestionum, quo- 

rum alter thesis, alter hypothesis vocatur a Graecis. Nos priori no- 

25 men nisi graecum dare non possumus, ne posteriori quidem, quamquam 
videamur dare latinum potuisse, dedimus: quippe controversiam dicimus, 
quod nomen tam in thesin quam in hypothesin potest cadere; in utroque 
enim quaestio, id est controversia est. Porro hypotheseos significatio et 
declaratur ex ipso conposito nomine esse aliquid, quod est vitb rrjv &e- 

30 glv, id est sub illo genere quasi species. 



1 quod mei: quam g C€n€n exxoiax B, caexex €NNO€An D 2 intellegat DF, 
intelligas B 4 pudoris sit mei 5 prae D pr. m. : pro D corr. BEFv quotiescumq. 
B, quotiensq. D, quotiens p<5, et sic item iidem v. 10 8 uideris DEF 9 si DEF: 
siB, sic v? hulsmodi rebus qua D 10 uenerint EFvg 12 aut iuiustum BDEF 

aut inhon. EF aut reprehendendum aut supplicio BDEF 13 aut 

inutile F 14 scientiam v: conscientiam BDEF 16 habent nos: habeant mei et <s 

dubitant mei: dubitent g se posse vg 18 iccirco B 20 ista sunt D 

meritoq. communi conceptione animi perspici possint quaestiones quae CYNOx€Nxoia 
deprehendi possunt ciuiles uocantur BDEF, merito quae comm. animi conceptione 
sive v.oivrj evvolcc depreheudi possunt, civiles vocantur quaestiones Capp.; nos vv. 
quae c. c. a. perspici possint ut glossema eiecimus, quod iam modorum diversitate (pos- 

sint possunt) convincitur 22 haec B praestare mei: perstare g. Seguitur 

in DEFv iitulus : D€ G€N'€ribus cidilium QuaesxiONUM 23 Ciuilinm quaestionum primi 
et quasi generales duo sunt modi B quaestionum modi yg 24 ypothesis B et 

sic deinceps Xos potest cadere om. B 26 uideamur dare Latiuum potuisse, 

dedimus scripsi: uideamur dedisse dedimus DF, uideamur dedisse Evg 27 thesim D 

28 contrauersia B, item infra Porro — — species om. B et D: om. EF$ 

29 esse] est D 



140 AURELII AUGUSTINI 

, p. 320 C. 

Tliesis est res, quae admittit rationalem considerationem sine defini- 
lione personae: hypothesis est seu controversia, ut inproprio nomine utamur, 
res, quae admittit rationalem contentionem cum definitione personae. Me- 
lius autem declarabuntur sub exemplo. Thesis est quaestio huius modi; 
an navigandum sit, an philosophandum : hypothesis est quaestio huius 5 
modi: an decernendum Duillio praemium. Nec desunt, qui hic etiam 
Hermagoran criminentur, et Apollodorus in primis, qui negat quicquam 
aliut esse hypothesin quam thesin, et nullius momenti esse discrimen per- 
sonarum : quamquam utrumque hoc genus quaestionis Hermagoras distin- 
xisse videatur; non minus enim infinitam et interminatam esse hypothe- 10 
seos quam theseos quaeslionem. Nam cum quaeratur, sit necne animad- 
vertendum in Oresten, non personam esse quae faciat quaestionem, sed 
factum, et nihil interesse an ita quaeratur, sit necne animadvertendum in 
matricidam: quod si ita est, nihil inter hypothesin thesinque distare. 

6. Ad haec nostri: primo omnium qualilatem personarum quaestioni- 15 
bus dilTerentiam adferre, quae ipsis etiam hypothesibus, id est controver- 
siis, saepe evenire, ut punita et inpunita, honorata et inhonorata quaedam 
relinquenda videantur, non tam ex rerum qualitate quam quantitate per- 
sonae: dein illo etiam distare liaec duo genera quaestionum, quod in thesi 
perspectio sit alicuius rei qualis sit, in hypothesi contentio: et quantum 20 
interest inter perspectionem et contentionem, tantum inter thesin et hypo- 
thesin esse discriminis. Deinde in thesi quaeri quid omnes oporteat fa- 
cere, in hypothesi quid unum aut alterum aut paulo plures, certe defini- 
tum hominum modum. Etiam illa differentia accedit, quod in thesi quasi 
ignorantes quaerimus quid sit optimum factu, in hypolhesi quasi scientes 25 
defendimus. Tum quod omnis thesis de futuro est, hypothesis raro: quin 
immo numquam nisi de praeterito aut eo quod iam agatur facit quaeslio- 
nem. Nemo enim neque reus fieri potest, nisi fecerit aut fecisse dicatur, 
neque praemium aut aliquid huiusmodi petere, nisi iam meritus sit aut 
meritum esse se contendat. Iluic loco opponunt tyrannidis et proditionis 30 
reos et veneficii et parricidii inperpetrati, et si qua in eundem modum | 



1 ante Thesis est in DEFv capitulatio: d€ DiFFeueNTiA xeeseos €T nypoTiieseos 
aniittit B 2 ypothesis est sub illo genere quasi species seu B est seu DEF: v. ka- 
het est post eontrov. , £ posf utamur 3 ammittit B, admittat D detinitione D 

5 sit 07». B 6 Duillio D x : duello EF, duelli BD 2 v praelio B qui in primis 

om. B 7 Hermagoram vg appollodorus D 8 hypothesim in quam D, sed in 
punct. 9 quamquam v. cum quod D, cum EF; quamquam uideatur om. B 

12 Orestem g non personam adferre quae om. B 14 distaret g 

1"> At D quaestionum EFv 16 adfferre quae D; afferunt quae EFv, affirmare g 
ipsis etiam BDv: etiam ipsis EF, ipsisque etiam g 17 euenire D: enenit BEF, solent 
tuenire v quaedam relinquenda BD: cum quaedam requirenda EFv 18 quanti- 

late mei: qualitate <s personae. distant autem haec B 20 co tite 11 ti o ] _ f Graece 

dyojv , i. e. actio forensis\ Capp. 21 spectionem B 22 quaeri D: qr. (i. e. 

quaeritur) B, quaerimus EFv 27 nisi mei: sed ed. Capp. 30 se esse Fv 

Huic ueneficio p. 141, 5 o.n. B oppunuut D , ponunt F 31 benefieii D, 

ilem paido post beneficio et parricidii v: om. DEF inperpetrati D: perpetrati 

EF, non perpetrati v? 



DE RHETORICA 5 — 8. 141 

p. 321 C. 

excogitari possunl. Iri quo studio criminandi falluntur: nam et in eo qui 
proditionis reus est, non de futura re quaeritur, id est de ipsa prodilione, 
sed de eo, an susceperit consilium proditionis, quod utique praecessit; et 
de tyrannide aeque, an cogitarit tyrannidem, et de parricidio non perpe- 
5 trato et de veneficio. Ergo semper aut de praeterito aut de praesenti in 
hypothesi nascitur quaestioa, in thesi contra numquam nisi de futuro. Quae 
si ita sunt, satis est utriusque declarata diversitas. 

7. Nunc, quoniam quidem de differenlia generalium et specialium 
quaeslionum satis dictum est separataque thesis ah hypothesi, ut perinde 

io distaret re ac nomine, consequens esse videtur dicere, quid sit quod hy- 
pothesin, id est controversiam efficiat. Est igitur circumstantia rerum, 
quam 71£ql6tcc6lv Hermagoras vocat, sine qua ulla omnino controversia 
non potest esse. Quid sifc autem peristasis, facilius partitione quam defi- 
nitione eius deprehendi potest. Sunt igitur partes circumstantiae, id est 

15 peristaseos, septem, quas Hermagoras [ioqlcc 7i£QL6Tcc6£0jg vocat, Theo- 
dorus <5tOL%£ia tov TTQccy^iccTog^ id est elementa, quod ex eorum con- 
iunctione quaestiones fiant perinde atque ex coniunctione literarum nomina 
et verha fieri videmus. Sed sive 6tol%£lcc sive {ioqlcc rectius dicuntur, 
nos omissa controversia nominis, quae sint ipsa dicamus. Sunt igitur haec: 

•2oquis, quid, quando, uhi, cur. quem ad modum, quihus admi- 
niculis, quas graeci cccpQQnccg vocant. Horum autem omnium aut pluri- 
morum rationalis congregalio conflat quaestionem. Sed nimirum singulo- 
rum proprietas exprimenda est. 

8. Quis significantiam hahet personae, quae spectatur duobus modis, 
25 ex nomine et qualitate. Ex nomine hocmodo: quis? Camillus, C. Marius, 

L. Sulla. Ex qualitate: quis? dives et pauper, imperator. Est autem de- 
finita in nominihus, infinita in qualitatihus personarum perspectio, quando 
in appellationem nihil praeter nomen cadit, in qualitatem et fortuna et 
aetas et condicio et disciplina et cetera, quae sunt infinita numero. Quid 
30 significantiam habet rei, quae facta ab aliquo vel dicta vel cogitafa, fieri 
dici cogitari, futura esse dictum iri cogitatum iri videatur, bona vel mala, 
honesta vel inhonesta, iusta vel iniusta, utilis vel contra, necessaria vel 
parum, magna vel parva, usitata vel nova. Quando temporis significa- 



4 cogitari D 7 est v: om. BD, post declarata habent EF Posl diuersitas est 
in B titidus : De differentia peristaseos id est circumstantiae, in DEF: De diiferentia 
peristasi, in v: De peristasi 8 Nunc quando v 9 ut perinde — — efficiat om. 

B 10 esse om. ug 13 non potest esse BD: non om. EF, esse non potest vg 

14 sunt autem partes peristaseos id est circumstantiae numero septem B 15 myo- 
ria B, miopia ED 2 v 16 kl est elementa om. g 18 stoichia B, stoechia DEF 
20 et ubi BD 21 acf)ORivioas BD, nSQLaxdascog uopoQ[iccs 5" plurimorum ra ionalis 
EFo: ration. plurim. BD\ at cf. p. 142, 14 22 quaestionem mei: quaestionem, aut le- 
galis s; at v. infra p. 142, 14 ni mirum B 24 modis id est ex B 25 C.] .0. B 
addito s. I. cessar uel clarus 26 et om. g est enim B 27 in omnibus D 
28 in qualitatem uero et vg 31 futuram esse BD, futurum esse EF, factum iri v 
dictum iri cogitatum iri EFv: dictu. iri (dicituiri D) cogitatuiri BD, dicitur; ut 
cogitatio viri ed. Capp. (dicit, ut cogitatio uiri ed. Pilh.) 32 uel parum, magna uel 
parna scripsi: uel parum magna uel parum D pr. m. , uel parua magna uel parum B 



142 AURELII AUGUSTIJNI 

p. 321. 322 C. 

lionem habet, velut Mnterdiu an noctu, sacro an inreligioso die.' Etiam 
ex accidentibus, quae interdum dant tempori suam qualitatem, velut: in 
belli ternpore an in pacis tempore, in seditione an in concordia, in liber- 
tate an in dominatione, et si qua in eundem modum cadere possunt. Ubi 
loci significationem habet, velut in civitate an extra, in sacro ioco in pro- 5 
fano, in mari in terra. Cur significat causam faciendi vel dicendi vel co- 
gitandi, rem, ut mea fert opinio, ad constituendam quaestionem in primis 
necessariam. Quem ad modum significationem habet ex facti vel quod 
fiat futurumve sit demonstratione, veluti c clam palam, per vim per dolum', 
ct si qua similia in eundem modum cadunt. 'dyoQpaC , quas nos | admi- 10 
nicula dicimus, demonstrationem habent earum rerum, per quas factum esse 
aliquid dicatur, ut est laqueus, gladius, venenum, literae, internuntius, 
mandata, servus, conscius, sicarius. Horum articulorum, ut supra dixi, 
aut omnium aut plurimorum rationalis concursus faciet civilem quaestionem. 

9. Rationales quaestiones sunt, quas Hermagoras logicas vocat. 15 
Melius enim putant sic eas cognominari quam verbales, quia logicae non 
ex verbi, sed ex rationis significatione appellatae sunt a technicis, cum 
alioquin loyog interdum verbum significet, interdum rationem. Igitur ra- 
tionales seu logicae quaestiones fiunt modis quattuor. Haec enim in illis 
quaeruntur: an sit, quid sit, quale sit, an induci in iudicium debeat. Ubi 20 
quaeritur an sit, genus id quaestionis Hermagoras 6xo%a6^6v vocat, nos 
coniecturam possumus dicere: idem Theodorus tceql rrjg ov6Cag, id 
est de substantia. Nihil enim neque factum videri potest, quod non 
habuerit substantiam, neque futurum, quod non habiturum sit substantiam. 
Quidam hoc genus quaestionis ex eo, quod per id quaeritur, an sit vo- 25 
caverunt. Altera rationalis est quaestio, quam Hermagoras finem vocat, 
Theodorus tcsqI tijg idLorrjxog, id est de proprietate, quidam quid 
sit, nonnuili de eodem et altero, id est tcsqI xov avxov xal &axs- 
qov. Tertiam rationalem quaestionem uno nomine omnes qualitatem 
vocant. 30 

10. De quarta magna contentio est, quam supra de inducendo iudi- 



et corr. D, ucl non parua uel magna parum v, uel paraa EF, vel non, parva vel ma- 
gua s 1 interdie D, sed e (post i) in ras. , interdum die BD 2 2 accedentibns 

(sed i sup. ce) B in belli tempore BDv: in temp. belli EF, in belli g 3 an in 

BDFv: an E? 4 possint B Ubi sacro loco om. F, Ubi locum demonstrat 

ut in s?fcro (om. loco) E 5 \\t\\xtB: ueluti Dvg an in profano v$ 6 in terra mei: 
an in terra vs 7 rem — necessariam mei: res — necessaria <s 8 facti g: facto 
rhei et v quid flat BEF 10 amminicula B 14 quaestionem. d€ rationalibus 

quaestionibus viei 15 sunt vi om. BDEF 16 putant Christ: putat mei, pulo g 

eas sic wg congnominari D 17 a ts%vikols g 18 signiiicat B 19 

quattuor modis EF 20 quaerentur BDv , quaeretur F, quaeritur E qnid sit 

abest ab ed. Capp. an om. D duci EFv an induci in iud. debeat] ^vulgo^ di- 
ciiur translatio, status translationis et praescriptio, Graecis [lEtalrjipig et naQccyQcccpT] seu 
naqaygacpiY.ov.'' Capp. 22 idem Dv: item BEF% 23 enim neque nos: neq. 

enim BD % , enim D l EFvs 26 uocauit EF 27 aiotiitoc B ^ 28^ de eodem el 

altero tt€i j i toy aYioy sai oatepoy ( gt€poy BEF) BDEF: ksqI xov avtov -xai 8zs- 
qov , id est de eodem et altero v$. Citm desit in codd. id est, Graeca ex glossemate 
adiecta videniur 



DE RHETORICA 8 — 11. 143 

p. 322. 323 C. 

cio diximus. Plerique enim negant esse eam, quando id agat, ne res pos- 
sit yenire in quaestionem. Sed inter omnes Hermagorae praecellit aucto- 
ritas, qui et quaestionem putat et in primis necessariam et agitari in foro 
multum et adhibendam etiam in ceteris statibus primo statim congressu, si 
5 causae condicio patiatur. Nihil enim statuo tam interesse eorum, quibus 
iudicium intenditur, quam declinare iudicium. Porro ipsam declinationem 
iudicii habere nonnullam iudicii speciem. Nam si ila res ageretur, ut 
quotiens nollet aliquis causam induci, esset hoc in ipsius potestate, nulla 
erat quaestio: nunc cum semper existant qui impediant, ipsa illa contentio, 

io qua alter in iudicium vocat, alter recusat iudicium, facit quaeslionem, 
quod controversiae genus Hermagoras {ietccIti^lv appellat. Nostrorum pauci 
reprehensionem, plerique translationem vocaverunt, utrique sane 
rationem secuti. Qui reprehensionem dixerunt, eo scilicet, quod cum 
maxime inducatur in iudicium causa, reprehenditur et quasi retrahitur: 

15 qui translationem, quod reus non omnino excludat actionem, sed, ut 
praesentem condicionem actionis excuset, in aliut genus iudicii transferat, 
vel habitum iam vel futurum. | 

11. Sunt item aliae quaestiones quattuor, quas inventores vo{uxdg, 
nos legales appellamus. In his sunt scriptum et voluntas, quod 

20 illi Q}]rov xal didvotav appellant, dvttvo^ta, quam nos contentionem 
legum contrariarum vocamus, ambiguitas, quam illi d[icptfloliav, 
conlectio, quam 1111 <5vXXoytG^6v. Verum haec paulo post diligentius 
Iractabimus, ita ut significantia cuiusque evidentius exprimatur et species 
generibus addantur. 

25 Interim mihi videtur esse dicendum, quibus omnis quaestio aiticulis 

et quasi nodis subinde adstricta ad perfectam speciem sui veniat. Est ali- 
quod dictum, quod graeci cpd6tv nominant: id scinditur in duas parles, 
et est eius alterum xardcpaO-ig , alterum dit6(pa6tg. Cataphasin (non 
sufficit enim aientiam exprimere) intentionem verbo factam possumus 



I malis negant esse eam quaestionem agat B, ut coni. Capp.: agant DEFvg; 
an agatur? 2 in quaestionibus (quaestionem EF) et inter BDEF 4 in statibus ce- 
teris B sic causae B 9 erat BD: erit EF, esset vg: fori. nulla futura erat 

II contrauersiae B metalemsin BD 12 uocauere vg 13 cum om. B 

15 sed ut praesentem scripsi: sed in praesentem BD, sed praes. v, sed in praesenti 
EF, sed uel in praesentem g 16 excuset BD: excuset ant EFv<5 18 ante Sunt est 
in meis capilulatio: dg LeGAxiBcs qdaestionibds quatuor B 19 legales dicimus B 
in his sunt scripsi: in liis (His sine in B) nomina (omnia D) sunt BDEFv, No- 
[iwa sunt 5 20 uvxivouia Aldina: axxixoMH B , ANTiuc{)xanAN D et similiter EF, 
077i. v 22 6vXloyiG[tdv uocant g 26 astricta B perueniat vg. Sequitur in meis 
titulus: Quid sit phasis quid cataphasis (et apophasis add. E) id est (i. e. om. v) quid 
intentio quid negatio status , ex quo ipso fere apparet hos titulos non ab ipso auctore 
adiecios essc; cf. eliam capitis formam p. 141, 7 27 nominant mei: uocant.»s 
28 est eius alterum tiazacpuGig, alterum dnoyaGig. Cataphasin (non sufficit e. aientiam 
exprimere) intentionem sc^ipsi: est eius alterum apophasis cataphasin (apophasin. ca- 
tafasis F, Y.axacpaGig et alterum anocpaGig E) non sufficit enim magnificentiam ex- 
primere intentionem BDEF, est eius altera apophasis. altera cataphasis. Non sufficit 
enim magnitlcentiam exprimere. Tntentionem v, est eius altera <X7t6cpa6ig, altera v.axd- 
cpu6ig. non sufficit enim aientiam exprimere: •/.arucpa^iv intentionem g 



144 AUREUI AUGUSTINI 

p. 223. 324 C. 

dicere, id est verbum quo crimen intenditur, veluti: f pulsasti, prodidisti, 
occidisti.' Quod autem illi apophasin, nos abnuentiam criminis eius, 
quod accusator intenderit, veluti: c non pulsavi, non occidi, non prodidi.' 
Ex his duobus, dicto et responso, vel intento et negato, media nascitur 
quaestio hoc modo. Intentio est f occidisti', negatio ? non occidi', quaeslio 5 
<an occiderit.' Sed ut iam a coniecturali modo recedamus, intentio est 
'iniuria occidisti', negatio c non iniuria occidi', quaestio est c an iure occi- 
derit'. Vel in aliquo legali statu. Intentio est c non licebat tibi hoc facere 
per legem': negatio est Micebat mihi hoc facere per legem': quaestio est 
'licueritne hoc facere per legem'. 10 

12. Hanc quidam, ut nos usque adhuc diximus, quaestionem vo- 
caverunt, quidam statum nominaverunt, ab eo videlicet, quod in ea et 
exordium quaestionis et summa consisteret. Primo enim quasi eminus, 
cum hinc dicatur factum esse, inde non esse factum, nulla pugna est, 
sed quasi futurae pugnae meditatio: deinde cum propius accessum est et 15 
quasi ad manus ventum, altercationi et contentioni mutuae media quaestio 
intervenit, sit necne factum. In ea uterque consistit, omisso quod ante 
dicebat: unde ei quaestioni status nomen inpositum est. Hoc idem Theo- 
dorus Kscpdkaiov appellat, translatione usus videlicet a principali parte 
corporis, quod in hoc etiam conplexu duorum, quae utrimque dicta sunt, 20 
quasi caput quoddam totius controversiae efficitur. 

13. Consequens buic locus est, aut perinde aut magis etiam necessa- 
rius, quo demonstratur quid sit causa, quid continens, quid de quo 
contenditur. Causam Hermagoras ahiov vocat, 6vviyov continens, de 
quo contenditur kqlv6{1£vov. Est igitur causa, quae nisi praecesserit, 25 
controversia fieri non potest. Quod dico, tale est. c Abdicatur a patre 
filius' controversia idcirco non est, quia nulla cur abdicaretur a patre, 
causa praecessit. Denique addamus causam et slatim controversia effecta 
est: c iuravit se non ducturum uxorem et abdicatur.' Quod iuravit ahiov 
factum est, id | est causa, cur abdicationem mereretur. Hvviyov, id esl 30 
continens, est, quod ad refutandum aixiov , id est ad refellendam causam 
videtur adferri, ut est in hac materia : c Militem, qui iuraverat se deser- 
turum, imperator occidit et reus fit caedis.' Hic enim ahiov est, id est 
causa iudicii, quod occidit; neque enim lieret reus, nisi occidisset: 6vv- 



2 eius in altero EF 3 quod scripsi: quod uerbum BD, quod uerbnm quod F, 
uerbi quod E, quod per uerbum v% uelut Impulsaui B 4 intentione et nega- 

tione vg 6 ut om. B modo, c £ e, causa vel statu, ut vulgo loquuntur\ Capp. 

7 est om. v<5 iure B: iniure D, iniuria vg 9 mihi hoc facere per legem BDEF: 

mihi g, Negatio — per legem om. v 9 quaestio per legem om. B 10 an li- 

cueritne D , sed an postea additum, licuerit F, an licuerit Ev 11 uocauere vg 12 
nominauere v, nominarunt g 17 sic D 19 ceFaLeoN B 20 utrumque D 21 
capud D 23 sit om. B, ut D de quo contenditurj i. e. iudicatio 24 causam. 

etion hermagoras continens dicit sin€COn B 25 est ergo g 27 cur abdicetur g 
30 id est BEF: uel Dvg 33 imp D, imperatore BEF aetion est .i. (rrz id est) 
causa iudicii E: aetion est causa indicii BDFv , ccfciov, id est, causa iudicii est s 
34 Gvvi%ov, id est continens, est id E<z 



DE RHETORICA 11 — 15. 145 

p. 324 C. 

s%ov est, id est continens, id propter quod occidisse se dixit, ius iuran- 
dum scilicet militis, quo deserturum se esse iuraverat. Hoc interdum 
<5vv£%ov Hermagoras, id est continens, appellat, ab eo quod omnis rei de- 
fensio ab illo coutineatur: interdum ainov alriov vocat, quasi causam 
5causae. Nam quem ad modum reatus causa est quod militem occidit, 
ita occidendi causa, quod miles deserturum se esse iuravit. 

14. Nunc quoniam scimus quid sit causa, quid continens, videamus 
etiam quid sit de quo contenditur, id est quid sit xb xqivo^svov. Est 
autem nihil aliud quam exploratio rov 6vve%ovrog, id est continentis. 

10 Quod dico, tale est; etenim in eadem controversia perseverandum puto, quo 
sint lucidiora quae tradimus. Alriov est quod occidit militem hic impe- 
rator: o~vve%ov est, quo reus nititur, id est ratio, propter quam occidisse 
se dicit; est autem, quod miles iuravit se deserturum: xQivo\Levov est ex- 
aminatio huius ipsius, quod ad defensionem reus attulit. In quo ita quae- 

15 rilur, num alia causa imperatori fuerit, cur occiderit militem, et haec prae- 
texatur: ut videatur non quia iuraverit occisus, sed [alia] quadam vel si- 
multatis vel invidiae causa. Poterit etiam hoc modo articulus iste tractari: 
an, etiam si iuraverit, parum tamen haec iusta causa fuerit cur debuerit 
occidi. Et tota perspectio totius 6vve%ovrog , quod ad alriov adfertur, 

20 KQivoiievov vocatur. Evenit tamen nonnumquam, ut in una controversia 
non semel alriov et 6vve%ov et KQivoiievov , sed saepius ipsa omnia per 
vices revoluta tractentur, ut in hac controversia: c reus est Ulixes laesae 
rei publicae, quod procos occiderit.' Hic enim airiov est quod occide- 
rit: airiov alriov vel 6vve%ov , quod eos, qui bona sua depopulabantur 

25 et pudicitiae uxoris insidiabanlur, occidit: xQivoiievov est, numquid ta- 
men, etsi hae res praecesserunt, alia tamen causa quam praetexit occide- 
rit: vel numquid ne pessime quidem de se meritos indemnatos debuerit 
occidere. Deinde ad hoc XQivoiievov aliut 6vve%ov adfert Ulixes, quo 
dicat se iussu Minervae interemisse. Deinde hoc ipsum 6vve%ov fit xqi- 

30 voLievov, quod quaeritur, utrum non propter iussum Minervae occiderit, et 
utrum in tali re ne Minervae quidem obtemperare debuerit. Est autem ai- 
riov proprius accusatoris locus, 6vve%ov defensoris, xQivoiievov utrius- 
que commune. 

15. Subinde dicendum puto, quem ad modum et quot modis contro- 



1 se addidimus ; cf. infra v. 12 2 miles E, niilite B, militem F, iiem D, sed hic 
corr. ex militis quod se deserturum iurauerat g 3 sinechon id est contiiiens 

hermagoras B; videlur i. e. continens hic glosse??ia esse 4 interdum uero v? 
8 to om. vg KP6INOM6NON BD 9 toy ciNexoNTOc id est continentis B: continen- 
tis id est rov 6vvs%ovxos rell. et <z 10 quo D corr. in quae 12 est quod B 

nititur reus EF se occidisse g 13 desertorem BD, sed D corr. ex deser- 

torum 14 adtulit F 15 occideret EF 16 alia om. BD quadam v: quacuque 
EF, quamquam BD, fort. ex quapiam 18 causa iusta EF 20 nonnunquam B 

21 semel DH : simul BD 2 EF 22 et 28 ulyxes v, Ulysses g 25 et 27 nunquid 
B 26 praecesserint v$ 27 merito B 29 ei 30 minaeruae D 29 Denique E 

30 quod mei et v: quo g utrum non BD : utrumne v<; 31 ne addidi op- 
temperare E 32 decusatoris D 33 commune. de thematibus qdae non consistdnt 
mei 34 Dicendum subinde vg contraueisa B 

rhetores latini. 10 



146 AURELII AUGUSTINI 

p. 324. 325 C. 

versiae asyslatae fiant: tametsi ne dici quidam controversias oportet, 
quae statum non habent, sed plegmata inrationabilia, id est aXoya. Fiunt 
igitur asystatae modis quattuor: uno, cum aliquid deest ex circumstantia 
(quae autem vis sit circumstantiae, et supra diximus), id est cum quae- 
stionibus aut causa aut persona aut locus aut aliquid eorum deest, quibus 5 
effici circumstantiam diximus. Hoc autem genus | asystati in scholasticam 
materiam non potest cadere, idcirco quia ne fingi quidem poterit ullum 
thema deficiente circumstantia. In veritate tamen nonnumquam evenit ut 
aliquid horum desit, et per inprudentiam actoris profligata causa veniatur 
ad iudicem. Alter est modus asystati, quem %ar i66rr\ra appellant. 10 
Nos tametsi nomen latinum dare non possumus, tamen vim inteliegere de- 
bemus. Nam cum eadem utrimque dicuntur et nulla re ne parva quidem 
discernuntur, tum huius modi %Xiy\ia propter aequalitatem utriusque partis 
statum implicat, ut: c \icini adulescentuli, qui speciosas uxores habebant, 
noctu alter alterum obvium habuerunt: accusant invicem adulterii.' Nam 15 
quidquid altera pars dixerit, hoc altera dicat necesse est: c VerisimiIe est 
te adulterium voluisse committere, quia adulescens es.' cc Te quoque veri- 
simile est voluisse, quia adulescens es." f Verisimile est, quia speciosam 
uxorem habeo.' cc Te quoque verisimile est, quia et ego speciosam uxo- 
rem habeo." c Facultatem tibi vicinitas praebuit' : cc et tibi eadem vicinitas 20 
praebuit facultatem." c Cur nocte in me?' cc cur tu autem in me incidisti?" 
Nihil est quo distinguatur, et idcirco utervis eorum sive accusat alterum, se 
criminatur, sive se purgat, defendit eum, quem criminari videtur. 

16. Tertium est asystati genus, quod Graeci %a& irsgo^iSQLav ap- 
pellant, id est, cum reo nulla defensio est, et aut color in facto non in- 25 
venitur aut parum probabilis color invenitur: unde etiam Democrates prae- 
ceptor meus solitus erat dicere, eas etiam controversias, in quibus color 
diu quaeritur, statum non habere. Verum ille constantius: nos si adfera- 
tur aliquid ad defensionem vel mediocriter probabile, admittimus. Sed si 



1 asystata Bv, ilem D, sed Idc pr. m. asystate fiat BDv tamenetsi BF 

2 plegmata BDEF: plasmata v, ut est in Fortun. 1, 3 ecctr. inrationalia BD 
alogo D l , alogos BD-EF, longa v 3 asystatae Dv: asystata Bg, asystata uocis EF 

uno EF: unu BDv, unus g circumstantiis EF 4 et B : ut DF, om. Ev$ 
5 personam D 6 circumstantias vg asysistati D scolasticam mei 7 cadere 
non potest EF 9 auctoris DEF 10 quem D sup. lin. kata mei icoTHTa 

aequalitas D dicunt B 11 tametsi D l : tamensi BD 2 Ev, tamen etsi F deuemus D 

14 implicat B: amplificat DEFv, sed D ficat in ras. ex amplicat, ut videlur uxo- 
res spec. vg 15 noctu alterultrum (alterutrum se v) obuium habuerunt BDv (EF ' inier- 
polati sunt) 16 pars dixerit hoc altera dicat nec. est B: pars dicat nec. est D, 

pars dicat nec. est et alteram dicere EF Verisimile est mei\ id est. Verisimile est 
vg 17 et 18 aduliscens D 17 uoluisse uerisimile est vg 19 uxorem habeo. 

facultatem tibi uicinitas praebnit quia et ego speciosam uxorem habeo. Cur nocte B 

tibi praebuit uicinitas EF 21 cur nocte mei: cur tu nocte v<s ; cur tu nocte in 
me incidisti? coni. Capp. 22 distingatur B utervis nos: utrius BD (rius D in 

ras.), uter Ev , ut F, uterque Capp. accuset vg se om. B, sed D 23 purget wg 

24 kata mei 25 cum reo mei et v : cum secundum alteram partem reo e*, quod 
foedum esse glossema locutionis Ktt& , eTSQopsQiccv apparet est defensio vg in 
D sup. lin. 26 inuenitur.color vg 28 quaeretur D pr. m. 



DERHETORICA I, 15-17. 147 

p. 325. 326 C. 

evidenter confossa causa est, ut oportet, secundum heteromerian explode- 
mus. Nonnumquam incidunt quaedam quaestiones, maxime in veritate, quae 
summam accusatori, nullam reo largiantur facultatem : verum eas non con- 
troversias, sed communes locos dicimus: quippe est in his non probatio 
5 criminis, sed ut in expressum atque evidens facinus expressio. 

Quartus est modus asystati vel caliginosissimus, adeo ut nonnumquam 
etiam doctis hominibus soleat obrepere : habet enim nonnullam speciem 
probabilis consistentisque materiae. Ea est huius modi, in qua iudex feren- 
dae sententiae rationem explorare non potest. Hoc Graeci ditogov vo- 

tocant, sed subiciamus exemplum : 'Petebat ab alio usuram quasi pecuniae 
creditae: ille accepisse se pecuniam confitebatur , sed depositam et idcirco 
velle se restituere sortem sine usura. Pendente interea iudicio lex de no- 
vis tabulis lata est: repetit ille quasi depositam, ille retinet quasi creditam.' 
Non | enim video quid sit hic quod in sententia ferenda iudex sequi possit, 

15 cum petitor idem interdum credidisse, interdum deposuisse se dicat, et 
ille alter interdum depositam accepisse, interdum creditam, et neuter sua 
priore, sed uterque alter alterius praeterita sententia utatur. 

17. Pertinere etiam nonnihil ad rem videtur scire figuras controver- 
siarum, quibus invicem differant, quo magis in evidenti sit, quem ad mo- 

20 dum quamque tractemus. Sunt igitur schemata, id est figurae con- 
troversiarum, quattuor: evdo%og, quod nos opinionis bonae possumus 
dicere, a^cptdo^og , quod nos opinionis confusae ex utroque, bono ac malo, 
possumus clicere, Ttaoddo^og , quod nos opinionis malae possumus dicere: 
tametsi quidam parum diligenter graece loquentes paradoxa pro his, quae 

25 sunt bonae opinionis, accipiunt: unde vulgo etiam olympionicas et ceteros 
victores Graecorum et sacrorum certaminum paradoxos vocant, magis consue- 
tudine quam ratione ducti. Nam, ut opinor, itaoddo^ov est, quod est itaod 
rrjv do^av, contra opinionem bonam. Denique licet alias vulgarem illam 
significationem huius nominis probare malimus, tamen hoc loco, ut multa nove 

30 tam a technicis quam a philosophis cognominantur, accipere debemus non 
pro solito usu consuetudinis quam pro condicione praecepti. Quarta est 

I confossa D : confosa B, confusa EFv , confessa g; cf. Val. Max. VIII, 1, 11 
eteromerian B addito s. I. alteram partem exploremus F 3 facultatem aecidunt 

(accedunt D corr. et v) uerum Dv 4 in his non est v<s 5 adque D 6 modns est 
EF 7 obripere B 9 dicunt B 10 petebat BEF: petebant D, petebat quis v<s 

II iccirco B 13 est allata v, est lata g 14 iudex sequii?: iudex sibi DEFv, 
sed D pr. m. sebi, iudici liquere g 17 propriore D utebatur EF 18 de figuris 
controuersiarum. Pertinere mei 19 quo — — tractemus om. B 20 themata s 

21 Eudoxos v, svdol-ov g opinionis bonaei?: opinionis bonae ex utroque bono 
aut malo confusae DF, opinionis bonae ex utroque bonffconfuse E, opinionis bonae ex 
utroque bono v$ possumus dicere DEFv: dicimus B 22 d^cpido^ov g quod 
nos om. D confusae om. Dv, ante possumus habet ? 23 nccQccdo^ov g dicere 
v: om. BDEF 24 quiddam B paradoxon mei et v 25 etiam vulgo EF 

26 graecornm et B: om. rell. et g 28 contra mei: id est contra v<5 uulgares DEFv 
(uolgares D corr.) 29 probare malimus huius nominis v$ noue tam B: noua 

etam D, noua tam v, noua et EF, noua iam Capp. 30 a technicis B: athecinis D, 
a mathematicis EF, a technicis et mathematicis v quam a mei et v : et Capp. 

non pro BDF: non pro tam v, non tam pro E% 31 conditione hic B 

10* 



148 AURELII AUGUSTINI 

p. 326. 327 CV 

species controversiae, quae graece ado^og dicitur, quam nos non, ut vulgo, 
malae opinionis, sed nullius opinionis, id est humilem et sordidam voca- 
mus. Sed evidenter haec propositis exemplis Hquebunt. 

18. "Evdo^og controversia huius modi est, in qua tam persona quam 
res est honesta, velut: c Scipio victis Poenis petit praemium ut spectet lu- 5 
dos laurea coronatus.' Et persona honesta est Scipionis, et quod petitur 
non inprobum. 'A^icpido^og est, in qua vel honestatem personae turpitudo 
rei maculat, velut si idem Scipio petat praemii nomine mortem Tiberi 
Aselli; nam petitoris honesta persona est, quod petitur inhonestum: vel 
contra, si abdicatus fortiter fecerit et petat praemii nomine redire in do- 10 
mum patris: persona quae petit inhonesta, abdicati: res quam petit ho- 
nesta, ut in domum patris redeat. IlaQccdo^ov est controversiae genus, 
ut supra definiebam, in quo utraque inhonesta sunt, tam res quam per- 
sona, velut: c inpudicitiae reus fortiter fecit: petit praemii nomine accusa- 
toris sui mortem.' Nam et persona petentis inhonesta est, si quidem fuit 15 
reus inpudicitiae, tametsi ali|quid turpitudini derogaverit quod fortiter fe- 
cit, et res quam petit improba. "A8o%ov est controversiae genus sine opi- 
nione utraque, humile et sordidum: c Pauper vestimenta vendebat: extitit 
alius pauper qui vindicaret ea et furto ablata esse sibi diceret. Ille ven- 
ditor ait se ab adultero deprehenso illa vestimenta detraxisse: invicem ac- 2 o 
cusant, ille adulterii, hic furti.' Hic enim et personae humiles pauperum 
et res, quae fecisse videntur quaestionem, abiectae, vestimentorum vindi- 
catio et agnitio. Et quamquam intervenit crimen adulterii non abiectum, 
tamen, quia plura sunt iv rfj 7tEQL6rd6ei humilia et sordida, totius con- 
troversiae speciem sibi vindicant. Dinoscere autem has controversiarum 2 5 
figuras cum ad multa alia convenit, tum vel in primis ad id, ut modum 
praefandi, id est principia edendi, congruentem qualitati materiae invenire 
possimus. Non enim eadem species debet esse principii in themate en- 
doxo et amphidoxo et paradoxo et adoxo, sed sua cuique forma tribuenda. 

19. lam primum in endoxo genere materiae Hermagoras negat esse 30 
praefandum. Nam si benivolentiae, inquit, conciliandae gratia praefari so- . 



1 species mei et v: facies g ado^og g 2 vocamus addidi (nisi dicimns ex 

qnae dicitur cogitatione supplendum est): om. BDEFv, possumus dicere ? 

3 euidenter haec mei: uideamus haec g liquebunt om. BD<s , linquebant F, collu- 

ceant E (sed nullius opinionis euidenter propositis. id est humilem et sordidam. sed 
haec exemplis liquebunt v) 4 Eudoxos v<s 5 praetium praemium B, sed voci 

praetium linea superposita est 8 Tyberii Bv 9 persona honesta est: quod au- 

tem petitur v<5 10 et petit BEF redire mei: reditum v<5, fort. redire ut liceat 

13 sunt inhonesta vg 14 fecit fortiter B et petit g 17 improba est vg 

controu. genus est v<5 19 ablata esse sibi B: abesse sibi DEFv, ablata sibi 
esse £ 21 pauperum om. B 22 res quas DEF uidentur fecisse g quae- 

stionem possimus (v. 28) om. B quaestione abiecta DEF, quaestionem ab- 

iectio v uendicatio v<5 23 cognitio E non abiectum DEFv: objectum g 

24 iv T7J] mei: uvxfj g 25 dinoscere D: ignoscerc F, agnoscere E, dignoscere v<s 

27 praefundi D ' 28. 30 etp. 149, 5 eudoxo vg 29 et anie amphid. om. BDEFv, 
ante paradoxo om. g sed est cuique sua v , sed est sua cuique g 30 Iam BD : 

Nam EFv 31 praefandum v : praefundum D l , profandum B, prnfundum D~EF 
inquid D 



DE RHETORICA 17 — 20. 149 

p. 327. 328 C. 

lemus, in bonae opinionis themate, quale est illucl Scipionis, benigni sunt 
ii, aput quos sumus locuturi, nihil autem attinet parare quod paratum est. 
Sed mihi longe aliter videtur, et pace tanti viri dixerim; neque enim est 
semper spectanda auctoritas, utique cum ratione vincatur. Censeo igitur 
5 nihil prohibere in endoxo genere materiae quo minus praefemur. Nihil 
enim, opinor, mali benignos iudices benigniores facere praefando, ut, cum 
offensos adversariis videmus, offensionem illam dicendo augere conemur. 
Denique auloedos et citharoedos et ceteros huius modi artifices, quamquam 
non polliceantur orationem, videmus tamen praeloqui. Quia ante actio- 

10 nem et omnino curta et sine capite oratio est, quae sine principio ab 
ipsis rebus ordilur, utemur etiam principiis in bonae opinionis coutrover- 
siis, sed brevioribus et erectioribus paulo et confidentibus et plenis digni- 
tatis, sine iactanUa dumtaxat, ne res pariat invidiam, ut est illud aput M. 
Tullium contra contionem Metelli, in qua exultare videtur contra tribunum 

15 pl. : ubi uis uel in ipsa consistere? sic enim, ut opinor, inse- 
quar fugientem, quoniam congredi non licet cum resistente. 
Quod numquam profecto tam magnifice dicere in exordio statim orsus 
fuisset, nisi et ipsius actoris esset honesta persona et res, de qua locutu- 
rus erat, non improba. Itemque alio loco, cum de coniuratorum animad- 

20 versione loqueretur: c Video, p. c, in me omnium vestrum ora at- 
que oculos esse conversos, et deinceps. Quae omnia huius modi sunt, 
ut actor et splendore suo et rebus his, de quibus locuturus est, quasi ho- 
nestissimis videatur merito confidere. Pleraque huius modi exordia aput G. 
Gracchum, quanto nobilior is fuit, tanto maioris sunt spiritus: quae dicentem 

25 profecto M. Erucium aut aliquem ex Cannensi caterva nemo ferret. | 

20. In amphidoxo genere materiae moderatione quadam utendum erit, 
cum principia ducemus, ut et turpitudinem , quae subest, et dignitatem, 
quae est in re aut persona, ** vel inlustrando augeamus: ita varie utrum- 
que miscebimus, ut alterius partis turpitudinem alterius honestas tegat, 



15 fragm. 1. 20 in Catif. IV, §. 1. 



1 est illud Bv: illud est D, est om. EF 2 hii DF 7 hi BEv$ elocuturi g 
parare BD: apparere v, partiri EF paratum Bv : parum D, partitum EF esse 
D pr. m. 3 uiri D corr. e uideri 5 praefamur B, praeferemur D corr., profe- 

rentur EF 6 mali est s facere mei ei v: reddere g 7 conemur B: coua- 

mur rell. et <s 8 cytliaredos B 9 qui ante Dh 10 est oratio EF 12 di- 
gnitatis Sigonius: dignitatibus mei et v, sed D dignitatib; ita, ut b; sit in rasura, sub 
qua latel vera s 14 metalli D contra (a in D corr. e t) r. pl BD, contra r. p. 
v, contra r. p. uel EF 15 ubi uis uel in ipsa consistere mei et v : om. g ; fort. 

ubi uis tu in ipsa consistere? insequor EF 17 nunquam B 18 auctoris Dv 

19 coniunctorum B 21 conuersas B, sed o sup. as add. et om. mei et v 
22 et splendore v: explendore D, ex splendore BEF 23 uidetur rtiei 24 g. grac- 
cum B nobilior is fuit BDEF: nobilioris fiunt v<s tanto m. sunt supplevimus 
25 merucium BD, mericium EF, Minutium v, M. Erutium g 26 amphidoxon DEF 
27 principia ducemus (dicemus EF) BDEFv: principiamus <s ut om. B quae sub- 
est — — turpitudinem (v. 29) om. EF 28 lacunae signum posuimus; videtur tale 
aliquid deesse: uel tegendo minuamus ita uarie (uariae D) utrumque (utrimque BD) 
miscebimus BDv : vel ita varie utrumque misceamus <=r 



150 AURELII AUGUSTINI 

p. 328 C. 

neque tamen cum tanta iactatione, quanta in illo superiore genere mate- 
riae, sed quasi cum quadam confidenti verecundia. Si in re turpitudo erit, 
quantum fieri poterit, avocabimus iudicem ad personae dignitatem: si in 
persona, ad rei dignitatem quasi de periculoso in tutiorem locum refugie- 
mus, sed summatim leviterque cedentes, despicere ut potius suspicionem 5 
metus quam timere videamur. Laborabimus autem in eo, ut confusa utra- 
que dignitate rei et personae plus fiduciae in honestate quam metus in tur- 
pitudine habere videamur. Sed ut limpidius hoc genus principandi depre- 
hendatur, dabo exemplum, quod habuit M. Tullius, cum pro M. Scauro 
loqueretur: erat enim controversia amphidoxos, quippe qui niteretur digni- 10 
tate personae M. Scauri, premeretur turpitudine criminis de pecuniis re- 
petundis. Utrumque in principio statim ita confudit orator, ut et turpitu- 
dinem criminis dignitate personae contegeret, neque tamen largiter nimium 
neque exultanter, sed ita, ut exprimat nonnullam etiam metus suspicio- 
nem: Maxime fuit optandum M. Scauro, iudices, ut nullo sus- 15 
cepto cuiusquam odio sine offensione ac molestia et cetera. 

21. In paradoxo, id est in malae opinionis themate, ubi et personae 
et rei dignitas pariter laborabit, longioribus principiis utendum erit et 
purgandis suspicionibus opera tribuenda et demisse loquendum cum sen- 
tentiis tum verbis etiam propius blanditiam sitis, et querimonia quasi falsi 20 
inlati criminis et falsae infamiae conpositae adversus nos per invidiam, 
summissiore toto corpore conformato ad verecundiam, summisso voltu, 
oculis terram intuentibus, neque illam acriter, sed, si possumus, etiam 
rumore dissimulato. 

In adoxo, id est in humili genere materiae, proxima sermoni debent 25 
esse principia, neque sententiis alte petitis neque verbis ultra modum or- 
natis nec structura graviore, sed quasi resoluta et simplici. Vis autem 
omnium sententiarum, quam his principiis adhibemus, ea esse debebit, ut 
rem a proprietate revocet ad communitatem, et dicat omnium interesse 
illam rem vindicari, propterea quod quanto quaeque minora sunt, tanto 30 
crebrius et magis inter multos cadere possint; nec tam oportere spectari 
magnitudinem rerum et personarum quam rationem aequi et iniqui, veri 

15 fragm. I. 



1 superiori Bv 3 auocabimus BD: aduocabimus EFv<5 4 de periculoso 

loco v<5 5 ut despicere <s 6 metus B: om. DEFv 8 uideamus B princi- 
pandi tnei et v: principiandi <5 11 ne premeretur EFv, haud scio an recle 12 in 
principiis v<5 13 contigeret B, contegerit EF 14 expromat BEF, item D, sed hic 
corr. ex exprimat 15 iudici B 17 et personae et rei dignitas E: et persona 

et dignitas BDFv<5 19 dimisse mei el v loquendum B: loquendum sequendum 

DEF, loquendam: sequendum etiam v, loquendum: et sequendum s 20 etiam om. 

<5 querimonia v: querimoniam BDEF 21 aduersum g inuidiam B: inuidiam 
iam D<5, inuidiam etiam (vel et iam) EFv 22 submissiore B conformato B: 

conformati EF, confirmati Dv 23 neque etiam illam s, fort. n. illa 24 rumore 
mei et v: timore s dissimulato nos: simulato libri 25 Iu adoxo id est Inglo- 

rioso hoc est B debeat D 27 uis BE z v : uim DE X F 28 athibemus D 

debet v<5 31 carere possit D 



DE RHETORICA 20. 21. 151 

p. 328 C. 

atque falsi; eandem enim esse horum in minimis vim quam in maximis. 
Talia principia sunt pleraque aput Demosthenen in iis libris, qui inscri- 
buntur icliotici, et magis aput Lysian et aput quosdam ex nostris veteribus. 
Certe M. Tullius, cum pro Archia diceret, non aliter exorsus est. 



1 adque D 2 Demosthenem v<5 iis v: his BDEF 3 Lysiam EFvg 

ARS. RH6T0RICA. LIB. III. 6XPLICIT INOPIT D6DIAL6CTICA LIB. IIII. D, 6XPLIC B6aTI. 

ao. RHETORica cuius et grammaticam lege incipit aRS RH6TORica. CLODiaNi. de STaTi- 

BUS B, 6XP1 SCOLICA 6NCHIRIADIS D6 ART6 R6THORICA E, FINIT F; VI V Sequiiur particuld 

ex Mariiano Capella de elocutione (cap. 31 — 38 nostrae edit.J, post quae demum haec 
legitur subscriptio : Chiri consulti Fortunatiani Rhetoricorum Libri tertii et ultimi Finis. 



VIII. 

Q. FABII LAIJREMTI VICTORINI 

EXPLANATIONUM IN RHETORICAM 
M. TULLH CICERONIS 

LIBRI DUO. 



ACCEDIT INCERTI AUCTORIS TRACTATUS DE ADTRI- 

BUTIS PERSONAE ET DE ADTRIBUTIS 

NEGOTIO. 



D =3 coclex Darmstadtiensis saec. VII. 

F z=i cocl. Frisingensis saec. X num. 200, nunc Monacensis Lat. n. 6400. 

B = cod. Bambergensis M, IV, 4; saec. XI. 

:=; ed. Orelliana in Scholiastarum Ciceronis volumine priore. 



LIBER PRIMUS. 

Omnis, quicumque incipit cuiuscumque generis orationem, haec tria 
in principiis adhibere debet: ut auditores faciat attentos, benivolos, doci- 
les. Ergo hic Cicero facit dociles auditores, cum, quid sit eloquentia, 

5 ostendit; attentos, cum dicit se de eloquentia dicturum, re scilicet magna; 
benivolos, si quidem ostendit futurum ei commodum, qui his artibus fue- 
rit edoctus. Eloquentia igitur qualis sit per se ipsam non ostendit, sed 
est capax qualitatis, quam non in se habet, sed accipit ab agente. Nam 
ut cuiuscumque ingenium fuerit eius, qui ea utitur, proinde qualis sit vel 

io quid faciat demonstrat. Ergo quoniam quivis mediocriter sapiens pot- 
est videre eloquentiam, si in homine stulto sit, malam esse, si in sapiente, 
bonam esse, propterea Cicero non utrum bonum an malum sit eloquentia 
quaerit, sed utrum plus boni an plus mali habeat ostendit. Tractat autem 
in principiis quattuor thesis: unam talem, studendum esse sapientiae cum 

15 eloquentia: aliam, parum prodesse solam sapientiam , tamen prodesse: ter- 
tiam, multum nocere eloquentiam, si sine sapientia sit. Et quia potest dici: 
c ergo eloquentiae studendum non est?nam ubique sapientiam laudas', respon- 
detur studendum esse eloquentiae, quia per eloquentiam vim suam sapientia 
exserit necessario. Quarta thesis: studendum esse eloquentiae, sed tamen 

20 quae sit mixta sapientiae. Animadvertere tamen debemus in principiis deli- 
berationis propositionem, partes propositionis, exsecutionem partium , postre- 
mam vero sententiam, quod diligenter attendenti facile cognitu est. Sed ante- 
quam ad id, unde coepit Cicero, veniamus, dicendum primum videtur, quid 
sit ars, deinde quid intersit inter artem et virtutem. Ars est, quae significan- 

25 tiam sui plenam non habet, sed intellegitur ad aliquid pertinere: non enim, 
ut codice nominato scimus statim quid sit codex, ita mox scire possumus, quid 
sit ars, nisi additum fuerit cuius ars, poeticae, grammaticae, eloquentiae. 
Virtus est animi habitus, in naturae modum rationi consentaneus, et ideo in 
naturae modum; duobus enim constamus, anima et corpore. Anima inmorta- 

30 lis est. Si inmortalis est, a divinis descendit: si a divinis descendit, perfecta 
est. Sed acies quamvis perfectae animae quodam corporis crasso tegmine in- 
retitur et circumfunditur, et ita fit, ut quandam oblivionem sui capiat. Cum 



INCIPIT COMMENTU VICTORINI RETHORIS IN .M. .T. CICERONIS RETHORICAM F, MARII 
FABII VICTORINI RETHORIS IN RETHORICIS M. TVLL. CICERONIS LIBER .1. INCIPIT B; 171 Cod. 

Vaticano est inscriptio: o. lavrentii fabii victorini marii commentariorv etc, cf. A. 
Mai in Spicileg. Rom. V, p. XI. 

5 magna] kic incipit I) , in quo primum folium periit 6 si quidem D, ut coni. 

Orelli : siquidem quia BF 7 eloquentia D ipsam BDF: ipsa 9 fuerit 

B s. I. perinde BO 14 theseis 16 sit DF: ea sit BO 17 non esse 

DBF, sed esse in D corr. ex est, ut apparei 21 deliberationis, propositionum par- 

tes, exsecutionem ed. Capp. postremo BFO 22 cognitum F et corr. D 26 ut 
D (add. s. I. ?n. 2 uel): uelut BFO 27 cuius ars poeticae D (sup. ars additum 

artis) : cuius artis (ars B corr.y ut ars poeticae BF, cuius ars, ut ars poet. 



156 VICTORINUS 

p. 102. 103 C. p. 3. 4 o. 

vero || studio ac disciplina veluti detegi coeperit atque nudari, tunc in naturae 
suae modum animi habitus revertitur atque revocatur. Hanc virtutem Plato 
dicit nunc arte fieri, nunc cum hominibus nasci, nunc exercitatione confici, 
nunc a deo dari. Haec virtus in rhetoricis a Cicerone eadem ponitur quae 
sapientia. Alibi vero, id est in libris de re publica, ab eodem Cicerone illa 5 
virtus dicitur quae prudentia. Virtus igitur habet partes quattuor, prudentiam, 
iustitiam, fortitudinem, temperantiam. Prudentia est rerum bonarum et ma- 
larum per omne tempus scientia. luslitia est animi habitus ita informatus, 
ut omnibus meritis tribuat dignitatem. Fortitudo est con|siderata periculo- 
rum susceptio et laborum perpessio. Temperantia est animi circa res inuti- io 
les atque inhonestas victrix ac pudica dominatio. Harum partium partes in 
consequentibus cognoscemus. Nunc ad id, quod ostendere proposuimus, 
revertamur, scilicet ut, quid inter artem et virtutem intersit, videamus. Ha- 
rum quattuor partium, quas diximus inesse virtuti, nulla omnino in artem ca- 
dit. Ars enim tantum praecepta tradit, non aliquid secundum ipsa praecepta 15 
faciendum. Ideo ars sapientiae tradi non potest: per se autem tota constat 
ac permanet; quae perfecta est, si haec quattuor teneat, prudentiam, iusti- 
tiam, fortitudinem, temperantiam. Datur autem ars eloquentiae, et recte 
datur. Etenim si constat quattuor rebus, natura, usu, exercitatione, arte, 
necessario et artis praecepta in eloquentiam dantur. Quae si deest, profecto 20 
tria illa multum interdum nocere, numquam prodesse possunt. Dicendum 
etiam videtur, quae distantia sit inter rhetorem, sophistam et oratorem. 
Rhetor est, qui docet litteras atque artes tradit eloquentiae: sophista est, apud 
quem dicendi exercitium discitur: orator est, qui in causis privatis ac publi- 
cis plena et perfecta utitur eloquentia. Et ut sciamus alium esse rhetorem, 25 
alium oratorem, hos libros artium rhetoricarum vocavit, ubi docet artem di- 
cendi, illos alios tres de oratore nominavit, ubiilla, quae habere debeat 
orator, ostendit. Nunc ergo considerans quid et quantum sit illucl, de quo 
dicturus est, id est eloquentia, recte se inducit diu cogitasse, non utrum bona 
an mala sit eloquentia, sed utrum plus boni an plus mali habeat. 30 

Saepe et multum hoc mecum cogitavi] Horum si unum sit, non osten- 
dit satis diutinam cogitationem. Possumus enim frequenter aliquid cogitare, 
sed statim a cogitatione desistere: possumus itidem diu aliquid cogitare, sed 
id una tantum die facere. Recte ergo utrumque coniunxit c saepe et multum 
hoc mecum cogitavi.' Et quia in publicum proferri res non debuit nisi certa 35 
et deliberata, recte ait c mecum cogitavi.' 

Ronine an mali plus] Causa deliberationis, non utrum bona an mala sit 
eloquentia, sed utrum plus boni an plus mali habeat eloquentia. Non tamen 
vacat ratio ordinis: potuit autem dicere c maline||an boni plus', sed Cicero 
naturam tenuit eloquentiae, quae cum primum agere coepit, profuit homini- 40 
bus; nam c conpulit eos et congregavit.' Post autem depravata ingenio malo- 



5 in incerto libro p. 853 ed. II. Turicensis. 



1 detegeri D adque D 6 babet .1111. partes F 9 meritam coni. coll. 
p. 164, 18 17 quae] quia quae F, sed quae expunctum 20 in eloquentia F 
22 sofistam et paulo post sofista DF 23 tradit D (add. manu secunda or super it) : 
artes. traditor eloquentiae FO , in B syllaba or erasa est 26 Rhetoricorum 

27 orator habere debeat 30 boni aut plus DF Post habeat sequitur in B in- 
scriptio: Marci Tullii Ciceronis liber primus rhetoricorum incipit; nam in hoc codice 
totum opus Tullianum per partes descriplum est, unde fit ut permulta Victorini lemmala 
desint 32 cogitionem D 34 coniuncxit D 30 mecum D l : hoc mecum D*BEO 

37 sit om. D 38 sed quaerit utrum F 40 natum D 



IN LIB. I, 1. 157 

p. 103. 104 C. • p. 4. 5 0. 

rum, multum nocuit rei publicae. Bene igitur ordinem tenuit, ut cliceret 
*bonine an mali plus.' 

Hominibus attulerit et civitatibus] Res publica duobus constat, publico 
et privato: ideo 'hominibus et civitatibus'. Hoc et in Verrinis animadvertere 

5 debemus, qualiter ubique Cicero aut homines defendat ant civitates. 

Copia dicendi] Quoniam nomen eloquentiae id sibi optinet ac vindicat, 
ut ciim ad aures venerit, non nisi optima accipiatur, ideo maluit defmire elo- 
quentiam. Ne quis ergo audita eloquentia, quae quasi sono ipso id optinuit, 
ut mixta videatur esse sa|pientiae, ne quis, inquam, deliberandum non cre- 

10 deret, utrum plus boni an pius mali habeat eloquenlia, sed ipsam per se sa- 

tis aestimaret bonam, propterea maluit definire eloquentiam, dicendo 'copiam 

dicendi': quae quia potest ad utrumque flecti, causam deliberationis induxit. 

Ac summum eloquentiae studium] Postquam docuit quid esset eloquen- 

tia per definitionem, securus postea, occupatis iam auditorum sensibus, elo- 

15 quentiam nominavit. Sed recte ait ? ac summum eloquentiae studium'; non 
enim potest declarari quid possit eloquentia, nisi in aliquo fuerit ac plena 
fuerit. 

Nam cum et nostrae rei publicae detrimenta considero] Ostensurus 
quantum boni aut mali possit eloquentia, de re publica loquitur, et recte. 

20 Non enim in privalis rebus eloquentia periclitanda est, sed in publicis. Ita 
ipse in Verrinis cum de se vel de eloquentia sua optimam probationem ad- 
ferret, publicas causas commemorat, tacet privatas: me qui tot annis in 
causis iudiciisque publicis ita sim versatus. Nunc denique, ut 
bonum demonstret eloquentiae, de rei publicae incommodis vel commodis lo- 

25 quitur. Animadvertendum tamen, quocl partes non eodem ordine exsequatur, 
quo proposuit. Ait enim supra ? bonine an maii plus' : nunc a malis eloquen- 
tiae incipit. Sed supra naturam, ut diximus, secutus est, nunc cogitationis 
rationem servat. Illa enim prima cogitationi occurrunt, quae vicina sunt a 
nostra memoria. Ideo et de recentibus et quod esset magis propinquum, 

30 elegit, cum ait, c nostrae rei publicae detrimenta considero'; consideratio enim 
rei publicae praesentis est. Ergo quoniam hucusque multa incommoda per 
soiam eloquentiam rei publicae contigerunt, recte a malis eloquentiae coepit, 
post dicturus de antiquioribus bonis et malis. 

Et maximarum civitatium veteres animo colligo calamitates] Recedit 

35 paulatim a re publica nostra ad extraneas civitates, et recte || post Romam ma- 
ximas civitates nominat. Ergo quoniam vetustiora sunt harum exempla civi- 
tatium, animo se ait colligere. In re publica autem nostra quae sint gesta, 
considerat: recte itaque maximarum civitatium collegit calamitates. Illic 
enim aliquid operatur eloquentia , ubi populus maior est. 

40 Non minimam video] Quia de modo hic agitur, id est, utrum plus boni 

an plus mali adferat eloquentia, ideo ait c non minimam video esse invectam 
partem incommodorum'. 

Per disertissimos homines invectam partem incommodorum] Quod supra 



22 Cic. Div. in Caecil. §. 1. 



1 igitur DF: ergo BO 2 an mali plus attulerit hominibus edd. 3 hominibus 
attulerit hominibus DBF, sed in D allerum hominibus erasum 5 qualiter D in ras. 
11 in dicendo DF 12 quia om. D 20 in posl enim D s. I. 21 de post uel 

D s. I. 22 tot annos libri Tulliani 23 anle nunc in D ita demum erasum 

25 exequitur FO 29 acleo D 30 reip. B: reip. praesentis DF 31 rei publ. 

nostrae praesentis O e cod. Basil. 34 ciuitatum O 36 ciuitium D, ciuitatum 

B 2 FO 38 ciuitatum O 41 esse — incommodorum om. edd. (in B tamen deest esse) 

43 invectam esse O; inuectam p. incomm. om. B 



158 VICTORINUS 

p. 104. 105 C. p. 5. 6 0. 

disputavimus, noluit per eloquentiam dicere, sed per disertissimos homines, 
id est, qui habeant copiam dicendi solam. c Invectam' vero per metaphoram 
navis; res publica enim dicitur gubernari. 

Cum autem res a nostra memoria propter vetustatem remotas] Expositis 
malis incipit dicere, quid boni habeat eloquentia : c a nostra memoria' inquit 5 
c remotas'. Ut excuset memoriam quasi neglegentem, addidit c propter vetu- 
statem'. Ergo illa, quae nimis a memoria nostra remota sunt, qui scire 
possumus? c Ex litterarum monumentis' inquit c repetere instituo'. Haec mo- 
numenta dupliciter accipiamus, aut annales aut historias; primo enim annales 
fuerunt, post historiae factae sunt. | 10 

Multas urbes constitutas, plurima bella restincta, firmissimas societates, 
sanctissimas amicitias] Dicendum est hoc loco, quid sit civitas. Est autem 
civitas collecta hominum mnltitudo ad iure vivendum. Cum ergo fuerit civi- 
tas constituta, necesse est ut primo bella patiatur, postea pacem agat. Pax 
enim a pacto dicta: pactum vero esse non potest, nisi si causa praecedat, id 15 
est bellum. Hoc et Sallustius tenuit, cum de rebus Romanis loqueretur; 
dixit enim prius bella gesta, post pacem esse fundatam. Res inquit Ro- 
mana plurimum imperio vaiuitServioSulpicio etMarcoMar- 
cello consulibus, omni Gallia cis Renum atque inter mare no- 
strum et Oceanum, nisi qua paludibns invia fuit, perdomita. 20 
Hic bellum geritur, deinde pacem memorat consecutam. Optimis autem 
moribus et rnaxima concordia egit inter secundum atque pos- 
tremum bellumCarthaginiense. Quaeritur auiem, utrum in bellis ali- 
quid possit eloquentia. Potest sine dubio, et tantum quantum virtus potest. 
Nam si virtute bella finiuntur, et eloquentia bella finiuntur: ideo ergo ait 25 
c plurima bella restincta'. Iam illud notum est, quod bella ardere dican- 
tur: ardebat omnis Hispania citerior: item : quis tanti incen- 
dia beili. 

Firmissimas societates , sanctissimas amicitias] Inter socium et amicum 
hoc interest: socius est, qui nobis aliquo pacto ad aliquid nobiscum geren- 30 
dum coniungitur: amicus est, qui mihi usu vitae si|milis pio ac fideli amore 
coniungitur. Et quia socius aliquid nobiscum gerit, ideo ait c firmissimas 
societates': quia amicus pio nobis amore coniungitur, ideo ait c sanctissimas 
amicitias'. Ergo interdum amicus est et socius non est, si nihil mecum ge- 
rat: et rursus, cum sit socius, amicus non est, si aliquid mecum invitus 35 
gerat. Propterea Cicero ubique duo haec iungit, socios populiRomani 
atque amicos: ita et hic c firmissimas societates, sanctissimas amicitias'. 

Intellego] Recte c intellego' ; ait enim supra e ex litterarum monumentis 
repetere instituo'. Ergo id quod legitur intellegendum est. 

Cum animi ratione, tum facilius eloquentia conparatas] Ubique duo haec 40 
coniungit. Sed quando aliquid duae res agunt, triplici modo agunt: aut ae- 
quales sunt, aut nunc ista plus praeslat, nunc illa. Hic sapientiae dat pro- 



16 Hist. lib. I. 27 Sall. hist. I. Verg. Aen. 1, 566. 



2 uero] autem B metaforam DF 8 monimentis el cleinde monimenta F 

9 accipimus D 2 BFO 10 historia facta D pr. m. 11 firmissimas amicitias 

DB: om. FO 14 ut sup. lin. D agit D ex corr. 15 dicta (aut dictu) D pr. m. : 
dicitur D corr. m. s. BFO nisi si D: nisi BFO 17 fondatam D 19 Rhenum 

BO 20 qua F: quia D, quae a BO 22 egit DF: egit res p. BO , egit populus 
Rom. Dietsch secundum Aiigustinum 24 potest D pr. m. : potest enim BFO et D sup. 
lin. 25 si mei: om. 26 dicantur D l : dicantnr ut ait D'BFO 30 nobiscum 
om. cod. Basil., incl. 32 firmissimas ait B 34 mccum nihil B 38 moni- 
mentis BF 39 idj ideo D 



IN LIB. I, 1. 159 

p. 105. 106 C. p. 6. 7 0. 

prias agendi rationes. Sed quia virtus omnis magnitudine sui tarda est, id- 
circo subiunxit et tempus, ut illud quod sapientia invenerit, facilius elo- 
quentia conpleatur. Ergo ad aliquid cito faciendum alterum alterius auxilii 
eget. Recte igitur rei publicae commodum ex confectione utriusque coniungit. 
5 Ac me quidem diu cogitantem ratio ipsa in hanc potissimum sententiam 

ducit, ut existimem sapientiam sine eloquentia parum prodesse civitatibus, 
eloquentiam vero sine sapientia nimium obesse plerumque, prodesse num- 
quam] Supra ostendit, quantum obesset eloquentia quantumque prodesset, 
sed mixta sapientiae: nunc vult ostendere singillatim, quantum sapientia 

10 sola prosit, quantum eloquentia sola obsit. Quod cum ostenderit, quoniam et 
sapientia sola parum prodest et eloquentia sola multum obest, rursus dictu- 
rus est eloquentiam sapientiae esse iungendam. Omnis res aut nimium prodest 
aut parum prodest, aut nimium obest aut parum obest: sapientiae unum dat, 
ut sola parum prosit rei publicae, nibil tamen obsit. Eloquentiam vero so- 

15 lam saepe ait nimium obesse, qua in re obesse semper ostendit, sed interdum 
satis obesse. Illam uero aliam partem tollit soli eloquentiae, ut vel parum 
prosit | rei publicae, nibil tamen obsit. Verum quod ait c ac me quidem diu 
cogitantem ratio ipsa', ipsa, inquit, ratio, sapientiae scilicet, quam eloquen- 
tiae dicimus esse iungendam. 

20 Quare si quis omissis rectissimis atque honestissimis studiis rationis et 

officii] Ostendit quid sit plena sapientia. Sapiens est enim, qui divina atque 
humana optime novit. Ergo studium rectae ralionis ad divina , studium ho- 
nesti officii ad humana referamus. Quod autem ait c studium', rectius dixit, 
quam dixisset, c quare si quis omissa ratione atque officio'. In his enim no- 

25 minibus perfecta philosophia est, quam quia nuilus orator plene potest adse- 
qui, ideo nobis horum vel studium habendum esse demonstral. 

Consumit omnem operam in exercitatione dicendfj c Consumit' inquit: 
iam in ipso verbo inest inutilis labor. Quod autem ait c in exercitatione di- 
cendi', timet eloquentiam nominare, ut supra diximus, ne sen|sum audientis 

30 offendat. Itaque haec definilio est eloquentiae: eloquentia est exercitatio 
dicendi. 

Is inutilis sibi, perniciosus patriae civis alitur] Omnis homo aut sibi aut 
patriae consulit aut plus sibi quam patriae. Recte ergo homines ad haec duo 
miscenda, sapientiam et eloquentiam, primo ab utilitatibus suis, deinde etiam 

35 publicis invitantur. c Qui' inquit c fuerit in sola dicendi exercitatione versa- 
tus, omissis studiis rationis et officii, et sibi inutilis et perniciosus patriae civis 
alitur : c qui vero ita sese armat eloquentia' : bene c armat', quasi sapientia pro 
robore sit, pro armis eloquentia. Adtendamus tamen, ut supra pro elo- 
quentia aut copiam dicendi aut exercitationem aut disertitudinem nominave- 

40 rit, nunc, ubi et de sapientia loquitur, ut securus eloquentiam nominet. Hic 

quoque duo illa servat, quae supra diximus; c qui' inquit c sapientiae miscuerit 

eloquentiam , is et suis et publicis rationibus utilissimus atque amicissimus 

civis fore videtur': utilem circa privata, amicum circa publica accipiamus. 

Ac si volumus huius rei quae vocatur eloquentia] Primo rem quandam 

45 constituit, cui eloquentiae nomen inposuit, et ostendit unde nascatur elo- 



4 indiget O 7 miiic D l : nunc uero D 2 BFO 9 sigillatim O quoniam 

sapientia F . 15 qua — ostendit sed DBF: om. O et interdum O 17 prosit 

rei p. nihil tamen obsit DF: prosit rei p., multum tamen obsit, soli sapientiae dat, 
ut vel parum prosit, nihil tamen obsit BO 18 ipsa semel habet D 24 quam si 

dixisset O quare om. O 28 iam in isto verbo est BO 29 ne om. D 30 elo- 
quentia est om. DF; fort.: haec defmitio est: eloquentia est 32 ciuilis D 37 

se D, sed se superscr. 38 ut, cum supra BO 40 nominat F 43 priuata D 

45 nascitur F 



1 60 VICTORINUS 

p. 106. 107 C. p. 7. 8 0. 

q.uentia. c Sive ex arte' inquit c sive ex studio sive exercitatione sive ab na- 
tura', huius, inquit, eloquentiae, cuius incerta est origo, ? si volumus consi- 
derare principium, invenimus' inquit c id ex honestissimis causis natum atque 
optimis rationibus profectum.' Causa est animi inpulsus ad aliquid agendum: 
ratio est gerendorum ordo ex causa venientium , ut quid quo loco facias ac 5 
dicas intellegas. Ergo, inquit, si eloquentiae principium considerare volu- 
mus, primum causa attendenda est. Haec causa honesta est: deinde ratio- 
nes et easdem optimas invenimus. Inter studium autem et exercitationem 
hoc interest: studium est animi ad aliquid agendum pertinacia, exercitatio 
est suscepti actus continuatio. Ex his quoque supra diximus nasci eloquen- 10 
tiam posse. 

2. Nam fuit quoddam tempus, cum in agris homines passim bestiarum 
more vagabantur] Incipit commemorare causas fuisse honestas, quibus elo- 
quentia non ad ipsum, quod est, nata sit, sed circa agendum principium 
sum|pserit. Ut supra diximus, aiunt philosopbi e duobus hominem constare, 15 
anima et corpore. Animam vero esse perfectam, sed inpediri crassitudine 
corporis, quo minus se talem exserat, qualis est per naturam. Ergo mundo 
constituto erant homines nimis inpediti corpore, et in quibus vis animae ob- 
ruta atque oppressa esset. Tunc necessario rapto vivebant et malis mori- 
bus, oppresso animae bono, circa res omnes viribus corporis abutebantur. 20 
Sed quia natura non aequaliter se per omnes fundit, aliquando unus extitit, 
qui se bene intelJegeret et qui videret esse in hominibus animam illam divi- 
nam, quae haberet in se multas utilitates, si tamen posset ab ali||quo e late- 
bris quibusdam elici atque proferri. Ergo his causis eloquentia initium non 
nascendi, sed agendi sumpsit. c Nam fuit quoddam tempus, cum in agris ho- 25 
mines passim bestiarum modo vagabantur': sic Vergilius: 

Haec nemora indigenae Fauni nymphaeque tenebant 

Gensque virum truncis et duro robore nata: 

Quis neque mos nec cultus erat, nec iungere tauros 

Aut conponere opes norant aut parcere parto. 30 

Et sibi victu fero vitam propagabant] Sapiens omnis memoriae studet. 
Illi, in quibus vis animae mole corporis oppressa delitescit, non memoriae 
student, sed ferino ritu subsidia singulis prospiciunt diebus. Sic Sallustius: Et 
quoniam vita ipsa, qua fruimur, brevis est, memoriam nostri 
quam maxime longam efficere, convenit, non pecorum more35 
vivere, quae natura prona atque ventri oboedientia finxit: ut 
isti homines fuerunt, qui sibi victu fero vitam propagabant. 

Non divinae religionis, non humani officii ratio colebatur] Plena philo- 
sophia, quae constat ex duobus, ex physica et ethica. Physica est, quae de 
divinis agit, ethica, quae de humanis disserit. Sed quia hodie illud docet, 40 
quod oratori est necessarium, ethicam prosequitur : quae si tunc ab homini- 



26 Aen. 8, 314. 33 Cat. 1. 



1 ab D 1 : a D 2 BFO 3 inveniemus 0; recieinfra p. 165, 23 reperiemus, ut est in 
libris Tullianis 4 est (post causa) om. F 8 inveniemus 14 agentem F 15 e 
om. F 19 obpressa F 21 se per F: semper BDO\ sed in D m erasa, in B ex- 
puncta 26 bestiarum passim F sic D x : sicut D*BFO uirgilius BFO et sic 

alias 27 tegebant D 2 29 Queis neque cultus BO 32 animi B l .leli- 
tiscit D 33 singulis Orelli: solis mei salustius BFO 36 obedientia BFO 
38 philosopliia est quae BO 39 fysica (bis) mei 40 disserit om. cod. Basil. y in- 
clusit hodie DB: cicero FO 



IN LIB. I, I. 2. 161 

p. 107. 108 C. p. 8. 9 0. 

bus ignorata est, multo magis physica ignorata est. Ergo indicat, ut illi vi- 
xerint, qui animae commodis ignoratis corporis viribus pleraque gesserunt. 

Nemo nuptias viderat legitimas, non certos quisquam inspexerat liberos] 
Utrumque enim vaga atque incerta Venere conficiebatur : neque erant iura, 

5 quae id fieri prohiberent. 

Non ius aequabile quid utilitatis haberet acceperant] Illic enim nullius 
iniuria vivitur, ubi est iuris aequalitas, aequa libertas, ubi aliquid aut omni- 
bus licet facere aut omnibus non licet. 

Perniciosissimis satellitibus] Vires corporis esse ait cupiditatis ministras, 

io quae in animis hominum quandam optinent tyrannidem. 

Quo tempore quidam, magnus videlicet vir et sapiens] Ut facilius in- 
tellegentiam consequamur, rerum similitudo proferenda est. Anima ita est 
ut vinum. Nam, quemadmodum vinum pro vase, in quo est habitum, aut 
retinet aut amittit violentiam, proinde anima, si optimum et castum corpus 

15 offenderit, servat naturam, sin alias, velut amittit. Ita ergo cum mortale 
genus brutum atque inscium rerum omnium | vagaretur, extitit quidam vir 
magnus, in quo anima suam retineret naturam et qui intellegeret omnes ho- 
mines habere in se quiddam divinum, sed id vitio corporis opprimi atque de- 
perire: quod si fuisset elicitum, maximas inde commoditates hominibus posse 

20 contingere. || 

Cognovit, quae materies et quanta ad maximas res opportunitas in ani- 
mis inesset hominum] Materia non ad hoc ipsum materia est, quod materia 
vocatur, sed ad id, quod inde fieri habet, materia est. Opportunitas vero 
non accidit neque in altero est, sed in eadem materia est. Potest autem in 

25 ligno esse materies ad aliquid faciendum, sed, si putrescit, opportunitas in 
materia non est. Similia et de reliquis materiis possumus dicere. Ergo non 
suffecerat inventa in hominibus materia, nisi in eadem materie etiam oppor- 
tunitas fuisset ad maximas res. 

Si quis eam posset elicere] Est ergo qui potest elicere, et est quod pot- 

30 est elici. Hoc deinde attendamus. Unus potest videre aliquid effici posse, 
non tamen etiam efficere. Denique etiam istum sapientem et magnum virum 
Cicero ait vidisse in hominibus materiem, sed dubitasse de effectu. Ait enim: 
c si quis eam posset elicere'. Utrumque tamen dat huic viro, et intellegere 
et efficere ; est enim et sapiens et eloquens. 

35 Et praecipiendo meliorem reddere] Erat ergo in hominibus animus, sed 

ideo c reddere', quia videbatur amissus: erat bonus animus, et ideo ait ? prae- 
cipiendo meliorem reddere'. His causis igitur honeslissimis , ut videmus, 
iste quidam conpulsus est ad eloquentiam, hoc est ad id, unde nasci ad actus 
primum coepit eloquentia. Quae enim causa honestior quam homines bestia- 

40 rum modo viventes praeceptis utilibus atque honestis ad humanam atque di- 
vinam cognitionem traducere ? Ergo istum virum magnum atque sapientem 
quemcumque accipiamus; multi enim Saturnum, Platonem, Aristotelem atque 
alios volunt intellegi, sed errant. 



uixerunt D 2 BO 3 legiti- 
mas uiderat nuptias O certo D quisque B 6 acceperat O et edd. Cic. 

14 perinde O 15 ammittit D Ita igitur B^O 17 retinet D 19 hominib; 

D pr. m. : hominum D corr. BFO 21 ad om. F in om. F, sap. lin. D 22 

hoc D s. L quod mei: quo O ex cod. Basil. 23 fieri habet] H. e. potest, Graeco 
loquendi more yivso&cu s%£i r . Capp. autem B, sed s. I. uero 26 reliquis ma- 

teries D 27 sufficeret F; at v. p. 163, 1. 173, 14 inuentam in h. materiam 

DF, item B l , sed materiam in hominibus eadem materia O 29 elicere et — 

potest om. D et est F: et BO 32 materiam in hominibus O 3(3 ait] in D 
38 quidam ut [ex uir?) D, quidem F 41 cogitationem F 43 errat D 

RHETORES LATINI. 21 



162 VICTORINUS 

p. 108. 109 C. p. 9. 10 0. 

Qui dispersos homines in agris et in tectis silvestribus abditos ratione 
quadam conpulit unum in locum et congregavit] Duas res supra posuit, ho- 
nestissimas fuisse causas optimasque rationes, ut ad actus eloquentia nasce- 
retur. Explicitis ergo honestissimis causis incipit ostendere optimas eloquen- 
tiae ad actus fuisse rationes. Et ut intellegas iam de causis esse dictum, 5 
c ratione quadam' inquit c conpulit unum in locum et congregavit'. Diximus 
rationem esse rei gerendae ordinem necessarium, ut puta, hoc primum debet 
fieri, hoc deinde, hoc tertio, ut nunc primo conpelluntur homines, post con- 
gregantur, deinde in unam quamque rem inducuntur utilem atque honeslam. 

Conpulit unum in locum et congregavit] 'Conpulit' quasi invitorum est, 10 
iam volentium c congregavit'. Sed debemus scire, quid sit conpulit et con- 
gregavit, quasi civitatem fecit. Nam, ut supra diximus, civitas est collecta 
hominum multitudo ad iure vivendum. Ergo eloquentia plurimum prodest; 
nam facit civitatem et quidquid utile atque honestum est insinuat. || 

Et eos in unam quamque rem inducens utilem atque honestam] Cicero 15 
duplex esse honestum docet, unum illud solum atque purum: aliud, quod 
cum utili inductum sit. Sed solum illud aput paucos est, eos scilicet, qui 
soli gloriae student nihilque ad sui utilitatem gerunt, quidquid sanciunt, con- 
sideratione boni malique generatim sanciunt, non gratia in eodem versantium 
personarum. Honestum vero illud cum utili ideo honestum vocatur, quia 20 
id quod iunctum ac duplex est ab eo quod | maius est nomen accipit. Verum 
illud honestum philosophorum est, hoc illorum sapientium, qui rei publicae 
student, qui in civitate versantur. Quod quidem honestum utilitati semper 
adiunctum est et ulilitas honestati. Hoc etiarn Socrates ait, nihil esse utile, 
quod non honestum sit, nihil honestum, quod non utile sit. Sed ut ipsum 25 
inteltegamus, rerum exempla proferenda sunt. Esse iudicem honestum est: 
iuncta est tamen utilitas honestati; nam nemo ei iniuriam facit, nemo servis 
eius; prodest in posterum, liberis prodest. Amicis ergo si quid praestat, 
etiam ulile est. Sed quamquam haec duo iuncta sint, non tamen ita mixta 
sunt, ut vino aqua miscetur, scilicet ut secerni nullo modo possint, sed ita 30 
mixta sunt, ut secerni posse videantur, quem ad modum si fiat acervus ex 
tritico et hordeo. Quamquam ergo duo haec mrxta sint, tamen aliquo modo 
et secerni possunt. Etenim, si quid alicui praesto nec gratiam reposco, ho- 
nestum est: at id ipsum quod praesto, si gratiam reposco, fit utile. Ergo 
primum sit illud solum honestum, quod per se placet nulla adiuncta gratia: 35 
hoc medium honestum, quod cum utilitate est: tertia sit commoditas, quae 
solis lucris intenta est abiecta omni honestate. Honestum vero philosophicum 
soli gloriae studet abiecta etiam utilitate. Nunc ergo, quoniam collectis ho- 
minibus et congregatis civitas facta est, quid debet persuaderi? quid homini- 
bus insinuari? Non honestum illud solum, quod philosophorum est, non 40 
commoditas, quae hominum perditorum est, sed illud medium honestum at- 
que utile, quod in omni re publica, quod in omni civitate versatur. 



3 causas om. B 1 7 ut D s. I. 8 hoc tertio F, ut coni. Orelli: ac tertio 

DBO, sed D l terti*, fort. tertiu 11 quod sit 16 adque D , ut plerumqae 

17 cum utile D inductum DB l F: iunctum B 2 20 illud coniunctum cum utili 

honestum uocatur D 1 : uocat hon. F, hon. uocat D 2 BO 21 accepit B 22 
est om. F 28 in posterum (um in is corr.) D: posteris BFO liberis eius BFO, 
in D eius s. I. m. 2 29 iuncta sunt et v. 32 mixta sunt 30 uina aqua miscentur 
F pr. m. 32 haec duo BO 33 et om. F 34 ad id DF 36 hoc medium ho- 
nestum F: hoc medium honestum utile DBO 37 philosophum F pr. m. ; hic ter- 

minatur in B folium octavum sive fasciculus primus ; fasciculus sequens intercidit. Quae 
desunt inserto fasciculo a manu saec. XIII ex codice malae notae repleta sunt, quare 
per hanc partem lectiones codicis B exscribere nolidmus. 



IN LIB. 1/2. 163 

p. 109. 110 C. p. 10. 11 0. 

Primo propter insolentiam reclamitantes] Nihil egerat eloquentia, si 
statim, ut insinuare coepit quid esset honestum atque utile, persuasisset. 
Sed ostendit magnas inesse vires eloquentiae, si ad id, quod erat oplimum, 
traduxil invitos. Et ne videantur idcirco reclamasse, quod res optima non 

5 esset, ideo ait c propter insolentiam' et c primo reclamitantes'. Deinde ne elo- 
quentiae quibusdam venenis etiam ad malam rem traducti videantur, f propter 
rationem' inquit c atque orationem studiosius audientes'. Ergo ubi ratio est 
et sapientia, malitia inesse non potest. c Rationem' ad sententiarum gravita- 
tem referendam sciamus, c orationem' ad ornamenta verborum. 

10 Ex feris et inmanibus mites reddidit et mansuetos] Difficile est rem ali- 

quam cuicumque tollere, difficilius aliam dare. Hic utrumque factum est. 
Sublata est a hominibus feritas atque inmanitas, data humanitas et man- 
suetudo. || 

Ac mihi quidem videtur hoc nec tacita nec inops dicendi sapientia per- 

15 ficere potuisse] Sunt multa, quae solo habitu sui perfecta sunt, multa quae 
et habitu et usu: ut athleta si habeat corporis magnitudinem, non continuo 
perfectus est, nisi ei et usus accedat; ut orator concepto totius scientiae ha- 
bitu non continuo perfectus est, nisi ei et usus accedat: sapientia vero habitu 
sui perfecta est nec indiget vocis, id est usus. Sufticit ei autem intra animos 

20 contineri: usu ergo nihil consequitur. Et si quando concepta verbis voluerit 
indicare, non ideo sapiens sapientior fit, quia indicat se sapientem, sed per- 
fecta ac salva sapientia quiddam ei ad actus alios accedit. Ergo homines ex 
inmanibus ac feris mites redditi ac mansueti paulatimque honestum atque utile 
didicerunt. Sed quia de exordio eloquentiae loquitur, videamus utrum hoc 

25 sola sapientia fecerit, an sapientia, sed cum eloquentia. Primo itaque | co- 
gnoscere debemus quot modis quid persuadeat sapientia. Et possumus intel- 
legere multum hic eloquentiam valuisse. Sapientia igitur sola duobus modis 
aliquid persuadet: aut cum tacet et aliquid qaod facit, quia bonum est, alter 
imitatur, id est, ut quidquid tacitus fecerit sapiens, id alter re, non verbis 

30 ductus imitetur: aut cum aliquid faciendum vel non faciendum verbis persua- 
det, et hoc duplicimodo: nunc naturalibus verbis, nunc per eloquentiam. 
Hoc loco negat tacitam sapientiam hoc perficere potuisse, negat inopem di- 
cendi, id est, quae verbis naturalibus uteretur, sed illam sapientiam, quae 
iuncta esset eloquentiae. 

35 Ac mihi quidem videtur hoc nec tacita nec inops dicendi sapientia per- 

ficere potuisse] c Perficere' inquit: alioqui plenae sapientiae officium est in- 
venire, ut supra: c quo tempore' inquit c quidam magnus videlicet vir et sa- 
piens cognovit, quae materies et quanta ad maximas res opportunitas in ani- 
mis inesset hominum, si quis eam posset elicere et praecipiendo meliorem 

40 reddere'. Ergo animum in hominibus esse sapientia cognovit. Ut congre- 
garenlur et in unam quamque rem utilem atque honestam inducerentur, sa- 
pientia quidem, sed eloquentia opitulante perfecit. 

A consuetudine subito converteret et ad diversas vitae rationes tradu- 
ceret] Magna vis eloquentiae, si subito convertit, et hoc est, quod non pot- 



1 et b reclamitantes D : reclamantes FO 1 egerit F 2 coeperit F 5 et primo 
D: primo FO 6 videantur. Propter edd. 7 est et est D { 12 data D l : et data 
est D 2 FO 14 et 35 inobs D 15 sunt. sunt multa D 2 FO 21 se sapientem F: 

sapientem D, sapienter O 23 et mansueti O paulatim quoque FO 24 haec 

F 28 aliquid quod facit scripsi: aliquid facit DF pr. m., et id quod facit in D add. 
in marg. et in F s. I. m. 2, aliquid facit et id quod facit O 30 doctus FO uel 
inficiendum O 34 esse D 36 alioquiZ* 1 : aliocui D 2 , aliquid F, alioquin O 
37 inquit om. O et sapiens uir O 38 in om. F 40 in D sup. Un. habet 
44 si DF: om. O 

11* 



164 VICTOMNOS 

p. 110. 111 C. p. li. 12 0. 

est sapientia: alioquin et sapientia perficit, sed non subito. Et quod ait c et 
ad diversas vitae rationes traduceret', ut supra diximus, difficile est cuius- 
libet rei consuetudinem tollere: hoc difficilius alias etiam vivendi persuadere 
rationes. 

Age vero urbibus constitutis] ut supra, cum de commodis eloquentiae 5 
loqueretur, hunc ordinem fecit, multas urbes constitutas, plurima bella re- 
stincta, firmissimas societates, sanctissimas amicitias. || Et quamquam hic ho- 
mines ex inmanibus primo aequales facti, post etiam obsequi ultro coeperint, 
supra dictum tamen ordinem servatum possumus invenire. Primo itaque 
beneficiis eloquentiae civitates factae sunt, ut ait supra f multas urbes consti-;io 
tutas'. Civitas autem fieri dicitur, cum homines unum in locum congregan- 
tur ad iure vivendum. 

Ut fidem colere] Hic bella restinguntur. Si enim cupiditas ad se ex- 
plendam viribus corporis abutebatur, quasi quaedam bella gerebantur. Cum 
ergo fides colitur, aut id agitur, ne sint bella, aut restinguntur illa, quae 15 
fuerunt. 

Etiustitiam retinere discerent] lustitia omnis a nobis circa alios est, ut 
uni cuique meritum proprium tribuamus. Potest lamen hic quasi societas 
custodiri. Iustis enim condicionibus societas facienda vel conservanda est. 

Et aliis parere sua voluntate consuescerent] Iustitia aequales homines 20 
esse fecit: hic iam et minores se esse patiunlur sua etiam voluntate. Possunt 
tamen hic amicitiae copulari: nostra enim voluntate nulli obsequimur, nisi 
amici fuerimus. Antea autem si viribus corporis cuncta agebantur, non sua 
voluntate quisquam alteri paruit, nec potuit amicus esse qui cogebatur. 

Ac non modo labores excipiendos communis commodi causa] Perfectum 25 
est, inquit, eloquentia, ut libenter omnes laborem pro publica salute susci- 
perent, ac non modo laborem susciperent, sed etiam vitam amitterent. Mul- 
tum ergo egit elo|quentia, ut illi vitam parvi penderent, qui iam dudum sibi 
victu fero vitam propagabant. 

Qui tandem fieri potuit?] Quaeritur, utrum homines ad has rationes 30 
vivendi per naturam deducti sint an praeceptis videantur adducti. Erat qui- 
dem in hominibus natura melior, sed oppressa corporis vitio ad malum de- 
clinaverat. Verum quia nihil uniformiter funditus existit, quin semper ali- 
quid sit, quo intellegamus quid in ceteris desit, iste quidam magnus vir ac 
sapiens cognovit bonam in hominibus naturam multumque esse profuturam, 35 
si praeceptis melior fuisset effecta. Ergo omne quod perfectum est, natura 
et disciplina perfectum est. Sed quia iste primus vir disciplinam accipere 
non potuit, perfectus fuit natura et usu. Cum enim cognovit habitum suum, 
et diu secum pertractando cognovit esse in hominibus bonam naturam, quae 
ut perfecta esse posset, praeceptorum adbibuit disciplinam. Ergo in homini- 40 
bus fuit materies, id est natura, quam perfectam praecepfa fecerunt inventa 
per sapienliam, insinuata per eloquentiam. 

Profecto nemo nisi gravi ac suavi commotus oratione] Quamquam na- 
tura fuerit apta ad perfectam vitam, tamen ipsam naturam praeceplis ait ad 
has vivendi rationes esse perductam. c Gravi' inquit e ac suavi commotus 45 
oratione'. Gravitatem ad sapientiam, suavitatem ad eloquentiam refera- 

1 ait ad 2 traducere cuilibet rei 3 tollere: et hoc 5 uero 

D: ergo F 7 hinc FO 13 et 15 restinguuntur 20 consuescerent om, F 

21 facit se F: om. DO 22 amicitia rasura ex amicitiae D 23 ante D l 

26 inquit cum eloquentia F 30 utrum D corr. ex autem 31 sunt F 33 

funditur D qui semper aliquid quod intellegamus D 34 quidem F 36 esset 

effecta 38 Cognouit enim 41 natura D l : perfecta natura FO, perfecta in D 
add. 2 m. posl fuit 



IN LIB. 1/2. 165 

p. 111. 112 C. p. 12. 13. 14 0. 

mus: immo gravitatem ad sententias, suavitatem ad verborum ornamenta re- 
feramus. || 

Cum viribus plurimum posset, ad ius voluisset sine vi deseendere] 
Omnis res a simili vincitur: ut puta eloquens vincitur ab eo, qui eloquentior 
5 fuerit; fortis non vincitur nisi ab eo, qui fortior fuerit; astutus non vincitur 
nisi ab eo, qui astutior fuerit. Animadvertendum ergo acumen Ciceronis: 
homines, inquit, fortissimi ad aequalitalem vivendi non fortitudine, qua solet 
vinci inferior fortitudo, sed eloquentia deducti sunt. Ergo supra omnes vires 
eloquentia est, sed quae sit mixta sapientiae. 

10 Ut inter quos posset excellere, cum his se pateretur aequari] c excellere', 

viribus scilicet. c Cum his se pateretur aequari'; ita supra: c non ius aequa- 
bile quid utilitatis haberet acceperant'. 

Et sua voluntate] non coacti viribus corporis: sed in his iam fecerat 
eloquentiae persuasio voluntatem. 

15 Ab iucundissima consuetudine recederet] Non dixit c a consuetudine re- 

cederet', sed ? a iucundissima' inquit. Omnium enim rerum etiam malarum 
aput gerentes iucundissima consuetudo est. 

Quae praesertim iam naturae vim optineret propter vetustatem] Ergo 
hominum natura bona est, sed malitia per consuetudinem naturae vicem coe- 

20 perat optinere. 

Ac primo quidem sic et nata et progressa longius eloquentia] Satis fecit 
propositioni suae; supra enim dixit: c ac si volumus eius rei, quae vocatur 
eloquentia, considerare principium, reperiemus id ex honestissimis causis na- 
tum atque optimis rationibus profectum'. Ita et hic: c ac primo quidem sic 

25 et nata et progressa longius eloquentia'. 

Et item postea maximis in rebus pacis et belli] Ostendit diu eloquentiam 
profuisse. Verum quod ait 'maximis in rebus', ut supra: 'cognovit quae ma- 
teries et quanta ad maximas res opportunitas in animis inesset hominum, si 
quis eam posset elicere': ergo maximae res pax atque bellum. | 

30 Cum summis hominum utilitatibus] cum illa scilicet utilitate, quae cum 

honesto est. 

Postquarn vero commoditas quaedam prava virtutis imitatrix] Omne per- 
fectum bonum, id est, quo natura humanas res nullo adiuncto incommodo 
munerata est, duobus ad plenum constat, re ipsa et specie atquc imagine 

35 sui. Ut puta , mel habet rem , scilicet dulcedinem ; habet speciem , id est co- 
lorem atque aspectum, quo quasi facie, ita ut est, dulce credatur. Ita vir 
fortis habet rem, virtutem scilicet; habet speciem, id est pulchrifudinem cor- 
poris. In distorta enim membra neque iuxta naturam sui conpetenter appo- 
sita virtus non potest cadere, ut Vergilius et ceteri quoscumque fortes et pul- 

40 chros etiam fuisse dixerunt. Sic vestis etiam habet rem, utilitatem texturae; 
habet speciem, gratiam scilicet | circa aspectus faciem. Ergo ille nescio quis 
magnus vir ac sapiens et hi, qui postea consecuti accepta vitae praecepta te- 
nuerunt, ut perfecti essent, habuerunt rem, id est sapientiam, habuerunt 
speciem, scilicet eloquentiam. Qui homines quoniam ex merito virtutis di- 

45 gnissima praemia consecuti sunt, id est, magistratus atque alias utilitates, 
multi, dum praemia sibi paria exoptant, re ignorata speciem solam sequi 



12 acceperant D pr. m. : acceperat D 2 FO 16 sed ab 22 huins rei 
24 perfectum D 2 F 25 eloquentia uidetur D 2 FO 27 eoguouitque quae D 28 in 
D s. I., om. F si — elicere D in marg. 30 cum honestate 36 facie Capperonnier : 
facile DF 38 neque — apposita D : uec quae — apposita suiit F 41 aspectum 
O faciem nos: facie* D\ facies D 2 , faciei FO 42 et sapiens O uitae D s. I. 
44 scilicet DF: id est O 45 aut alias O 



166 VICTORINUS 

p. 112. 113 C. p. 14. 15 0. 

coeperunt, id est, praeterita sapientia solam dicendi copiam consecuti sunt. 
Praemiis itaque solis inducta commoditas re ignorata speciem coepit virtutis 
imitari. Atque adeo contigit, ut mali mores adepti copiam dicendi circa incom- 
moda rei publicae sola eloquentia, omissa sapientia, sint abusi. Commoditas 
autem , id est prava virtutis imitatrix, tertia illa est, honesto illi soli contraria. 5 

Pervertere urbes ac vitas bominum labefactare adsuevit] Sic supra: 
r bonine an mali plus attulerit hominibus et civitatibus'; his duqbus enim res 
publica conflata est. 

3. Veri simillimum mihi videtur] Nunc de incommodis eloquentiae 
locus incipit. Quaeritur autem , qui fieri potuerit, ut eloquentia mixta sapien- 10 
tiae, quae congregavit homines, quae persuasit utile atque honestum, quae 
urbes constituit, iura docuit, quae multum hominibus profuit, ut eloquentia, 
inquam , mixta sapientiae coeperit obesse hominibus et civitatibus. Hoc sci- 
licet fuit exordium malorum. Primum urbibus constitutis necesse est cre- 
visse easdem civitates propria sive vicina multitudine: in his deinde non 15 
omnes sapientes atque eloquentes fuisse, sed paucos: quamquam omnes 
hanc habendi materiem continerent. Necesse ergo erat, ut auctis cumulatis- 
que civitatibus sapientes homines atque eloquentes rem publicam guberna- 
rent ipsiusque tantum curam gererent : occupatis itaque circa rem publicam 
sapientibus privatorum negolia callidi homines et dicaces agere ac tractare 20 
coeperunt. Et primum parvarum controversiarum, post omnium fortunarum 
patroni fieri coeperunt. Qui cum interdum contra iustitiam malas causas de- 
fenderent, saepe etiam vincerent, coacti sunt sapientes illi rei publicae intenti 
civibus ac necessariis suis resistere contra illos callidos ac disertos, qui ad- 
siduitate dicendi notissimi populo atque amicissimi esse coeperant. Itaque 25 
isti callidi cum contra illos sapientes viros dicerent, saepe pares, interdum 
superiores fuisse a populo iudicati sunt et digni haberi coeperunt, qui rem 
publicam gubernarent. Quibus postquam commissa res publica est, multa | 
incommoda, multa naufragia contigerunt. Ita ergo factum est, ut eloquentia, 
quae primum profuerat, sed mixta sapientiae, post sola multum offecerit uti- 30 
litatibus rei publicae. At cum per hos male eloquentes cuncta gererentur, 
sapientes illi deturbati ea quae gerere consueverant scribere coeperunt, hique 
habiti sunt philosophi, et per hos factum est, ut usque ad nostram memo- 
riam rerum honestarum memoria atque imitatio perveniret. || 

Veri simillimum mihi videtur quodam tempore] Quoniam animo in prae- 35 
teritis versatur multasque in mentem revocat facies rei publicae, confirmat 
opinionem suam: fuisse sine dubio tempus, quo res publica a sapientibus gu- 
bernata sit, privatorum negotia a callidis hominibus; qui postea pares sapien- 
tibus interdumque meliores a multitudine iudicati commissam sibi rem publi- 
cam pessum dederunt. 40 

Nec vero ad privatas causas magnos ac disertos homines accedere] ideo 
quia publica fuerunt anteponenda privatis: c magnos' ad sapientiam, c disertos' 
ad eloquentiam referamus. 

Arbitror alios fuisse non incallidos homines] Callidi sunt, qui dolo ac 
fraude exitum virtutis imitantur. 45 

Cum saepe mendacio contra verum stare homines consuescerent] Multo 



2 inducta DF: indita 3 adeo DF: ideo incommoda D l : commoda D 2 FO 
5 sola D 6 et DF: ac 7 duobus enim om. F 12 omnibus D 15 pro- 
pria D l : propria doctrina D*FO 17 materiam ut D s.l. 21 priuatarum F 
corr. m. 2 post omnium DF: postremum 23 sint D 28 conmissa D 37 
a D s. I. 38 callidis D 1 : callidissimis D 2 FO 39 sibi D exira versum m. 2 

45 exituml externum? 46 a mendacio c. u. homines stare 



IN LIB. I, 2. 3. 167 

p. 113. 114 C. p. 15. 16 0. 

melius res ipsas nominavit, quam si has in negoliis positas nominasset, ut 
puta e cum saepe mendaci oratione contra causam veram stare consuescerent.' 
Itaque cum in dicendo saepe par] c in dicendo' inquit; ergo iam omissa 
est sapientia, si de sola dicendi copia iudicium est. 
5 Nonnumquam etiam superior visus esset] Ostendit verum iudicium non 

fuisse, ubi vincere aliquis videtur potius quam probatur. 

Fiebat ut et multitudinis et suo iudicio dignus, qui rem publicam gereret, 
videretur.] c Multitudinis' inquit c iudicio' : iam in mullitudine varietas ipsa vilis 
est. Quod autem ait f suo iudicio', hoc quoque inritum est: quisnam autem de se 

io potest aut debet habere iudicium? Ad postremum r dignus videretur', ut supra: 

c itaque cum in dicendo saepe par, nonnumquam etiam superior visus esset'. 

Hinc nimirum non iniuria, cum ad gubernacula rei publicae temerarii 

atque audaces homines accesserant, maxima ac miserrima naufragia fiebant] 

In metaphora permansit: c gubernaculum' et f naufragia' utrumque navis. 

15 Negat ergo cuiquam debere mirum videri, rem publicam pessum datam, cum 
ad eius regimen accesserint homines temerarii atque audaces. Hoc autem 
interest [inter audacem et temerarium]: audax potest interdum etpro bono ac- 
cipi, temerarius non nisi malus. Audacia ergo duplex est. Nam et ille, qui 
in prosperis rebus temere aliquid adgreditur, audax est, et ille, qui provisis 

20 rationibus fortiter aliquid incipit, audax est. Quoniam ergo audacia dupli- 
cem frontem habet, hic praemisit temerarium, ut intellegeremus audacem; 
temeritas enim et inconsiderantia causae sunt, harum eventus audacia. 

Quibus rebus tantum odii atque invidiae suscepit eloquentia] Omnis 
causa habet eventum suum omnisque eventus causam. Ut puta, ignis cum in 

25 lignum inmissus fuerit, idem lignum incendatur necesse est. Hic ignis in 
lignum missus causa est, causae vero eventus incendium. Ita ergo eloquentia 
primo odium contraxit: | iam ex odio, id est ex causa, necesse est aliquis 
consequatur eventus. Ergo in||vidia consecuta est: plerumque enim ex odio 
invidia nascitur, plerumque inquam; nam et alium habere potest eventum. 

30 Si enim hostem oderis, non invides, sed inimicus es; si servum oderis, non 
invides, sed irasceris: non ergo semper odii est eventus invidia. Sunt enim 
causae, quae interdum non necessarios eventus habent, ut si pugno percutias 
et occidas: sunt item causae, quae necessarios habent eventus, ut ignis missus 
in stipulam faciat incendium necesse est. 

35 Quibus ex rebus tantum odii atque invidiae suscepit eloquentia] Post- 

quam, inquit, res publica ab insipientibus et dicacibus administrari coepit, 
sapientes illi eloquentiam odisse coeperunt, et omisso studio rei pubiicae pri- 
vatim atque otiose ea, quae gerere in re publica non iicebat, litteris scriptis- 
que exercere coeperunt. Atque ideo factum est, ut usque ad nostram memo- 

40 riam recti atque honesti memoria perveniret. 

Ut homines ingeniosissimi] Ingenium est vis quaedam naturaliter animis 
insita, suis viribus praevalens. In ingenio itaque et sapientia est et elo- 
quentia, ut in his est, quos ingeniosissimos vocavit. Est in ingenio et sola elo- 
quentia , ut supra : Hum ingenio freta malitia'. 

45 Hoc vero a plerispue eorum desertum obsolevisse] Absolute ? hoc vero\ 

id est, status ille, quo in re publica sapientes atque eloquentes homines ver- 
sabantur, omissus est at.que in oblivionem redactus, illo praesertim tempore, 



2 ueram causam O 7 gerere DF 9 autem DF: aut O 12 Hic D 

14 metafora DF gubernaculum D s. I. et om. F 17 inter audacem et temer. 

D in marg. m. 2 21 fontem D l 29 nam alium O 35 ex om. O 39 ut D 

s. I. 43 est in ingenio et D l : et in ingenio et D 2 , et in (om. F l ) ingenio est FO 

45 Absolute. Hoc uero O 



168 VICTORINUS 

p. 114. 115 C. p. 16. 17 0. 

quo rei publicae periculis maxime fuerat succurrendum: et c hoc' quasi per 
indignationem pronuntiandum. Quod vero ait c a plerisque', recte; non 
enim omnes sapientes a re publica recesserunt. Nam Atheniensibus Solon 
leges scripsit, et quia norat multos esse in re publica corruptissimos, in exi- 
lium ultro profectus est. Scripsit isdem Atheniensibus leges et Draco, duo- 5 
rumque hominum legibus utuntur. Lycurgus etiam Lacedaemoniis leges 
scripsit. Non ergo omnes sapientes a re publica recesserunt, sed quia pleri- 
que recesserant, pauci reliqui facile aut cesserunt aut oppressi sunt. 

Nam quo indignius rem honestissimam et rectissimam violabat stultorum 
et inproborum temeritas et audacia] Quando aliquid faciendum persuademus, 10 
ab honesto, ab utili, a possibili persuademus; interdum et necessarium poni- 
mus. lsdem praeceptis etiam illam rem, quae non sit facta, reprehendimus, 
ut hic Cicero conqueritur sapientes a re publica recessisse. Si quidem ut id 
non facerent, suberat honestas c nam quo indignius rem honestissimam et re- 
ctissimam violabat'; suberat utilitas c sumrao cum rei publicae detrimento'; 15 
utique a re publica periculum submovere utile est: suberat possibilitas: c stul- 
torum' inquit c et inproborum temeritas et audacia'; facile enim stulti ac te- 
merarii superantur. || 

Eo studiosius et illis resistendum fuit et rei publicae consulendum] Hic 
quoque honestum atque utile servavit. Honestum est enim inprobis resistere, 20 
utile rem publicam, in qua sis, habere defensam. 

4. Quod nostrum illum non fugit Catonem] nostrum, id est Romanum. 
Nam reprehensio illa superior sapientium atque eloquentium de Graecorum 
principibus facta est, quod enim disertis ac dicacibus hominibus facile rem 
publicam cesserint: nunc vero venit ad Romanos, quos ostendit ita sapientes at- 25 
que eloquentes fuisse, utnumquam rem publicamdeseruerint; neque quicquam 
illis tantum disertis concessisse. | Quod cum facit, praeponit Graecis Roma- 
nos seque per Romanos. Verum exempla cum proferimus, non unum ali- 
quod, sed quam multa possumus, cum decore tamen proferre debemus, ut 
nunc Cicero commemorato Catone statim alios subicit, simul quod in Roma- 30 
norum laude unius hominis quamvis egregii non sufficit exemplum. 

Quibus in hominibus erat summa virtus, summa virtute amplificata aucto- 
ritas, summa, quae et his rebus ornamento et rei publicae praesidio essel, 
eloquentia] Virtulem in artibus semper sapientiam accipiamus. Verum sa- 
piens atque eloquens habere debet illam, quae totam efficit auctoritatem. 35 
Itaque si accedat sapientia, amplificatur auctoritas. Si his duobus accesserit 
eloquentia, erit, qui haec potuerit habere, perfectus, ut hic maioribus no- 
stris, Catoni, Laelio atque aliis tradit sapientiam, auctoritatem, eloquentiam. 

Quare meo quidem animo nihilo minus eloquentiae studendum est] Me- 
minerimus in hac praefatione quattuor thesis esse: principalem illam, iungen- «j 
dam esse eloquentiae sapientiam: secundam illam, non multum prodesse rei 
publicae solam sapientiam, tamen prodesse: tertiam illam, numquam omnino 
eloquentiam solam prodesse rei publicae, nimium obesse plerumque. Postea 
de origine eloquentiae disseruit et, quae eius circa actus natura fuerit, dispu- 



2 recte dicit D 2 F; r. dixit 4 scribsit D, item v. 5 et 7 , et sic saepe alias 
5 tracon F, Dracon duorum F 6 Lacedaemonibus etiam 8 recesserunt F 

17 stultitia D pr. m. ac D: aut F 23 sapientum 24 quod enim D : 

quod F, quod ii 29 tamen cum decore 32 summa uirtus D : summa uir- 
tus et FO ampl. auctor. summa uirtute F 33 summaq. et his D, quae * (videtur 
et erasum) F (pm. summa), et quae ; fort. summaque, quae et his praesidii D 

corr. ex praesidio 35 totum D 2 effecit DF l 36 potest F 38 tradit F. 

tradat D, tradiditO; ««dat? 39 meminerimus nos: meminimus DFO 41 esse iung. 



IN LIB. r, 3. 4. 169 

p. 115. 116 C. p. 17. 13 0. 

tavit ostenditque primo eloquentiam profuisse, sed quam diu fuerit mixta sa- 
pientiae: post eandem eloquentiam repudiata sapientia maxima naufragia in- 
tulisse rei publicae magnumque exinde odium atque invidiam contraxisse. 
Ne quis ergo existimet eloquentiam semper esse fugiendam, quippe multa in- 
5 commoda per hanc contigisse monstravit necessario, quarta haec thesis est, 
studendum eloquentiae, sed quae sit mixta sapientiae. Et est hic quasi ex- 
hortatio. In exhortatione vero deliberationis praecepta servantur. Tracta- 
tur utilitas, tractatur honestas, tractatur possibile. Utilitas porro duobus ge- 
neribus conprehenditur, si mala repellamus, si prospera consequamur. Ergo 

io hic tractat utilitatem ab utroque, et primo ut mala repellantur. c Sed eo ve- 
vehementius' inquit c studendum est eloquentiae, ne mali magno cum detri- 
mento bonorum et communi omnium pernicie plurimum possint.' Deinde 
quod bona consecuntur: c cum praesertim' inquit c hoc sit unum,; quod ad 
omnis res et publicas et privatas maxime pertineat'. Postremo etiam ad so- 

15 lam privatam utilitatem descendit et ibi utile atque honestum ipsis nominibus 
signat. c Hoc tuta' inquit, quod utile est, c hoc honesta, hoc inlustris', quod 
ex utili atque honesto est; c hoc eodem' inquit c vita iucunda fiet'. Magna ex- 
hortatio, si quidem inter studia utilitatis atque honestatis circa eloquentiam 
conparandam, quae quidem studia multum habent laboris, etiam vitam futu- 

20 ram dicit esse iucundam. Superest ergo possibile, ut ostendat eloquentiam 
posse consequi: ? si' inquit c eloquentia non solum natura neque exercitatione, 
sed etiam arte constat': quoniam artem discere in nostra potestate est, pos- 
sumus, inquit, eloquentiam consequi. In hac exhortatione est etiam auxesis; 
auget enim laudes eloquentiae. Auxesis porro duobus modis fit, ratione 

25 et conparatione. Auxit eloquentiam ratione, uhi ait per hanc et publi- 
cas et privatas res administrari posse, per hanc vi[tam tutam, honestam, in- 
lustrem, iucundam futuram, per hanc unum quemque rei publicae, sibi at- 
que amicis prodesse posse. Auget vero eloquentiam conparatione, cum ait 
locutione sola fieri, ut beluis omnibus antecellamus, cum alias inferiores be- 

soiuissimus, praeclarumque esse, si propter quod beluis praestas, hoc ipsis 
etiam hominibus antecellas: quod poterit fieri, si eloquens fueris. Nunc quo- 
niam exhorlationis atque auxesis praecepta monstravimus , ad interpretatio- 
nem in his positae orationis redeamus. 

Quare meo quidem animo nihilo minus eloquentiae studendum est] 

35 Quarta illa thesis: studendum est eloquentiae, sed quae sit mixta sapientiae. 
Et verecunde c meo' inquit c animo', ne quid sibi usurpasse videatur: non dixit 
c eloquentiae studendum censeo'. Sed quod ait c nihilo minus', id est, quam- 
quam multa incommoda attulerit rei publicae, tamen eloquentiae studendum 
est, sed ut ei sapientiam coniungamus. 

40 Etsi ea quidam privatim et publice perverse abutuntur] Magna exhor- 

tatio , cum ait c quidam', ut . , .si pauci sunt, facile opprimi posse videantur. 

c Privatim et publice' ; res publica enim his duobus constat, hominibus et civi- 

tatibus. c Perverse abutuntur' ; obest enim rei publicae, quae prodesse debebat. 

•Magno cum detrimento bonorum et communi omnium pernicie] Et hic 

45 optime exhortatur. Ne quis enim diceret, quid mea, si boni periclitantur? 
recte addidit c et communi omnium pernicie'. Ergo studendum est eloquen- 
tiae, ne opprimamur. 



4 estimet F, aestimet I) 5 monstrauit, necessario quarta est om. D 1 
6 mixta sit 13 cousequantur F unum sit 16 tota D 20 esse dicit F 

21 sinquit D l , si om. F eloquentiam DF [ 29 omnibus om. O 31 etiam 

add. m. 2 in F potuerit F 36 uerecunde s: iocunde mei 40 quidam et pri- 
uatim O 42 res enim pnbl. O 43 quae DF: qnod O 47 opprimantur Fpr. m. 



170 VICTORINUS 

p. 116. 117 C. p. 18. 19 0. 

Nam hinc ad rem publicam maxima commoda veniunt, si moderatrix 
omnium rerum praesto est sapientia] Bene persuadet sapientiam iungendam 
esse eloquentiae, si rerum omnium moderatrix est. Ergo multa, inquit, ad 
rem publicam commoda veniunt ex eloquentia vel sapientia. Sed quia multi 
propriis magis utilitatibus volunt esse consultum , recte subdidit : c hinc ad 5 
ipsos, qui eam adepti sunt, laus, honos, dignitas confluit': quae omnia et 
utilia sunt et honesta. 

Hinc amicis quoque eorum certissimum et tutissimum praesidium con- 
paratur] Ostendit hic, quid agat orator; sapiens enim cum eloquentia negotia 
suscepta non decipit, et inde fit ut commodis amicorum deesse non possit. io 
Ut ipse Cicero in Verrinis: et qui omne reliquum tempus, quod 
mihi ab amicorum negotiis datur, in his studiis laboribusque 
consumam. 

Ac mihi quidem videntur homines] Diximus supra auxesin ratione et 
conparatione fieri: hic conparatio est hominum et beluarum et inter se ho- is 
minum. 

Hoc si forte non natura modo neque exercitatione conficitur, verum etiam 
artificio quodam conparatur] Ut supra diximus, possibile hic tractatur, id 
est, posse ab hominibus per artem eloquentiam conprehendi. Necessario 
ergo prius, quam eloquentiae praecepta traderet, exhortatus est ab honesto, 20 
ab utili, a possibili, et debere ab hominibus et posse eloquentiam conpre- 
hendi. 

Sed ante quam de praeceptis oratoriis dicimus, videtur dicendum de ge- 
nere ipsius artis] Omnis ars duplex est, id est, duplicem faciem habet secun- 
dum praeceplum sententiamque Varronis, qui ait esse artem extrinse- 25 
cus unam, aliam intrinsecus. Ars extrinsecus talis est, quae nobis 
scientiam solam tradit, intrinsecus, quae ita dat scientiam, ut illud ipsum, 
quod scientia dat, quibus rationibus faciamus ostendat. Ita illa ad | scientiam 
solam proficit, haec ad scientiam, quae in actu sit. Ut puta si dicam c gram- 
matica ars est gnara partium orationis, gnara syllabarum, gnara litterarum; 30 
per hanc discimus omnia vitia devitare': haec cum dico cumque per hanc 
vitari vitia dico, non tamen quo modo vitentur ostendo: artem illam extrinse- 
cus doceo, per quam sola scientia discitur. Si autem dicam, quae sint partes 
orationis, quae syllabae, quae litterae quibusque modis omnia illa constent, 
quo pacto vitia vitentur, tunc erit illa ars, cui est nomen intrinsecus: non 35 
quae ad scientiam nostram tantum proficit, sed quae in actu sit. Ergo et ars 
rhetorica duplex est; nam est extrinsecus et intrinsecus. Intrinsecus autem 
illa est, quae nobis ad actus praecepta artis insinuat: extrinsecus porro, quae 
nobis, quid sit rhetorica, demonstrat: quam cum demonstraverit, scimus tan- 
tum, sed exercere non possumus. Hanc itaque artem extrinsecus, quae so- 40 
lam scientiam parit, quinque rebus Tullius ostendit, genere artis, officio, 
fine, materia, partibus. Ipse etiam ostendit se de ea arte, quae est extrinse- 



11 Div. in Oaecil. §. 41. 



1 niaxima mei: plurima 2 rerum om. mei 3 si quidem rerum 6 ho- 
nor F 8 et D: ac 0: et tutiss. F s. I. m. 2 10 decipit mei: deserit 11 re- 
liquum om. libri Tulliani 12 laborisque D pr. m. 14 auxesin ratione nos: au- 

xesis in rat. D, auxesin in rat. F, auxeseis et rat. 17 Hoc si F: Hic D 

1c non natura] hic redit manus vetus in B 23 dicamus BFO 26 aliam tradit 

om. F l ; intrinsecus aliam F 2 28 scientia dat F 2 : scientiam dat DBF 1 30 gnara 
syllabarum om. F 33 doceo DB : dico F 34 constent D partim in rasura 

42 sedeaarte D corr. in se de arte 



IN LIB. I, 4. 5. 171 

p. 117. 118 C. p. 19. 20. 21 0. 

cus, esse dicturum. Intrinsecus vero artem, quae nobis ad actus praecepta 
dat, interim differre; ait enim: 'sed ante quam de praeceptis oratoriis dici- 
mus, dicendum videtur de genere ipsius artis'. Quoniam primo artis generi 
satis faciendum est, quale genus rhetoricae artis sit, explicemus. jj 
5 5. Civilis quaedam ratio est] Ut supra promisimus, de genere artis rhe- 

toricae nobis dicendum est. Genus, hoc ipsum quod sonatgenus, vox est. 
Haec vox generis triplicem significantiam habet. Est genus, id est patria, pa- 
rentes, origo, sanguis, quo modo est illud: c unde genus ducis?' Est item 
genus, sub quo multa similia ex eodem descendentia continentur, ut animal 

logenus; etiam homo, equus, piseis animalia : sed horum omnium genus ani- 
mal. Est tertium illud genus, quo cuiuslibet rei qualitas indicatur: si dicas, 
cuius generis vestis, cuius generis factura. In hoc genere artem rhetoricam 
ponit, id est, qualis vel quanta sit demonstrat. Et recte: si enim ars genus 
est, illud quaerendum est, sub quo genere artis sit; est enim ars grammatica, 

15 ars dialectica, ars rhetorica. Sed istae omnes artes in genere qualitatis sunt 
ponendae, quo quales vel quantae sint demonstrentur. Ergo et rhetoricam 
in genere qualitatis ponit, quo qualis vel quanta sit demonstretur. Deinde 
debet attendere, ubi sit ars rhetorica, an sola sit, si par, si aequalis, maior 
minorve sit. Atque ideo quia haec diligenter inspexit, rhetoricam civilis cu- 

20 iusdam rationis partem dicit esse maiorem. Et quia ad genus artis rhetoricae 
descendimus, quae sit vel ubi sit, attendamus. Omnis patria quidquid agit, 
civilis ratio dicitur. Haec civilis ratio duplex est: una, quae res certas sol- 
lemni cursu ac sine ullo tumultu agit, et altera, quae in lite ac disceptatione 
versatur. Ut homo quidquid agit duobus modis agit, factis et dictis, ita civi- 

25 lis ratio est una in factis et dictis, sed quae facta et dicta in actu atque opere 
constituta sint: alia in factis et dictis, sed quae facta et dicta in iudicio vel 
quaestione versantur. Ita una illa ratio in actu est atque opere : hanc vero 
alteram civilem rationem, quae in quaestione versatur, | scientiam nominavit. 
Hic enim docetur, quid iustum, quid utile, quid honestum sit. Haec rursus 

30 civilis ratio, id est scientia, in duobus est: in rhetorica, id est artificiosa elo- 
quentia, et in sapientia, id est rerum conceptione ex natura veniente. Sed 
quia orator plus per eloquentiam gerit, idcirco rhetoricam civilis rationis 
partem esse dixit, sed quia duplex est, cuiusdam rationis partem; nam esi 
ibi et sapientia. Et ut genus exprimeret rhetoricae, partem amplam ma- 

35 gnamque esse confirmat. 

Civilis quaedam ratio est, quae multis et magnis ex rebus constatj jj Cum 
dicit c quaedam ratio', ostendit duplicem esse: unam, quae in opere con- 
stituta sit, alteram, quae in quaestionibus : quam rationem civilem, in qua 
rhetoricam ponit, ut supra diximus, scientiam debemus intellegere. Et quod 

48 ait c multis et magnis ex rebus constat'; notum est enim, quam crebris et de 



2 dicamus BFO 3 Videtur dicendum 5 est om. 11 est om. F, est 
uox B 13 quae qualis F demonstratur F enim D: quidem BO et F, sed 

hic m. 2 in loco eraso 14 illud quaerendum est, sub quo genere artis sit; est enim 
ars F ante rasuram: illud sub quo genere artis ars DBO\ in F verba quaerendum e, 
sit et enim erasa sunt, relictum est ars ante enim 15 sed D in ras. m. 2 16 de- 
monstrantur 17 qualitatis om. F l quo] quae D X F 18 minor maiorne 
19 quia DB: qui F 23 et sine BO 24 ita civilis — et dictis (v. 26) exciderunt 
ex ed. Capp. 26 sunt 27 fort. uersentur 33 magnam partem F partem 
esse diximus (dicit corr.} D m. 2 in marg. habet dixit Rangius: diximus libri 
cuiusdam ciuilis rationis F partem [dixit] nam ** ibi et sapientia et D* : nam 
et sibi et sapientiae D corr. m. 2 BFO 34 Et om. D z BFO exprime D (absorptum 
est ret a syllaba rhet), exprimat BFO rhetoricae D : rhetoricam BFO 36 con- 

stat] addunt BFO: eius quaedam magna et ampla pars est artificiosa eloquentia 
37 ratio est D^BFO constituta est 39 rhetoriam D 



172 VICTOftlNUS 

p. 118. 119 C. p. 21. 22 0. 

quam magnis rebus iudicia vel quaestiones habeantur. Parum ergo fuerat 
dixisse c multis ex rebus', nisi addidisset ? et magnis'. 

Eius quaedam magna et ampla pars est artificiosa eloquentia] Cum ait 
c quaedam pars', ostendit eloquentiam et scientiam ex duplici constare, id est, 
ex sapientia et artificiosa eloquentia , sed eloquentiam partem esse maiorem. 5 
? Et magna' inquit e et ampla pars.' Magnum est, quod in cumulum sui et 
magnitudinem crescit, amplum, quod late patet et per multa diffunditur: ita 
et supra: c quae multis et magnis'. c Magnum' ita ibi, ut hic posuil. c multum' 
vero ad amplitudinem referamus. ? Magna et ampla pars est' inquit c artifi- 
ciosa eloquentia': non eloquentia solum, sed artificiosa eloquentia, quae rhe- io 
torica vocetur. 

Nam neque cum his sentimus, qui civilem scientiam eloquentia non pu- 
tant indigere] Diximus supra partem illam civilis rationis, quae in iudiciis 
versetur, scientiam vocari hancque ex duplici constare , sapientia scilicet et 
artificiosa eloquentia. Quare nunc se ab his dissentire dicit, qui horum altero 15 
scientiam civilem constare dicunt. c Nam neque' inquit c cum his sentimus, qui 
civilem scientiam eloquentia non putant indigere.' Multi, inquit, dicunt, civi- 
lem scientiam sine eloquentia stare posse; cuncta enim per naturam, id est 
per sapientiam, facile posse cognosci. Multi autem dicunt civilem scientiam 
sola eloquentia constare posse, illudque esse iustum vel iniustum, quod elo- 20 
quentia potuerit persuadere. Sed ego, inquit, ab utrisque dissentio. Nam 
civilis scientia et ex sapientia constat, qua cuncta sentimus, et ex eloquentia, 
qua id, quod sentire possumus, explicamus. Sed quia eloquentia posita in re 
publica facilius quod fuerit adgressa persuadet, idcirco eam in civili scientia 
partem dixit esse maiorem. | 25 

[Et ab his] qui eam putant omnem rhetoris vi et artificio contineri] Ergo 
omnis civilis scientia sola rhetorica non potest contineri; rhetorica enim ci- 
vilis scientiae pars est. Quod autem ait e vi et artificio', || artificium est, quo 
ad aliquid citius faciendum per praecepta formamur. lam id, quod ex arti- 
ficio conficitur, vis est: ergo hic ^rhetoris vi' inquit ostenditque unde vis illa 30 
descendat, c et artificio contineri'. 

Quare hanc oratoriam facultatem] Artificiosam eloquentiam Tacultatem 
oratoriam vocavit; arte enim unius cuiusque rei facilitatem consequimur, et 
haec eadem vis est, quae, ut supra diximus, ex arte colligitur. 



4 eloquentiam et om. F 8 Et ita supra 9 ' est F: om. DBO 12 et 16 
cum iis 14 uersatur D Z BF dupli D 15 ab illis BO horum] sine F 
19 cognosci] cogtiosci dicunt F 23 quia om. B l 25 dixit partem F 26 Et ab 

his om. D iis ergo nos: si ergo DBFO 27 scientia ciuilis enim DF: 
om. BO 28 ait rhetoris DFO ui et artificio , artificium est D : in et plerisque 
codd. haec est interpolatio (cf. p. 170, v. 29 sqq.): ui et artificio, tale est, ac si di- 
catur: Grammatica est gnara literarum; per hanc enim discimus omnia uitia uitare: 
uun dico tamen quomodo uitentur. Artem illam extrinsecus doceo, per quam solum 
uitentur, sed non quomodo. Si autem dicam, quae sint partes orationis, quae syllabae, 
quae literae quibus characteribus constent, quo pacto uitia uitentur: tunc erit illa ars, 
cui est nomen intrinsecus , non quae ad scientiam nostram tantum proficit," sed quae 
ad actus [corr. iti actu] sit. Ergo et ars rhetorica duplex est. Nam est extrinsecus 
et intrinsecus. Intrinsecus autem illa est , quae nobis ad actus praecepta artis insi- 
nuat. Extriusecus poiro, quae nobis, quid sit rhetorica, demonstrat: quam cum de- 
monstrauerit, scimus tantum , sed exercere non possumus. Haec itaque res [hanc itaq. 
in rem D in marg., hanc itaq. rem F] , quae solam scientiam parit, ui et arlificio con- 
tinetur. [contin. om. F et margo D] Artificium est etc. Verba interpolata in B antiqua 
manu deleta, in D in marg. manu saec. XI. supplela su?it, F autem in initio non habet 
nisi huec: rethoris ui et artificio (artificiosa ante ras.) uitia uitare. Non dico tamen 
qtiomodo etc. 29 iam DF: nam BO ex om. 31 descendit BO 33 rei om. B l 

facultatem BFO 



IN LIB. I, 5. 173 

p. 119. 120 C. p. 22. 23 0. 

Officium autem eius facultatis videtur esse adposite dicere ad persuasio- 
nem, finis persuadere dictione] Officium est unius cuiusque personae actus 
congruens secundum mores civitatis: ergo officia pro personis diversa sunt. 
Aliud enim est officium patris, aliud amici, aliud, ut ad rem redeamus, ora- 
5 toris. Officia vero omnia ad finem spectant: finis quoque ad officia refertur. 
Nam neque officium recte definiri potest sine admixtione finis, neque finis 
sine officii coniunctione, et hoc in omnibus personis ac rebus, ut hic Cicero 
in definiendo oratoris officio finem nectit officio; ait enim c officium autem 
eius facultatis videtur esse dicere adposite ad persuasionem'. Ergo officium 

io oratoris est dicere, sed adposite ad persuasionem, ubi iam finis admixtio est, 
id est persuasionis. Nam solum dicere non bene officium definit oratoris; 
potest enim esse multorum : nam et poetae et philosophi dicunt. Itaque ora- 
toris officium plenissime finis admixtione declaravit. Deinde finem oratoris 
officii ait esse persuadere: sed non satis plene finem oratoris ostenderat, si 

15 solum c persuadere' posuisset; nam persuadetur tabulis, tormentis, testibus 
multisque aliis rebus. Ergo ut finem proprium oratoris declararet, fini ad- 
iunxit officium; ait enim c finis est oratoris officii persuadere dictione': c di- 
ctione' inquit, quod est oratoris officium. Ita, inquit, et medici officium est 
curare, sed quia multi et incantatione et ligaturis curant, c curare' inquit, sed 

20 c adposite ad sanandum'. Ergo ut evidentius officium medici demonstraret, 
finem quoque iunxit officio, id est curationi sanitatem. Deinde finis est medi- 
cinalis officii, inquit, sanare, sed quia multi item sanant, addidit sanare cura- 
tione. Ita ergo semper officium et finis sine altero exprimi non possunt. 
Hane tamen distantiam dicit esse inter officium etfinem, ut in officio, quid 

25 agendum sit, in fine, quid conplendum sit, considerare debeamus. Hic Mar- 
comannus erravit, qui dixit finem oratoris officii non esse persuadere, nec 
finem medicinalis officii sanare; etenim saepe oratorem non persuadere et 
medicum non sanare, | ideoque addidit: quatenus rerum condicio personarum- 
que patiatur. Sed non intellexit Ciceronem, qui finem in rebus ipsis posuit, 

30 non in eventu, id est, qui finem in officio constituit et in his ipsis rebus, 
quae, dum in officio sunt, ad finem | tendunt. Quare et oratoris officii finem 
esse conpletum, si adposite ad persuasionem dicat, et medicinalis officii finem 
esse conpletum, si quidquid ad sanitatem spectare videtur, adhibuerit. Mar- 
comannus itaque finem non in rebus, sed in eventu collocavit. 

35 Materiam artis eam dicimus, in qua omnis ars et ea facultas, quae con- 

ficitur ex arte, versatur] Res interdum specialiter definimus, cum, quid sint, 
ab isdem ipsis incipimus demonstrare, ut paulo ante definivit genus, officium, 
finem, in arte scilicet rhetorica. lnterdum quo clarius rem definiamus, a ge- 
nere incipimus eius rei, quam definimus, sed a genere, quod vicinum sit, non 

40 valde remotum, ut nunc Cicero, cum materiam artis rhetoricae demonstratu- 
rus sit, non a materiae defimtione coepit, sed a materia artis. Primum autem 
genus est materia ; materia porro in duas species dividitur. Est autem ma- 
teria artis, est non artis. Rursus materia artis dividilur in artes plurimas, 



1 faculta persuasionem D pr. m., tis uidetur — ad acld. s. L, sed om. adposite 
apposite dieere BF\ dicere appos. O 4 est enim BO oratoris D pr. m.: artis 

oratoris D corr. BF, artis oratoriae O 9 apposite dicere B 11 definiuit B 
14 ostenderet F corr. ex ostenderat 19 est om. F l 21 curationis sauitatem 

DB l F 25 debemus B l marcomagnus B l , item infra 26 non esse pers. — 

et medieum] haec absunt ab ed. Capp. 27 non persuadere oratorem BO 28 sa- 
nare ideoque DBF: sanare contingit: ideo O quatenusj quantum F in ras. m. 2 

29 ipsis F, sed sis in ras. 30 in iis O 34 non in rebus finem O 35 di- 
cemus D ea om. D 36 sit B 38 rem om. B 39 uicinum DF: sibi uici- 
num B , finitimum O 41 a post non D s. L 42 autem mei: euim O 



174 VICTORINUS 

p. 120. 121 C. p. 23. 24 0. 

grammaticam, dialecticam, rhetoricam aliasque multas. Ergo a materia 
artis, quae medio supra est, incipit, ut defmiat materiam artis rhetoricae. 
c Materiam' inquit c artis': ut genus esset, non addidit rhetoricae. Verum quod 
ait c eam dicimus', ostendit artis omnem materiam in duobus esse, id estin eo, 
ubi facit aliquid, et in eo, unde facit: ut puta, fabri materia est in eo, ubi 5 
facit, id est ferrum, quod tundit: est item fabri materia in eo, unde fa- 
cit, id est ferrum, de quo tundit. Ita et medici materia est, ubi facit, mor- 
bus ac vulnera, item, unde facit, instrumenta, quibus curat. Sic et materia 
rhetoricae artis potest in eo esse, ubi facit, id est in deliberatione, demon- 
stratione, iudiciali. Potest et in eo esse, unde facit, id est in argumentis, quae- 10 
stionibus et in reliquis materiae necessariis. Verum Cicero generaliter ma- 
teriam artis illam dicit, in qua omnis ars et facultas veniens ex arte versatur, 
id est ubi fit, non unde fit: ut medici materia sit morbus ac vulnera, fabri 
ferrum, quod tundit, rursus rhetoricae artis materia sit deliberatio, demon- 
stratio, iudicialis, non argumenta et illa omnia, quibus materia rhetoricae 15 
artis impletur. Verum quod ait, c in qua omnis ars et ea facultas, quae con- 
ficitur ex arte, versatur', cum accipimus alicuius rei arlem, necesse est nos 
aliquid ex ea consequi. Quare id, quod ex arte conficitur, ut supra docui- 
mus, facultas dicitur; cuncta enim per artem facilius transiguntur. 

Has autem res alii plures, alii pauciores existimarunt] eas res scilicet, in 20 
quibus materia artis rhetoricae consistit. Sunt autem, ut Aristoteli el Ciceroni 
placet, tres, id est triplex materia, demonstraliva, deliberativa, iudicialis. Ita- 
que quantum ad materiam rhetoricae artis spectat, hoc plenum est. Iam quid- 
quid plus est, a pleno || plus intellegitur : quidquid minus, a pleno minus intelle- 
gitur. Verum quod plus est, dupliciter plus est, aut in eo, ubi modus est, autj>5 
in infinito. Et ideo addidit praeter illud, quod dixit, c alii plures existimarunt'. | 

c Nam Gorgias' inquit c Leontinus, antiquissimus fere rhetor, omnibus de 
rebus oratorem optime posse dicere existimavit: hic infinitam et inmensam 
huic artificio materiam subicere videtur'] Ergo illi, qui in pluribus rebus rhe- 
toricam materiam constituunt, exhortationem et consolationem in rerum ge- 30 
neribus ponunt, id est in materia rhetorica. Sed quia orator in civili ratione 
versatur, consolatio porro privatorum est, consolari amici est potius quam 
oratoris. Deinde quia officium oratoris est persuadere dictione, exhortatio 
sive dehortatio ad materiam non pertinent oratoris. Cum enim exhortor, ni- 
hil persuadeo, sed volentem aliquid, ut rnagis velit, instigo: et cum dehortor, 35 
nolentem aliquid non tunc primum persuadeo ut nolit, sed ut magis nolit in- 
stigo. Ergo necessario exhortalionem et consolationem Tullius a materia 
rhetoricae artis separavit. Item illi , qui res pauciores rhetoricae materiae 
tribuunt, demonstrationem tollunt. Dicunt enim in demonstratione nihil per- 
suadere oratorem (cum re vera persuadeat), sed falso. Nam cum aliquem 40 
vituperamus sive laudamus, ut aput omnes talis habeatur, qualem demonstra- 
mus, sine dubio persuademus. Ergo Cicero Aristotelen secutus triplicem 
materiam esse dicit oratoris officii: demonstrativam , deliberativam , iudicia- 
lem. Sed has materias in publicis causis constituit hisque personas certas 
tribuit: quare has tres res definit in civili negotio positas cum certae signi- 45 
ficatione personae. Demonstratio est, inquit, certae personae aut laus aut 



1 a BF sup. lin. 2 quae in medio g 4 dicemus DF 2 7 ferrum D: mal- 
leus BF, malleum D corr. in marg. de quo ( quod D pr. m.) DBF: quo 10 
et om. B 15 iudicialis (sc. materia) D: iudiciale BF 20 existimaverunt 
23 expectat DB, exspectat F 26 existimaverunt BO 20 rebus D: om. BFO rhe- 
toricae 40 re D s. I. 42 Aristotelem BFO 43 ea quae posl iudicialem 

icncinis inchcsa addidit ex cod. Basil. saec. XV, recte absicnt a meis 45 definiuit BFO 



IN LIB. I, 5. 6. 175 

p. 121. 122 C. p. 24. 25 0. 

vituperatio: Ueliberatio est, inquit, quae posita in publicis causis aUsertionis 
suae sententiam Uicit: iudicialis est, inquit, quae in iudicio civili posita duo 
agit, aut accusat aut petit: contra aut defendit aut negat. 

Nam Gorgias Leontinus antiquissimus fere rhetor] Hic oratorem dixit 

5 de omnibus rebus optime posse dicere: qui, ut videmus, a pleno excussit et 
excessit non ad id, quod babet modum, sed in infinitum. Denique hoc ipse 
Cicero ostendit: c hic infinitam' inquit c et inmensam huic artificio materiam 
subicere videtur'. 

Aristoteles autem, qui huic arti plurima adiumenta atque ornarnenta 

10 subministravit] Duo, quae oratori maxime sunt necessaria, Aristoteli circa 
scribendam artem dedit, inventionem et elocutionem : adiumentum enim de 
inventione venit, ornamentum de elocutione. Hic ergo Aristotelis sententiam 
sequitur; nam--rhetoricam materiam triplicem constituit, demonstrativam, de- 
liberativam, iudicialem. || 

15 6. Nam Hermagoras quidem nec quid dicat attendere, nec quid polli- 

ceatur intellegere videtur] Scimus Ciceronem materiam rhetoricae artis tri- 
plicem constituere, iudicialem, deliberativam, demonstrativam, hocque etiam 
Aristoteli placuisse. Quare superius reprehendit eos, qui oratori infinitam 
materiam constituerant: reprehendit eos, qui addiderant exhortationem et 

20 consolationem: reprehendit et eos, qui subtraxerant demonstrationem. Nunc 
etiam Hermagoran, qui aeque artes scripsit, confutat ac lacerat, dicitque 
hunc vehementer errasse, quod materiam oratoris in duas partes dividat, in 
causam et in quaestionem. Quorum unum dicit esse oratoris officii, causam 
scilicet, aliud longe ab oratore remotissimum et nec ab ipsis philosophis di- 

25 ligenter conprehensum , scilicet quaeslionem. [ 

Nam Hermagoras quidem nec quid dicat attendere, nec quid polliceatur 
intellegere videtur] Duobus modis reprehendit Hermagoran, quod non per- 
spexerit rei iliius vim , quae omnino longe remota est ab oratoris officio, id 
est quaestionis: et quod videatur de se polliceri ea, quae oratori adtribuit ad 

30 dicendum. Hoc quoque duobus modis reprehendit. Nam erravit, inquit, si 
non, quod omnis orator, sed quod ipse possit, ad materiam rhetoricae artis 
adplicuit. Deinde, inquit, nec ipse potuit; nam numquam iUum ex arte 
dixisse omnes videmus. Ergo quoniam duo diximus in Hermagora reprehen- 
disse Ciceronem, quod rem non adtenderit, quod multum de se videatur esse 

35 pollicitus: primo eum demonstrat rem, quam oratori attribuerit, non vidisse. 
Sed ante quam id ostendamus, quid sit causa, quid quaestio videamus. 

Causam esse dicat, quae habeat in se controversiam in dicendo positam 
cum personarum certarum interpositione] Causam, inquit, hanc esse dicit, 
controversiam in dicendi contentione positam cum certis personis: c quam' 

40 inquit c causam nos quoque oratori dicimus attributam'. Nam c huic' inquit 
c causae tria genera supponimus: iudiciale, deliberativum, demonstrativum'. 
Quaestionem porro hanc esse dicit, controversiam quidem in dicendo po- 
sitam, sed sine certis personis; quae scilicet rhetorica dictio vocatur. 



3 defenditur aut negatur D ante rasuram 5 omnibus de rebus BO excussit 
et mei: om. edd. 6 ad id B: ab id D, in id FO 10 sumministfauit mei ari- 
stoteli D 1 : aristoteles D z BFO 12 hic F in ras. 13 rhetoricae O 16 uideatur 
F l 19 constituerunt D 2 F 20 et om. B 21 etiam om. O Hermagoram BFO, 
item v. 27 et p. 176, 3 et 33 22 in causam] e quam Graeci rhetores vno&soiv, in 

quaestionem, quam &8GLV solent appellare'-. Capp. 23 et quaestionem O 27 ui- 
deatur F 29 quaestionis (sc. vim) mei: quaestionem O 32 namnumquam F, sed 
~ erasum, nam non numquam D corr. ex arte illum O 35 eum] cum B l 

37 dicat DBF: dicit rem O, dicat rem libri Tidliani 38 hanc inquit O 40 ora- 
toris D l dicimus esse O 



176 VICTORINUS 

p. 122. 123 C. p. 25. 26. 27 0. 

Thesis porro duplex est, theorelice et practice. Theoretice est, quae 
diviua cognoscit, practice, quae in hominum negotiis et civili disceptatione 
versatur. Ergo primo adserit Hermagoran vim rei, quam oratori attribuat, 
non vidisse; nam thesin oratoris materiam non esse persuadet. Quae cum 
duplex sit, theoreticen magis exaggerat, nec parvis aut levibus quaestionibus, 5 
sed infmitis: c verine sint sensus, quae sit mundi forfma, quae sit solis ma- 
gnitudo'. Sed quare et practicen thesin posuit, id est, c ecquid sit bonum 
praeter honestatem'? Thesin quidem Cicero materiam oratoris esse non dicit 
illamque theoreticen omnino removet: practicen autem thesin dicit ab oratore 
tractari, sed ut argumenti locum teneat, non materiae. Ergo ita tollit ora- 10 
tori practicen thesin, ut materia eius non sit, liceat autem ei pro argumento 
proferre. 

Ecquid sit bonum praeter honestatem] Stoici dicunt honestatem solam 
bonum esse. Iam muiti disputant, utrum et utilitas bonum sit, utrum et di- 
gnitas bonum sit. c Verine sint sensus', ut Lucretius negat esse veros sensus 15 
odoris, visus, tactus, saporis, auditus. c Quae sit soiis magnitudo': utrum 
tantus sit, quantus videtur, an maior vel multo minor. c Quae sit mundi fa- 
cies': multi enim dicunt mundum in modum sphaerae esse collectum, multi 
oblonga rotunditate esse formatum, multi plana facie, multi quadrata, multi 
in camerae modum, scilicet ut sub terra non sit similis, ac supra caput est, 20 
mundi facies. 

Quas quaestiones procul ab oratoris officio remotas facile omnes intelle- 
gere existimamus] | Bene ait c ab oratoris officio remotas'; oratoris officium 
enim est negotium civile tractare. Non tamen dixit ab oratore remotas ; pot- 
est enim orator, postquam proprio officio satis fecerit, etiam philosophiae 25 
operam dare. 

Nam quibus in rebus summa ingenia philosophorum plurimo cum labore 
consumpta intellegimus] Quando aliquid negamus aut tollimus, quare id fa- 
ciamus demonstrare debemus, ut nunc Cicero ab oratoris materia tollit thesin 
et probat se recte tollere. Nam, inquit, res illas, in quibus philosophi inge- 30 
niosissimi magno cum labore versati sunt, has oratori quasi parvas partes ad- 
plicare dementiae est, oratori scilicet, qui aegre suum quoque inplet officium. 

Quod si magnam in his Hermagoras habuisset facultatem] Ostendit iam 
Hermagoran, quod primum fuit, vim rei illius non vidisse, quam ad oratoris 
materiam quasi parvum aliquid adplicarat. Nunc illud aliud tractat c nec quid 35 
polliceatur intellegere videtur'. Et ostendit primo non recte eum fecisse, si 
ex eo, quod ipse posset, in ceteros praecepta constituerit. c Quod si' inquit 
c magnam in his Hermagoras habuisset facultatem, videretur fretus sua 
scientia falsum quiddam statuisse de oratoris officio'. Deinde nihil illum po- 
tuisse confirmat, simulque illi et rhetoricam et philosophicam tollit; practice 40 
enim rhetoricae est, theoretice philosophiae. c Nunc vero' inquit c ea vis est 
in homine, ut ei multo rhetoricam citius quis ademerit quam philosophiam 
concesserit'. | 

Quod si magnam in his Hermagoras habuisset facultatem studio et disci- 
plina conparatam] Ostendit , quibus rebus facultatem totius scientiae conse- 45 



3 primum F 7 etquid DBF, item v. 13 10 illa B , corr. m. 2 in ita 

13 bonum mei: bonum in vita 14 bonam B 17 tantum sit quantum (quantus 
corr. 1 m.) D multo om. F facies mei: forma 18 collectum B corr. 1 m. 

ex collocatum 19 rutunditate D 24 off. enim est DBF: est enim off. 28 fa- 
ciamus F: facimus DBO 29 thesis tollit F 35 paruum Capp.: parum DBFO\ 
adplicarat DBF: applicuerat illut D 38 facultatem DBF: facultatem studio et 
disciplina comparatam 39 constituisse illum nichil B posuisse D 40 
philosophiam BFO 41 rhetorice D 44 magnum D { in his rebus BO et D corr. 



IN LIB. I, 6. 7. 177 

p. 123. 124 C. p. 27. 28 0. 

quamur: c studio' iiiquit c et disciplina'. Studium est animi consensus ad ali- 
quid: disciplina est praecepta, quibus acceptis id, quod desideramus, inple- 
mus; itaque studium in nobis est, praeceptum extra nos, sed ad nos. 

Neque eo, qiiod ars eius, quam edidit, mibi mendosissime scripta vi- 

5 deatur] Ea vis est, inquit, in Hermagora, ut ei citius quivis adimat rhetori- 
cam quam philosophiam concedat. Sed non, inquit, ideo hoc dixi, quo mihi 
ars eius, quam edidit, mendosissime scripta videatur. Iam cum ait c non men- 
dosissime', non negat mendose. Et quoniam dixit esse aliquid in eius artibus, 
quod sit probandum, quippe quae non mendosissime scriptae sunt, ait eum 

10 multa ex antiquis artibus collegisse, ut, si quid forte probabile est, alienum 
sit. Deinde quam astute ibi Hermagorae dat ingenium et diligentiam, ubi sibi 
de alienis multa conquirit: alioquin, ubi propria eius inventa perscribit, nihil 
illi horum dat, quin immo multa tollit, cum ait: c et nonnihil ipse quoque novi 
protulisse'. 

15 Verum oratori minimum est de arte loqui, quod hic fecit: multo maxi- 

mum ex arte dicere] Orator duo habere debet, ut artem tradat dicendi, ut 
ipse ex arte dicat: sed officium eius hoc verum est, ut ex arte dicat. lilud 
autem accidens, ut artem dicendi tradat, quod rhetoris officium solum est. 
Ergo non quidem mihi Hermagoras videtur mendosissime artes scripsisse: 

20 sed oratori maximum illud est, non ut artem tradat, quod rhetoris proprium 
est, sed ut ex arte dicat, quod oratori maxime est necessarium. Tolht ergo 
Hermagorae | exercitationem ex arte dicendi: c quod eum' inquit c minime 
potuisse omnes videmus'. c Minime' inquit r potuisse': nec hoc illi dat, ut 
quomodocumque potuerit. Ergo si nec sapiens fuit nec dicendi peritus, recte 

25 c nec quid dicat attendere nec quid polliceatur intellegere videtur'. Orator 
enim vir bonus esse debet et dicendi peritus. Deinde conclusio: quare con- 
victa Hermagorae et refutata sententia superest ut materiam rhetoricae illam, 
quae et Aristoteli placuit, constituamus, triplicem scilicet, iudicialem, deli- 
berativam , demonstrativam. 

30 7. Partes autem eae, quas plerique dixerunt] Meminimus de arte ex- 

trinsecus quinque res Ciceronem se spopondisse dicturum: de genere artis 
rhetoricae, de officio, de fine, de materia, de partibus. Itaque quoniam quat- 
tuor res explicitae sunt, hoc extremum est, ut de partibus disseramus. 
c Partes sunt eae' inquit c quas plerique dixerunt'. Multa Cicero ab aliis 

35 recte in artibus posita secutus est, ut paulo ante Aristotelis sententiam secu- 
tus triplicem materiam rhetoricae artis esse dixit, iudicialem, deliberativam, 
demonstrativam. Itaque et nunc c partes' inquit c quas plerique dixerunt'. 
Alii enim partes septem, multi quattuor, sed plerique quinque esse dixerunt. 
Eorum et sententiam Cicero secutus quinque partes esse confirmat: || inventio- 

40 nem, dispositionem, elocutionem, memoriam, pronuntiationem. 

Inventionem esse dicit ad negotii fidem aut verarum rerum aut veri 
similium excogitationem. Sed orator in veri similibus maxime versatur; duo 



2 fort. sunt praecepta id D s. I. 4 neque eo mei: neque eo dico 6 philo- 
sopliicam D, fort. recte; cf. etiam p. 176, 40 inquit non ideo F quod mihi 
7 iam — — mendosissime om. B l non {ante mendos. ) in F expunclwn 8 ali- 

quid esse 12 proprietas D , propria F in ras. m. 2 eius B et F corr. : ei 

DF l 13 et nihil B l F 15 oratoris F ante rasuram 16 dicere D: dicere quod 
eum minime potnisse facere D in marg. et F, dicere quod eum min. pot. facere omnes 
videmus BO 17 eius ex hoc BF, in D ex s. I. add. 19 ne quidem F 21 ma- 
ximum B 24 recte inquit F 26 coniuncto (conuicto corr.) hermagora F 28 
constituamus triplicem; scilicet O 30 eae DF: hae B, hae sunt O 33 explica- 

tae BF l O 34 hae FO 38 dixerunt esse F 39 scientiam B 1 Inventio, 

dispositio , elocutio , memoria , pronuntiatio O, quasi sit lemma 

RHETORES LATINI. 12 



178 VICTORINUS 

p. 124. 125 C. p. 28. 29 0. 

enim genera sunt argumentorum, necessarium et probabile. Necessarium 
in veris rebus est, probabile in veri similibus. D.ispositionem dicit esse, . 
ut inventa locis necessariis per ordinem disponamus. Elocutionem porro 
in duobus ponit, m idoneis verbis et in sententiis, scilicet ne in verbis sin- 
gulis barbarismus sit, ne in pluribus soloecismus: deinde sive verba sive sen- 5 
lentias, ut conpetenter inventionibus dispositis applicemus. Memoriam 
vero illam esse dicit, ut circa inventiones retinendas argumenta vel verba fir- 
miter concepta teneamus. Ergo dicentis baec memoria est, non legentis. 
Deinde c pr on untiati est' inquit c ex rerum et verborum dignitate vocis 
et corporis moderatio', id est, ut rem magnam dicturus pompam corporis vo- 10 
cisque praepandas, ut rem bumilem dicturus haec eadem moderatius osten- 
tes. Pronuntiatio ergo in duobus est , in voce et in corpore. Corpus vero 
duo habet, motum sui et vultum, quo scilicet ad negotium conposito saepe 
rebus addimus aut detrahimus dignitatem. 

Nunc his rebus breviter constitutis eas rationes, quibus ostendere possi- 15 
mus genus, officium , finem rhetoricae artis, in aliud tempus differemus] Iam 
quinque res, quas se de arte extrinsecus dicturum esse promiserat, exsecu- 
lus est. Ostendit enim, quod esset genus artis rhetoricae, quod officium, 
qui finis, quae materia, quae partes. Quihus omnibus cognitis scimus tantum 
quid sint, nihil tamen nobis ad actus prosunt. Harum tres res semper in 20 
sola scientia sunt, id est genus, officium, frnis. Et ideo se alio tempore de 
his dicturum esse promittit; ad praecepta enim artis rhetoricae minime per- 
tinent, ut ipse ait, c Nam et verborum multorum indigent': quippe de his 
longa est disputatio, c et non tanto opere ad arlis discriptionem et praecepta 
pertinent'. Verum de duabus rebus dicturus est, de materia ac partibus, 25 
quae iam dudum, tantum ut sciremus quid essent, edocuit, Nunc in has 
praecepta dat, | scilicet ut harum rerum non solum scientiam, sed etiam actus 
habeamus. Ergo ostendit eum, qui artem rhetoricam scribat, de duabus re- 
liquis rebus, de materia artis ac partibus, satis esse dicere. c Eum autem' 
inquit c qui artem rhetoricam scribat, de duabus reliquis rebus, materia artis 30 
ac partibus, scribere oportere existimamus'. 

Ac mihi quidem videtur coniuncte agendum de materia ac partibus] 
Recte ait c coniuncte agendum'; partes enim sine materia esse non possunt, 
INisi enim aut controversiam aut deliberativam aut demonstralivam dicamus, 
quae materiae sunt, inventione , || dispositione, elocutione, memoria, pronun- 35 
tiatione, quae partes sunt, uti non possumus. Coniuncte ergo agendum esl 
de materia ac partibus. Itaque ostendit primo quod esset genus artis rheto- 
ricae, quod officium, qui fmis, quae materia, quae partes. Ex his tria in 
aliud tempus distulit, id est genus, officium, finem, adque ideo de duobus 
reliquis, quae ad praecepta pertinent, se ait esse dicturum, de materia scili- 40 
cet ac partibus. Partes porro quinque sunt: inventio, dispositio, eJocutio, 
memoria, pronuntiatio; harum solam inventionem in duobus libris tractat et 
in hanc praecepta t.radit. Pauca etiam de elocutione commemorat. Reliqua 



1 sunt genera BO 2 veris in rebus uerissimilibus D 4 singularibus B l F 
7 illa D 8 haec B corr. ex hoc 10 pompam et corporis 11 praepandas D : 
perpendas BFO ut om. F 12 et corpore B l 15 rebus D s. I. 16 genus 

et fmem et officium huius artis B, genus et officium et finem huiusce artis rheto- 
ricae aliud in B 18 rhetoricae artis 24 est long-a tantopere DBF 
discribtionem D , descriptionem BFO 25 rebus om. F 26 esset D \\\ has 

DB l , ut coni. Orelli: in his B Z F 27 earum F 30 de materia BO 34 enim 
aut DF l : enim BF 2 controuersiam aut iudicialem F; glossam aut iudicialem 

post demonstratiuam habet 37 quid B l 43 in hanc D pr. m. et F, sed liic ex 

corr. : in haec D corr., in hac B 



IN LIB. I, 7. 8. 179 

p. 126. 126 C. p. 29. 30 0. 

vero ne contingit quidem, id est dispositionem, memoriam, pronuntiationem. 
Ergo quoniam de sola inventione dicturus est et quia in omni causarum ge- 
nere inventio plurimum valet, incipit de inventione tractare. 

8. Omnis res, quae habet in se positam in dictione ac disceptatione ali- 
5 quam controversiam, aut facti aut nominis aut generis aut actionis continet 
quaestionem] Ut diximus, tractatus incipit inventionis. Et primum hoc de- 
hemus scire conpendium, quod onmis inventio quinque locis constat. Debe- 
mus enim primo considerare, quae sit constitutio : deinde, simplexne sit causa 
an duplex: tertio, scripti an rationis: quarto, quae causae quaeslio, quae 

loratio, quae iudicatio, quod firmamentum: quinto, ut omnes causae partes 
nobiscum pertractemus. Deinde partes orationis, principium, narralio, di- 
visio, confirmatio, confutatio, conclusio. Ergo, ut se ordo habet, primum 
de constitutione dicemus. Hoc tamen animadvertamus, quod Cicero hos quat- 
tuor status ralionales c constitutiones' vocet atque hos semper in omnibus ne- 

15 gotiis dicat esse principales, id est, coniecturam, finem, qualitatem, trans- 
lationem. Has ergo constitutiones appellavit, illos autem alios quattuor lega- 
les non constitutiones, sed c status' vocat, nec umquam horum aliquem prin- 
cipalem dicit esse posse. Sed ut originem statuum melius nosse possimus, 
formam similitudinis attendamus. Omnis constitutio sic est ut aspectus. Aut 

20 enhn aliquid videre volumus nec videmus, et est coniectura: aut cum vi- 
demus aliquid et quaerimus quid sit, et est finis: aut cum videmus quid sit, 
et quaerimus quale sit, et est qualitas. Translatio porro j ab hac simi- 
litudine videtur esse remota. Igilur constitutionem esse dicit quaestio- 
nem, ex qua causa nascitur. Quaestio est vox intentionis et negationis, 

25 id est c fecisti', c non feci' aut c iure feci'. [| In hac ergo quaestione semper sit 
necesse est constitutio. Causa est vero, quae nascitur ex quaestione, id 
est. an fecerit, an recte fecerit. Hoc tamen tenere debemus, quod a Cice- 
rone et causa et quaestio ad eandem significantiam proferatur, ut nunc cau- 
sam pro quaestione, nunc quaestionem pro causa ponat. Itaque constitutio 

30 facile inveniri potest, si extremam partem thematis attendamus. In qua cum 
intentionem ex nostra persona proposuerimus, debemus atlendere, quid ad 
intentionem conpetenter responderi possit: tunc in responsione constitutio- 
nem necesse est inveniri. 

Omnis res, quae habet in se positam in dictione ac disceptatione aliquam 

35 controversiam] Recte e in dictione ac disceptatione' ; sunt enim multae con- 
troversiae non dictione, ut opificum. Verum quod ait c quae habet in se po- 
sitam in dictione ac disceptatione aliquam controversiam', dictio potest esse 
demonstrativa ,materia, disceptatio vero deliberativa et iudicialis. Deinde 
dictio potest esse narratio, ut ipse ait: c dicendo explananda sunt omnia' : 

40 disceptatio vero quaestiones; ibi enim totius controversiae pugna versatur. 
Ergo quaecumque res posita in dictione ac disceptatione facit aliquam 
controversiam , necesse est habeat quaestionem, id est constitutionem aut 
facli aut nominis aut generis aut actionis. Et primum rebus indicat quae- 



1 nec BF contingit D, sed n post i erasa 2 et quoniam B 9 scripti an ratio- 
nis] ( alludit ad celeberrimam et primariam staiuum divisionem, in voyu%6v iegalem et 
loyiKov rationalem\ Capp. quae causae quaestio] c u. Quintil. III, cap. 11.* Capp. 

10 omnes DB 2 : oms F, omnis B^O 12 confutatio ' D \add. s. I. reprehensio): 
reprehensio BF, reprehensio, confutatio O Primum ergo, ut se ordo habet O 
16 hos B x O quattuor DF 1 : quinque F~ 2 , om. B 18 possumus D 20 uolui- 

mus D 26 uero est BO 28 profertur O 30 adtendamus F 39 narratio 
BF ei D corr.: narratioeet D ante ras. , narrationis B corr. m. 2 et O dicenda 

D 40 quaestionis BO 43 nominis ] f statum intellige definitivum, quem paulo 

supra flnem dixit; generis, qid statics vulgo qualitas vocilatur ; hodie quaestionem iuris 

12* 



180 VICTORINUS 

p. 12G. 127 C. p . 30. 31 0. 

stiones sive constitutiones: post his dabit nomina, partim ex rebus sumpta, 
partim ex modo actionis. Ita nunc rebus indicat constitutiones, cum 
ait in omni controversia aut facti aut nominis aut generis aut actionis 
quaestionem esse oportere; de his enim rebus sit quaecumque controver- 
sia necesse est. Sed ante quam nomina det conslitutionibus, deflnit quid 5 
sit constitutio vel ante nascalur. ? Quaestionem' inquit c ex qua nascilur 
causa', hanc constitutionem vocare debemus. Quaestionem porro esse dixi- 
mus vocem utriusque partis, id est c fecisti', e non feci', vel c recte feci': cau- 
sam vero illam, an iuste fecerit. Hoc etiam diximus, quod Cicero idem velit 
quaestionem esse quod causam, et quod his circa eandem significantiam 10 
communiter utatur. Denique statim demonstravit se his uti communiter. 

Eam igitur quaestionem, ex qua causa nascitur] Hic primam fecit quae- 
stionem. Deinde ubi oslendit, quid sit constitutio, ait: constitutio est prima 
conflictio causarum ex depulsione intentionis profecta, cum facti controver- 
sia est'. Incipit constitutionibus nomina dare. c Cum facti' inquit c contro- 15 
versia est'. Idem debemus facta intellegere, quod dicta. Ut enim utrum ali- 
quid factum sit quaeritur, ita et utrum aliquid dictum sit potest quaeri. 
Quare huic constitutioni, quoniam incerta et non apparentia coniecturis vel 
suspicionibus indagantur, recte coniecturae nomen inposuit. Alii hanc 
constitutio||nem realem vocarunt, quod eniin quaeratur, utrum res, de qua 20 
agitur, facta esse videatur: alii (Sradca6^i6v Graeco quidem vocabulo, quod 
enim de incerto investigando maximum certamen habeatur: unde et c sta- 
dium' dicitur, quod ibi exerceantur certamina. Sed Cicero constitulioni huic 
ex modo actionis nomen inposuit. In hac autem constitutione modus actionis 
hic est, quod res coniecturis quaeritur: ideo ergo coniecturam vocavit. 25 

Cum autem nominis, quia vis vocabuli defmienda verbis est, constitutio 
definitiva nominatur] Nominis, inquit, est controversia, cum de facto con- 
stat, sed quaeritur quo id factum nomine appelletur. Atque ideo, quoniam 
facti vocabulum pro necessitate suscepti negotii nobis adposita definitione nu- 
dandum est, constitutio definitiva nominatur. Huic quoque constitu- 30 
tioni non ex re, sed ex modo actionis nomen inposuit. Res est enim huius 
constitutionis nominis ambiguitas, modus actionis est nominis defmitio. Recte 
ergo huic constitutioni non ex re, sed ex modo actionis nomen inposuit. 

Cum vero qualis res sit quaeritur, quia et de vi et de genere negotii 
controversia est, constitutio generalis vocatur] Et supra ostendimus, cum de 35 
genere artis rhetoricae disputaremus, genus in triplici significalione consi- 
stere: esse genus sanguinem, esse genus, sub quo siinilia multa teneantur, 
esse genus qualitatis, id est, quo unius cuiusque rei qualitas indicetur. Ergo, 
inquit, cum et de facto et de nomine convenit, sed quaeritur quale sit id, 
quod in iudicio versatur, quoniam de genere negolii controversia est, con-40 
stitutio generalis vocatur, qualitas scilicet. Verum huic constitutioni non 
ex modo actionis, ut superioribus duabus et post quartae, sed ex re, id est 
ex negotio, nomen inposuit. Hic enim res illa est, quod de negotii genere 



appcllamus ; aut acti.mis.: translationem seu translativum statum innuW . Capp. 

2 ita D x : itaque D 2 BFO nunc in F erasum modo rebus B l F , in D modo add. s. L 

4 quamcumque controueisiam esse F 8 uel] aut B [Vel] hoc etiam 
10 his BF: is D 11 demonstrabit 12 facit 16 id debemus DBF 17 
factum sit — — aliquid om. B { et om. F quaeri] add. in marg. D: postquam 

quaeritur 20 constit. realem ] * hic ideni status ab Hermogene definitur (xdrjXov tiqcc- 
y[ittTog sXsyx ? ovoiciSrjg , i. e. probatio substantialis seu de substantia et existentia 
incertae rei. ' Capp. uocauerunt BO quod enim D: quod ea BFO, cf. v. 22 el 

p. 168, 24 21 stadiazon D, stadiagon BF vocabulo quidem BO 22 enim D: 
in ea BFO 24 in hac a. quaestione B l 43 ex negolio DF: ex om. BO 



IN LIB. I, 8. 181 

P . 127. 128 C. p. 31. 32. 33 0. 

vel qualitate quaeritur. Itaque ex re huic constitutioni nomen inponit, ut 
generalis vocetur , icl est qualitas. 

c At cum' inquit c causa ex eo pendet' et reliqua] Cura, inquit, talis 
fuerit controversia, ut in hoc sit tota contentio, cum aut ab alio nos ac- 

5 cusari debere dicimus, aut non nos, sed alios accusari, aut non apuL 
hos, sed illos, non hac lege, sed illa, non hoc crimine, sed illo, non hac 
poena, sed illa, quoniam in his omnibus de translatione actionis controversia 
est, constitutio translativa nominatur. Huic quoque constitutioni ex 
modo actionis nomen inposuit; agitur enim, ut actio transferatur. Verum 

10 quod ait ? non hoc crimine, sed illo', nonne et in || fine, cum quaeritur utrum 
fur an sacrilegus sit, id quaeritur, quonam magis crimine accusandus sit? 
Sed hoc interest, quod in fine crimina utraque iunguntur; non enim cum 
sacrilegum dico, furem nego : in translatione vero uno est accusandus crimine, 
sive illo, quod intendimus, sive illo, ad quod reus transferri postulat actionem. 

15 Atque harum aliquam in omne causae genus incidere necesse est] Sive, 

inquit, in iudiciali sive in deliberativa sive in demonstratione necesse est aut 
coniecturalem aut finitivam aut generalem aut translativam incidere consti- 
tutionera. Ubi, inquit, harum nulla fuerit inventa, ibi nulla | est controver- 
sia: quare nec causa esse iudicanda est. Si enim constitutio iiulla est, unum 

20 latus recedat oportet. Id enim constat, quod utrimque latere concurrente 
fulcitur. Igitur si constitutio non erit, nec causa esse iudicanda est; est 
enim asystala controversia. 

Ac facti quidem controversia in omnia tempora potest distribui] Nunc 
postquam constitutiones et rebus et nominibus indicavit, ut has manifestius 

25 cognoscere possimus, isdem statibus exempla supponit. f Ac facti quidem con- 
truversia' inquit c in omnia tempora dividitur'. Et supra diximus, cum de 
facto sit quaestio, coniecturam vocari. Ergo hic coniecturae tria tempora 
adsignat, praeteritum, praesens, futurum: quocl quidem exemplis docet. 
Sed hoc scire debemus, nullam rem in iudicium, id est in iudiciale genus, 

30 cadere posse nisi de praeterito. Omnia enim argumenta non de futuris, quae 
incerta sunt, sed de praeteritis colliguntur. Itaque coniectura, quamquam 
habeat tria tempora, tamen principalis esse non potest, nisi de praeterito sit. 
De praesenti vero vel de futuro incidere possunt post statum alium principa- 
lem. Ergo ne et hanc coniecturam principalem posse esse credamus. 

35 Bonone animo sint erga populum Romanum Fregellani] In hoc themate 

demonstratio continetur; nam describendi nobis sunt Fregellani, qui semper 
videbantur adversi. Ita et quod ait: ? si Carthaginem reliquerimus incolumem, 
num quid sit incommodi ad rem publicam perventurum ' : et hic deliberativa 
potest esse. Deliberat senatus, an Carthagini parcat. Ergo nihil in iudicium 

40 nisi de praeterito cadit. 

Nominis est controversia, cum de facto convenit et quaeritur icl quod 
factum sit quo nomine appelletur] Nunc de fine tractat: c cum nominis' inquit 
c est|| controversia', id est cum quaeritur, quo id, quod factura est, nomine 



1 imposuit BFO 3 pendet etc. 4 ab alio, non ab hoc nos 7 contro- 
uersia est] add. in BF et inmarg. D: agitur enim ut actio translatitia nominetur 9 
transferatur] quam hic e cod. Basil. addidit glossam, ea recte mei carent 11 for D 

13 accasandus est B 14 transferre F 17 definitivam B 2 19 causae 2? 1 

constituo D unum latus] H. e. altera liligantium pars.' Capp. 25 agnoscere 
possumus D 26 Et] ut F, sed in ras. 27 hic D : huic BFO coniectura D 

28 et futurum B quo quidem D 34 ne et DF: ne B, nec O esse posse 
0, posse om. B 35 fragelliani BF, item v. 36 B 37 ita et mei: itaque 
41 controversia est BO 42 definite B 1 43 quaeritur (quod id add. s. I.) quo 

(quod corr.) factum (est add.) nomine appellaetur D 



182 VICTORINUS 

p. 128. 129 C. p. 33. 34 0. 

appelletur. Verum cum de nomine ambigitur, et de re necesse est ambiga- 
tur. Nomen enim rei est, res vero numquam sine nomine est. Quare cum 
de nomine dubitatio est, de re quoque dubitetur necesse est. Ergo definiti- 
vus status huiusmodi est, cum de facto constat et de re vel nomine contro- 
versia est. Inter factum enim et rem hoc interest : res est certam sui for- 5 
mam et speciem circa cognitionem retinens. Ergo si species rei nota est, 
nomen quoque notum sit necesse est. Factum est confusum quiddam et in- 
certum, hoc solo certum, quod nescio quid factum est. In fine itaque fa- 
clum constat, sed res non constat. Et quia rei nomen semper adiunctum 
est, ideo de nomine controversia est. Quod, inquit, nomen breviter nobis 10 
definiendum est et contra atque adversarius dicat describendum. Et dat ex- 
emplum: c ut si qui sacrum ex privato subripuerit, fur an sacrilegus sit iudi- 
candus.' Factum constat; nam sacrum ex privato constat esse sublatum: de 
nomine incertum est, utrum ille fur an sacrilegus iudicetur. Quare definitio- 
nibus nostris nomen illi aliud, quam adversarii volunt, inponere debemus. | 15 

Definienda res erit verbis et breviter describenda] Ad unum quidem 
utrumque tendit, sed quia multi modi sunt definitionis, videamus interim quid 
intersit inter definitionem et descriptionem. Definitio talis est: homo animal 
est rationale, bipes, risus capax. Descriptio vero talis est: homo est, qui 
erectum verticem rotundo capitis attollit, cui sunt sub collo umeri brachia- 20 
que demissa, et cetera in hunc modum, sed, ut ipse ait, c breviter descri- 
benda'. Ergo quoniam de fine tractavimus, nunc quoque quid tractetur de 
qualitate videamus. 

9. Generis est controversia, cum et quid factum sit convenit, et quo id 
factum nomine appellari oporteat constat] Cum ait c cum et quid factum sit 25 
convenit', tollit coniecturam : deinde cum ait c et quo id factum nomine appel- 
lari oporteat constat', tolht finem. Ergo superest ut quale vel quantum sit 
id, quod factum est, videamus, et datexemplum: c utrum iustum an iniustum 
sit, utrum utile an inutile'. Quod cum quaeritur, non nomen rei, sed rei 
qualitas quaeritur, et ideo qualitas appellata est. Incipit Hermagoran re- 30 
prehendere, qui demonstrationem et deliberationem sub qualitate constituerit. 

Huic generi Hermagoras quattuor partes supposuit, deliberativam, de- 
monstrativam, iuridicialem, negotialem] Reprehendit, ut diximus, Herma- 
goran, quod demonstrationem et deliberationem sub qualitate posuerit, cum 
ipsa qualitas, id est constitutio, sub deliberativa vel demonstrativa sit. De 35 
qua re in consequentibus latius disputabitur. || 

Quod eius, ut nos putamus, non mediocre peccatum reprehendendum 
videtur] Ait grave Hermagorae peccatum se debere reprehendere, et id bre- 
viter, ne si, inquit, taceamus, quod primum est, Hermagorae artes adpro- 



2 sine nomine nunquam 5 est] enilfi F, add. est s. I. 8 nescio quid 

DB: scitur quod F, scitur quid Itaque in iine 12 quisacrum D : quis sa- 
crum BFO fur mei: utrum fur et libri Tidliani 14 utrum — — sacrilegus 

om. B l 15 illi om. F 16 eritur D 17 multimodae sunt definitiones BO 

18 describt. D , item v. 19 est animal BO 19 risu D corr. ex risus 20 

erectum D: rectum BFO rutundo D capitis DBF: capite attollat F 

cuius humeri BFO bracchiaque D 24 et quo — constat om. 25 post 
constat F et in marg. D liabet: sed omnino quantum et quale sit quaeritur Cum 

ait cum et quid D: Cum ait (et B) quid BF, Cum ait — conuenit om. 26 ei 27 
tollit Orelli: tulit libri; Capperonnerii interpretatio f removit, exclusit a disputatione' ab 
huius verbi potestate aliena videtur. Idem vitium est infra p. 184, 26 et 192, 15 
26 quod factum D 29 inutile sit BFO , item D corr. 32 generi om. D partes 
quattuor BO 33 iudicialem D corr. 35 constitutio mei: constitutio generalis 

uel DF: et BO 






IN LIB. I, 8. 9. 183 

p. 129. 130 C. • p. 34. 35 0. 

bare videamur, et quare easdem artes non simus secuti, causas dare nequea- 
mus: deinde, inquit, ne si latissime Hermagorae peccatum persequi volueri- 
mus, quod quidem est tertium, nostris, inquit, praeceptis moram videamur 
adferre. Sed, quod medium est, de peccato Hermagorae breviter disputa- 
5 bimus. 

Si deliberatio et demonstratio genera sunt causarum, non possunt recte 
partes alicuius generis causae pulari] Quaestio haec est, quod non recte 
Hermagoras deliberationem et demonstrationem sub qualitate posuerit. Ci- 
cero ergo ait non recte deliberationem et demonstrationem sub qualitate po- 

10 sitas, quia genera causarum sint. Quod si genera causarum esse Hermago- 
ras fuerit confessus, sine dubio non haec debuit sub qualitate ponere: sin 
negaverit, docebit Cicero genera esse causarum. Igitur male Hermagoras 
deliberationem et demonstrationem sub qualitate collocavit. Ac primo per 
condicionalem quaeslionem , id est hypotheticam, ingreditur propositionem. 

15 Ubicnmque enim c si' est, sub quadam condicione propositio est. Si, inquit, 
hoc est, illud non est; hoc autem est: igitur illud non est. Ita et hic: c si de- 
liberatio' inquit c et demonstratio genera sunt causarum, non possunt recte 
partes alicuius generis causae putari 5 ; genera autem causarum sunt: igitur 
generis causae partes esse non possunt:' et docet genera esse causarum. 

20 Primum igitur ponamus genus causae, secundum partes generis causae, id 
est coniecturam, finem, qualitatem, translationem : tertium sit illud quidquid 
qualitati subicitur, ubi Hermagoras deliberationem et demonstrationem con- 
stituit. Ergo Cicero primum dicit deliberationem et demonstrationem , quia 
prima sunt, | secunda esse non posse; quod si secunda non sunt, multo minus 

25 tertia esse posse: quod Hermagoras constituisse conspicitur. Itaque meminisse 
debemus Ciceronem de duobus tractare, id est de primo et secundo, scilicet 
de genere causae et partibus generis. c Si' inquit ? deliberatio et demonstratio 
genera sunt causarum, non recte partes generis causae possunt putari', id 
est constitutiones. Quod cum docet constitutiones esse non posse, multo ma- 

30 gis videntur partes constitutionis esse non posse. 

Eadem enim res alii genus esse, alii pars potest: eidem genus esse et 
pars non potest] Aristoteles ait res omnes, quae in dictis et factis et in omni 
mundo aguntur, decem esse: quarum rerum nomina ponemus. Prima sub- 
stantia est, deinde quantitas, qualitas, ad aliquid, ubi, quando, situs, ha- 

3obere, facere, pati. Graeco autem vocabulo sic vocantur; ovQttt, TtoGov, 
Ttoiov, TtQog Tt, Ttov, 7iot8 , xslGd-ttt , s%stv , Ttotslv , 7ttt6%stv. Harum 
prima, ut diximus, substantia vocatur. Reliquae novem in substantia sunt, 
quae accidentes vocarijtur. Ut puta, membrana substantia est: accidunt au- 
tem ei crocum, scriptura, et cetera, cum interea et substantia res sit et ea, 

40 quae accidunt, res sint. Nunc ad id, quo de nunc agitur, revertamur. c Eadem 
enim res' inquit c alii genus esse, alii pars potest'. Hic rem substantiam illam 
ponamus: quae dum sola est, patet omnibus accidentibus. Sed cum ab una 
accidenti fuerit occupata, iam in se incidenlem aliam non admittit. Ut puta, 
lana alba res est, sed substantia. Haec res patet multis accidentibus; potest 



1 eiusdem O 2 ne om. F 3 inquit om, F 10 sunt D 2 BFO esse] esset 
D corr. in essent 11 fuerat B { 13 demonstrationem et deliberationem 

14 ypotbecam D 24 non possunt DB 28 geueris om. B 1 31 eidem FB 2 : idem 
DB l 32 aristotelis D 34 ad om. F 35 facere BF: facile D Graecis autem 
vocabulis usia pason poeon (pocon F^ , poion F s. I. , pofon B) prosti pu pote 
(poten D corr. et F, pothen B) cisthe (cisten F) echin (echein B) poein paschin DBF 

37 reliqua F 39 scribtura D 40 acciderunt D 41 illam om. Basil, 

incl. 42 accedentibus D una D: uno BFO 43 incidentem aliam D: acci- 
dens (incidens B l ) aliud BFO 44 patet et F 



184 VICTORINUS 

p. 130. 131 C. p. 35. 36 0. ' 

enim lana illa aut russea fieri aut veneta aut nigra. Sed si unum colorem in 
se susceperit, iam in se colorem alium non admittit. Similiter et homo sub- 
stantia est. Potest autem id, quod homo est, nunc servus esse, nunc domi- 
nus: sed postquam dixeris dominum, in eo, quod dominus est, esse etservus 
non potest: aut cum dixeris servum, in eo, quod servus est, esse et dominus 5 
non potest. Ita ergo et hic deliberatio et demonstratio res est, sed illa sub- 
stantia, quae, quam diu sola est, patet accidentibus, id est generi causae et 
causae partibus. Ita quam diu in incerto sunt, genusalii, alii partes esse pos- 
sunt. Cum vero generis nomen acceperint, in eo, quod genus sunt, et par- 
tes esse non possunt. Hoc est, quod ait: c eidem genus esse et pars non pot- 10 
est'. Ergo si genus generis pars esse non potest, multo minus partis generis 
partes putabuntur. 

Deliberatio autem et demonstratio genera sunt causarum] Id, quod 
primo dubie proposuit, adsumpsit sine dubitatione. Neque enim dicit c si de- 
liberatio', sed c deliberatio autem et demonstratio genera sunt causarum'. Et 15 
id triplici argumentatione convincit, scilicet demonstrationem et deliberatio- 
nem genera esse causarum. 

c Nam aut nullum' inquit c causae genus est, aut iudiciale solum, aut et 
iudiciale et demonstrativum et deliberativum] id est, aut nullum causae genus 
est aut unum aut tria. Duo enim propterea non dixit, quoniam deliberatio et 20 
demonstratio, quamquam inter se diversa sint, simul tamen aut in generibus 
causae ponuntur et fiunt tria genera causae: aut simul tolluntur et remanet 
unum, id est iudiciale solum. Ergo tollit duo, id est, nec unum esse nec nul- 
lum, ut id, quod reliquum est, | adprobetur. Nullum, inquit, causae genus 
esse non potesdicere; nam qui artes scribis multasque dicis esse causas, nul- 25 
lum non potes dicere: tollit rem unam; deinde unum iudiciale solum esse 
non potes dicere, propterea quod et deliberatio et demonstratio genera sunt 
et causarum; nam et inter se diversa sunt et ab iudiciali multum separata. Id 
porro, quod diversum est, tunc omnino diversnm est, si inter se et rebus et 
exitu distet. Atque ut rationes ex similibus colligamus, res est lectio, exitus 30 
intellectus. Ergo baec tria genera causarum re inter se distant; aliud enim 
agitur in demonstratione, aliud in deliberatione, aliud in iudiciali. Rerum 
quoque exitus disfpar est; nam demonstrationis finis esthonestas, deliberatio- 
nis utilitas, iudicialis aequitas. Quod si haec tria inter se et re et exitu di- 
stant, profecto genera causarum constitui debebunt. Non ergo recte delibe- 35 
rationem et demonstrationem qualitatis partes esse dixit. In his autem, quae 
hucusque disputavimus, videamus qninquepertitum syllogismum: ac primo 
quaestionem, de qua agitur, constituamus. Ilaec autem est quaestio, quod 
non recte Hermagoras deliberationem et demonstrationem sub qualitate po- 
suerit. c Si deliberatio et demonstratio genera sunt causarum, non possunt 40 
recte partes alicuius generis causae putari:' hoc primum est. c Eadem enim 
res alii genus esse, alii pars potest: eidem genus esse et pars non potest:' 
hoc secundum est. c Deliberatio autem et demonstratio genera sunt causa- 



1 russea D: rosea BO, item F sed ita rasura corr. colorera unum 

5 dixero BO esse et dominus D: et dom. esse BO , dom. esse F 7 accedenti- 
bus DF l generi causa D 10 idem DB { F genus] genus id est simile ac iu- 
diciale est DBF 14 si D sup. lin.; dicit deliberationem D eorr. m. 2 18 aut et B: 
aut DF: v. p. 185, 2 et 14 20 est om. B 21 diuisa B l sunt 25 potest 
dicere: nam qui artes scribit multasque dicit esse causas , nullam non potest dicere 
BO 26 tollit coni. Orelli: tulit mei et edd. 27 non potest DBO et causa- 

rum D: et om. BFO 29 si a se F 31 re om. B l 34 si om. B X F 35 debent 
D pr. m. 37 disputabimus D primum BO 42 eidemi?.F: idem D, itemp. 185,9. 



IN LIB. I, 9. 10. 185 

p. 131. 132 C. p. 36. 37 0. 

rum:' hoc tertium est. c Nam aut nullum causae genus est, aut iudiciale so- 
lum, aut et iudiciale et deliberativum et demonstrativum:' hoc quartum est. 
c Relinquitur ergo ut omnia tria genera sint causarum:' haec conclusio est. 
Videamus ergo illum, quem promisimus, syllogismum quinquepertitum: c Si 

5 deliberatio et demonstratio genera sunt causarum, non possunt recte partes 
alicuius generis causae putari.' Haec propositio est. Et quia necesse est ex 
primi confessione secundum quoque in confessionem venire, propositio nobis 
adprobanda atque iungenda est; atque ideo Cicero adprobat propositionem. 
c Eadem enim res' inquit c alii genus esse, alii pars potest: eidem genus esse 

io et pars non potest.' Adprobavit ergo propositionem. Rursus post adproba- 
tam proposilionem illud, quod quasi in propositione dubie proposuerat, ad- 
sumit hoc modo : c deliberatio autem et demonstralio genera sunt causarum.' 
Deinde adprobat adsumptionem, ut supra diximus, triplici argumentatione. 
c Nam aut nullum causae genus est, aut iudiciale solum, aut et iudiciale et 

15 deliberativum et demonstrativum.' Postremo tres adhibet conclusiones. Ubi- 
cumque enim c ergo' vel c igitur' est, conclusio sit necesse est. Prima igitur 
conclusio adprobationis de adsumptione est. Quid enim ait in adsumptionis 
adprobatione? c nam aut nullum causae genus est, aut iudiciale solum, aut et 
iudiciale et deliberativum et demonstrativum.' Concludit ergo haec tria ge- 

20 nera esse causarum : c relinquitur ergo' inquit c ut omnia tria genera sint cau- 
sarum'. Secunda conclusio propositionis est sive argumentationis eius. Quid 
enim argumentatur in propositione? c si deliberatio et demonstratio genera 
sunt causarum, non possunt recte partes alicuius generis causae putari.' 
Conciudit hoc ipsum: deliberatio igitur et demonstratio non possunt recte 

25 partes alicuius generis causae putari. Tertia autem conclusio quaestionis est. 
Quae enim quaestio est? quod Hermagoras deliberationem et demonstratio- 
nem non recte sub qualitate | constituit. Concludit itaque quaestionem: 
c male igitur eas generalis constitutionis parjtes esse dicit.' Verum cum in 
primo syllogismo de duabus rebus tractaverit, de prirno et secundo, id est 

30 de genere et partibus generis, cur hic in tertia conclusione partis partium 
mentionem fecit? quod scilicet tertium est. Hoc primum sic excusatur, quod 
haec conclusio praeter syllogismum est; est enim quaestionis, quae extra 
syllogismum est, sed ex ea syllogismus. Deinde quod per hanc extremam 
conclusionem sensim descendit ad alium syllogismum, ubi hoc tractat, deli- 

35 berationem et demonstrationem , cum partes generis esse non possint, multo 
magis partium partes esse non posse. Sed primum quam de eodem syllo- 
gismo tractemus, ea, quae in eo obscura sunt, explicemus. 

10. Pars autem causae est constitutio omnis] Disputasti quidem supra, 
o Cicero, deliberationem et demonstrationem, quia genera sint, partes gene- 

40 ris esse non posse: non tamen ostendisti utrum constitutio pars generis sit 
an ipsum genus; incertum est enim utrum deliberatio sub qualitate sit an 
qualitas sub deliberatione. Doceas itaque oportet utrum pars an genus sit 
constitutio; haec ergo incidens quaestio est, utrum constitutio pars an genus 
sit. lam supra ostendit deliberationem et demonstrationem genera esse cau- 

45 sarum, quod et inter se distent et ab iudiciali plurinium dissideant et suum 



1 solum iudiciale O 6 hoc F 7 prima F corr. ex primi 8 iungenda 

mei: adiungenda O 9 enim om. F 11 dubie in propos. O propositionem F 
14 aut et]-et aut B 15 et 19 et demonstr. et deliberat. O 16 necessest D 
18 adprobationem aut D pr. m. , add. s. I. nam 27 concludi D pr. m. 28 dixit 

BO 31 est om. D sic BF: si D 32 haec om. F 33 syllogismumst D: syl- 
logismum sit BFO quo D 34 haec B 35 possunt BF 36 possunt. sed B 
de eodem mei: de eo O 37 exemplicemus D 38 constitutio est O 43 con- 

stitutio — an genus sit om. B l 44 ostendit om. D; add. in marg. m. 2 



186 VICTORINUS 

p. 132. 133 C. p. 37. 38 C. 

quaeque finem habeant, quo referri debeant. Nunc ei docendum est, utrum 
constitutiones causarum partes sint, et sic argumentatur proposito thcmate: 
quid primum invenis? genus an constitutionem? Utique primum necesse est 
cognoscas, utrum deliberativa an controversia sit, tunc deinde quae sit con- 
stitutio. Ergo pars causae est constitutio omnis. 5 

Non enim causa ad constitutionem , sed constitutio ad causam adcommo- 
datur] Prius enim causa cognoscatur necesse est, deinde constitutio. Plus 
autem causam esse quam constitutionem , sic etiam possumus cognoscere, 
quod in singulis causae generibus constitutiones variantur, causa autem 
omnium constitutionum capax est: verum cum causa et constitutio iuncta 10 
sibi esse videantur, causa lamen unum alteri prius fit. Omne enim, quod 
loquimur sive quod mente concipimus, aut simplex est aut coniunctum. Sim- 
plex est, quod ad aliud non adtendit, ut tabula, saxum et reliqua huius modi. 
Coniunctum vero, ut de duobus unum prius habeat, quattuor modisfit: aut 
tempore aut loco aut ordine aut causa. Aetas cum in homine sit, tempore in 15 
ordinem secernitur. Si dicas iuventas , utique consideratione temporis iuven- 
tas ante senectutem est. Deinde loco iuncta domus secernuntur. Cum enim 
dicis atrium , ideo primum intellegis, quia consideras interiorem locum esse, 
ubi triclinium est. Ordine vero sic: si, cum in eodem loco multi sedeamus, 
pro ordine sedentium nobis anteferamur. Causa au||tem sic: de iis, quae 20 
iuncta sunt, unum prius efficitur, ut puta, pater et filius iuncta sibi sunt; 
neque enim ante pater quam filius nascatur, aut ante filius quam ille sit pa- 
ter. Sed quia filio ad nascendum pater causa est, idcirco ex causa pater filio 
praefertur. Ita hic in themate causa et constitutio coniuncta sunt, sed ut prior 
causa sit, causa efficitur; ut constitutio enim nascatur, causa praecedit. Quod 25 
ipse ait: | 

Non enim causa ad constitutionem, sed constitutio ad causam adcom- 
modatur] Hic quoque animadvertamus syllogismum quadripertitum. Prima 
est enim propositio cum adiuncto : c quod si generis causae partes non possunt 
recte putari, multo minus recte partis causae partes putabuntur.' Huic pro- 30 
positioni adprobatio non fuit subicienda; manifestum est enim, si partes cau- 
sae non sint, multo minus partis causae partes putari. Ergo incidit quaestio, 
utrum constitutio pars sit: et, ut supra docuimus, probat partem. Sed haec 
incidens quaestio non pertinet ad syllogismum, verum, quia necesse fuit, in- 
teriecta est. Deinde adsumit illud, quod proposuerat: e et deliberatio et de- 35 
monstratio generis causae partes non possunt recte putari', et adprobat ad- 
sumptionem: e quod ipsa sunt genera' inquit. Postremo concludit propositio- 
nis secundam partem. Quid est enim in secunda parte propositionis? e multo 
minus recte partis causae partes putabunlur.' Concludit hoc ipsum: e multo 
igitur minus recte partis eius, quam [hic] dicit, partes putabuntur'; primae 40 
enim parti propositionis per incidentem quaestionem satis fecit. Quid est enim 
in prima parte propositionis? e quod si generis causae partes non possunt 
recte putari.' ltaque ostendit generis causae partem esse constitutionem. 



1 habeant finem refferri D 3 invenias BO 4 cognoscat D pr. m., 

agnoscas D 2 BFO, fort. cognoscatur an controuersia D: an demonstratiua contro- 

uersia BFO 7 plus] prius F 8 agnoscere 9 autem mei: enim 11 

uidebantur D ante rasuram causa tamen mei: causa om. edd.; cf. infra v. 25 
13 non ad aliud 16 iuuentas (bis) mei: iuventus 17 domus DB : domo F, 

om. 19 ordinem B sic est: si 20 anteferamur DBF, ut Orelli in adn. 
voluit: anteferamus edd. de his mei 23 est] est et D 28 aduertamus B x O 
29 quod si demonstatio et deliberatio generis F 30 partes om. B l 34 necessa- 
ria BF 2 fuit om. F pr. m. 35 et delib. mei: Sed et delib. 0, Sed delib. B 

corr. m. 2 40 quam DF 1 : quod BF 2 hic om. D 



IN LIB. I, 10. 187 

.p. 133. 134 C. . . p. 3S. 39 0. 

Quadripertitus ergo est styllogismus; est enim propositio, adsumptio, adpro- 
batio adsumptionis, conclusio. Quaestio vero incidens ad syllogismum minime 
pertinet. 

Deinde si constitutio et ipsa et pars eius quaelibet intentionis depulsio 
5 est, quae intentionis depulsio non est, ea nec constitutio nec pars constitutio- 
nis est] Omnis pars tunc plene pars est, si generis et nomen et definitionem 
recipiat, ut puta, animal genus est. Iam ex animali homo, equus, avis: 
deinde ex avi corvus, cornix, aquila. Itaque haec omnia generis sui et no- 
men et definitionem recipere debebunt. Generis vero nomen quod est? ani- 

10 mal. Ergo et homo equus avis corvus cornix aquila animalia dicuntur. Deinde 
generis definitio quae est, id est animalis? Animal est corpus animatum. 
Itaque et homo et equus ct avis et corvus et cornix et aquila corpus anima- 
tum est. Verum definitio a genere transit in species, specierum vero defmitio 
in genus transire non potest. Non enim cum hominem definio f homo est corpus 

15 animatum bipes', iam cum dico c bipes', ad generis definitionem [non] pertinet: 
est enim aniinal et qua||drupes. Itaque nunc accepta similitudine ad argumen- 
tationem Ciceronis redeamus. Et primo quaestionem, quae in contentione ver- 
setur, adtendamus. Illa autem, ut supra diximus, quaestio est, quocl deliberatio 
et demonstratio non recte sub qualitate sint positae. Supra id iam duabus argu- 

20 mentationibus vicit: quarum prima illa fuit, deliberationem et demonstratio- 
nem, si genera sint causarum, partes generis esse non posse : etprobavit genera 
esse causarum. Secunda vero argumentatio talis fuit: quod si generis partes 
esse non possunt, multo magis partes partium esse non posse. Nunc tertiam 
adfert argumentationem: c si' inquit c constitutio et ipsa et pars eius quaelibet 

25 intentionis depulsio est, quae intentionis depulsio non est, ea nec constitutio 
nec pars constitutionis est.' Ut supra diximus, omnis pars generis sui et no- 
men et definitionem debet recipere: genushic autem constitutio est: sub con- 
stitutione quattuor constitutiones, sub qualitate demonstratio, deliberatio, | 
iuridicialis, negotialis. Itaque videamus, an deliberatio et demonstratio ge- 

30 neris nomen et definitionem recipiant. Generis nomen est constitutio: quod 
nomen tollit Cicero demonstrationi et deliberationi. Sed ne dicat Hermago- 
ras constitutiones dici posse, ostendit definitionem generis cadere non posse 
in deliberationem et demonstrationem: quod si definitio non cadit, nomen 
quoque cadere non debebit. Constitutionem autem sic definimus: c constitutio 

35 est intentionis depulsio' : quam scilicet definitionem in deliberatione vel de- 
monstratione videmus esse non posse. Quod si deliberalio et demonstratio 
neque nomen constitutionis neque definitionem recipiunt, nec constitutiones 
sunt nec partes constitutionis. Ipsi autem placet constitutionem intentionis 
depulsionem esse: et concedit ei alias defmitiones: c sive' inquit ? constitutio- 

40 nem primam causae accusatoris confirmationem dicat, sive defensoris primam 
deprecationem', necesse est deliberationem et demonstrationem neque con- 
stitutionem esse nec partes constitutionis. Hoc loco animadvertere debemus 
genus syllogismi, quod obscuritate sui et artificio colligatum syllogismis fere 
omnibus antecellit, Sic itaque iste colligitur syllogismus a primo ad secun- 



4 pars constitutionis eius B 5 eaea nec constitutione nec D 6 tum B 8 
aquila B corr. ex ala et definitionem et nomen F 10 homo et equus et avis et cor- 
vus et cornix et aquila BO 11 definitionem id est animalis. quae est animal est F 

12 et ante coruus om. F et cornix om. DF 15 iam bipes om. F L 

non mei: om. O 16 similitudine mei : sumptione O 17 versatur BO 20 uicit] 
dixit Z? 1 22 fuit quod si mei: fuit quidem, si 27 accipei-e F hoc F 

29 iudicialis D uidemus B l 31 tollit F, sed s. I. m. 2 tulit 35 in delibera- 

tionem uel demonstrationem D uel] et B x 40 accusatoris om. D defensoris 
BF: definitionis D 42 partem BO 44 coltegitur D 



188 VICTORINUS 

p. 134. 135 C. p. 39. 40 0. 

dum, a secundo ad tertium, a primo ad tertium. Primum enim et tertium 
simile esse medium facit, quod utrique coniungitur. Sed ut melius possit 
artificium Ciceronis intellegi, prius quaelibet similitudo facienda est. Pona- 
mus itaque haec tria. c Victorinus docet' unum sit: c intellegis' aliut sit: c spem 
habet' tertium sit. ltaque faciamus syllogismum a primo ad secundum: c si 5 
Victorinus docet, intellegis': nunc a secundo ad tertium: c si intellegis, spem 
habet': deinde a primo ad tertium : c ergo si Victorinus docet, spem habet'. 
Primum enim et tertium, quod potest veri simile non videri, medio illo quasi 
quadam adprobatione coniungitur. Hoc ergo || et in Cicerone videamus. Pri- 
mum hoc sit: f si constitutio et ipsa et pars eius quaelibet intentionis depulsio 10 
est': secundum hoc sit: c quae intentionis depulsio non est, ea nec constitutio 
nec pars constitutionis est': Hertium hoc sit: deliberatio et demonstralio ne- 
que constitutio nec pars constitufcionis est\ Nunc videamus syllogismum a 
primo ad secundum : c Si constitutio' inquit c et ipsa et pars eius quaelibet in- 
tentionis depulsio est, quae intentionis depulsio non esl, ea nec constitutio 15 
nec pars constitutionis est.' Deinde a secundo ad tertium: c at si quae inten- 
tionis depulsio non est, ea nec constitutio nec pars constitutionis est, delibe- 
ratio et demonstratio neque constitutio nec pars constitutionis est.' Nunc a 
primo ad tertium : c si igitur constitutio et ipsa et pars eius quaelibet intentio- 
nis depulsio est, deliberatio et demonstratio neque constitutio nec pars con- 20 
stitutionis est.' Ergo a primo ad tertium conclusio est syllogismi. Denique 
Cicero c si igitur' inquit c constitutio'; ubicumque enim c ergo' vel c igitur' po- 
nitur, conclusio est argumenti. 

Deinde coniecturalis causa non potest simul ex eadem parte eodem in 
genere et coniecturalis esse et definitiva] Aliud incipit argumentum , id est, 25 
quartum syllogismum , quo ostendat non recte sub qualitate deliberationem 
et demonstrationem positas. Quem syllogismum prius quam ostendamus, ea, 
quae in re sunt, ante videamus. c Deinde' inquit c coniecturalis causa'. Si, in- 
quit, coniecturam per id, quod est, attendamus, | nihil aliud invenimus quam 
coniecturam solam, nec in eo, qiiod coniectura est, possumus finem intelle- 30 
gere: rursus, inquit, si finem per se ipsum consideremus, nihil aliud quam 
finem invenimus: nec in eo, quod finis est, possumus translationem intelle- 
gere. Ita ergo constilutiones singulae habent proprium suum, in quo positae 
genere conmixtionem constitutionis alterius non admittunt. Si ergo constitu- 
tiones singulae per semet ipsas consideratae habent proprium suum, con- 35 
mixtionem alterius non admittunt. Male igitur, Hermagora, deliberationem 
et demonstrationem partes constitutionis, id est qualitatis, esse voluisti, cum 
deliberatio sive demonstratio per se consideratae non solae intellegi, sed 
omnes in se constitutiones continere possint. 

Simul ex eadem parte eodem in genere] Et supra legimus: c pars autem 40 
causae est constitutio omnis.' Genus autem est constitutionis id, quod valet, 
quod se explet, id denique, quo una quaeque constitutio ab aliis constitutio- 
nibus segregatur: pars autem communis potest esse cum multis. 

Et ornnino nulla constitutio nec pars constitutionis] Quoniam de delibe- 
ratione et demonstratione quaestio est, quae deliberatio et demonstratio par- 45 



5 habes BFO 7 habes B 2 D*FO spem habes mei et 10 sit D: est BFO 
11 hoc sit D: illud est BFO 14 et anie pars om. B l 17 demonstr. et dclib. 

20 constitutio nec BF: constitutione D , const. neque 26 quo mei: quod 

ostendit 28 inquicl D, ut plerumque 29 inueniemus 32 inuenimus 

DF: inspiciemus BO 34 Si ergo — admittunt mei: om. 35 ipsa* D 1 : fort. 

ipsae ?>§\anie alterius in D constitutionis erasum est D: B sup. lin., om. FO 

42 quod se DB 2 : quo se B l F 



IN LIB. I, 10. 11. 189 

p. 135. 136 C. p. 40. 41. 4j 0. 

tes constitutionis ab Hermagora ponuntur, recte, cum de solis constitutioni- 
bus loqueretur, partes etiam tetigit. 

c Et omnino' inquit c nulla conslitutio nec pars constitutionis potest simul 

et suam habere et alterius in se vim continere: altera adsumpta numerus con- 

5 stitutionis duplicatur, non vis constitutionis augetur] Sapienter dixit: multae 

enim constitutio||nes in causa esse possunt. Sed si plures sint, ad numerum 

constitutionum, non ad augendam vim alterius constitutionis accedunt. 

At deliberativa causa simul ex eadem parte eodem io genere] Cum, in- 
quit, constet unam quamque constitutionem alteram in se non admittere, de- 

10 liberativa ex eadem parte eodem in genere omnes solet recipere constitutio- 
nes: ergo nec constitulio nec pars constitutionis est. c Simul ex eadem parte' ; 
deliberatio enim pars causae est. Vicleamus nunc quadripertitura syllogismum. 
Proponit sic, primo specialiter, deinde generaliter. Specialiter sic: c deinde 
coniecturalis causa non polest simul ex eadem parte eodem in genere el con- 

15 iecturalis esse et definitiva' : specialiter enim et de coniectura proposuit. Rursus 
c nec definitiva causa potest simul ex eadem parte eodem in genere et defini- 
tiva esse et translativa'. Et hic specialiter de fine proposuit. Nunc proponit 
generaliter de omnibus constitutionibus et earum partibus: c et omnino' inquit 
c nulla constitutio nec pars constitulionis potest simul et suam habere et alte- 

20 rius in se vim continere'. Huc usque proposuit: deinde adprobat propositio- 
nem : c ideo' inquit c quod una quaeque ex se et ex sua natura simpliciter con- 
sideratur, altera adsumpta numerus constitutionis duplicatur, non vis con- 
stitutionis augetur'. Post adprobationem propositionis adsumit quod sibi 
necessarium est: c at deliberativa' inquit c causa simul ex eadem parte eoctem 

25 in genere et coniecturalem et generalem et defi|nitivam et translativam conti- 
net quaestionem , et unam aliquam et plures nonnumquam 5 . Quod quoniam 
manifestum est et apertum omnibus, non fuit necesse adprobare adsumptio- 
nem. Sequitur ergo conclusio, quae duplex est: prima ad id, quod adsum- 
ptum est: c at deliberativa causa simul ex eadem parte eodem in genere 

30 ergo ipsa nec constitutio nec pars constitutionis est. ' Secunda ad utrumque, 
quo de agitur; pariter enim de deliberatione et de demonslratione tractatur: 
c genera' inquit c igitur, ut ante diximus, haec causarum putanda sunt, non 
partes alicuius constitutionis'. 

11. Haec ergo constitutio, quam generalem vocamus, partes videtur 

35 nobis duas habere] Postquam docuit deliberationem et demonstrationem non 
partes qualitatis, sed genera esse causarum, ad ipsius qualitatis descendit 
disputationem. Ac primo hanc in duas partes diviclit, in iuridicialem et 
negotialem. Quarum partium hoc conpendium tenere debemus, quod iu- 
ridicialis semper de praeterito est et negotialis semper de futuro : quae tem- 

40 pora in ipsarum partium definitione videtur Cicero non declarasse; ait enim: || 

Iuridicialis est, in qua aequi et recti natura et praemii aut poenae ratio 

quaeritur.] Ilic oinnino tempus quasi praeteritum non demonstrat, nisi quod 

magis futurum tempus videtur includere, cum ait c praemii aut poenae ratio 

quaeritur'. Quo loco primum ostendendum est et poenam et praemium de 

45 praeterito esse posse. Nam et post supplicium de aliquo iniuste sumptum pos- 



4 Altera autem assumpta O numeriis constitntionis mei: numerus constitutionum 
O el libri Tulliani; cf. v. 22 6 sed om. B l 11 ergo mei: ergo ipsa O 15 et D: 
om. BFO 16 simul om. O 22 num. constitutiouum BO 26 quaestionem D : con- 
stitutionem FO , Uem B, sed in ras. aliquam mei: aliquando O cum Capper. 

31 de om. F utroque loco, BO anie demonst. 32 igitur mei: ergo O 34 uoca- 

mus mei: nominamus O et libri Tulliani 37 diuidit partes O et om. O 40 defini- 
tionem D 41 et praemii DF: aut praemii BO et libri TulL, et sic O item p. 190, 13 



190 VICTORINUS 

p. 13G. 137 C. p. 42. 43 0. 

sLint nonnulli in iudicium vocari, et quod non recte praemio aliquem donave- 
rint, possunt in iudicium vocari, ut Verres, qui supplicium sumpsit de civi- 
bus Romanis et anulo aureo scribam in contione donavit. Ergo praemii et 
poenae ratio potest de praeterito esse. Sed occurrit illud: potest tamen 
praemii et poenae ratio etiam de futuro esse, ideoque in iuridiciali qualitate 5 
tempus praeteritum non recte definivit. Cum iam huic loco sic respondetur, 
quod dixerit c ratio' ; ratio enim semper de praeterito est facto: de futuro au- 
tem cum quaeritur, ratiocinatio dicitur. Et est ibi tantum meriti ratio, quod 
ineritum praeteritum est. Atque ita ratio numquam nisi de praeterito est. 
Cum enim dicis c petit praemium', necesse est adferat meritum. Ita in eo, 10 
quod petit praemium, nulla ratio est: sed cum ais euin mereri, tum ratio est, 
ex praeterito veniens. Ergo cum ait Cicero c iuridicialis est, in qua aequi et 
recti natura et praemii aut poenae ratio quaeritur', in eo, quod ait c ratio', 
praeteritum tempus includit. . 

luridicialis] A iure; aequi enim et recti ratio non nisi iure constat. 15 
Deinde, 

c Negolialis est', inquit c in qua , quid iuris ex civili more et aequitate sit, 
corisideratur] Negotialis qualitas talis est, cum aliquid generatim iure 
cautum ad speciem devocamus. Ut puta: ^delur viro forti praemium': vir fortis 
pelit inimici mortem. In eo, quod dicit, e detur viro forti praemium', dat qui- 20 
dem viro forti praemium, sed non etiam designat illud forte quod petit. Ergo in 
negotiali qualitate ex aequitate praecedentis iuris nova iura firmantur, id est, 
ut liceat id, quod in conlentione versatur: et ideo de | futuro est. Quod etiam 
iuris periti faciunt, qui, si forte id, quo de agitur, iure non cautum est, per 
interpretationem statuti iuris id etiam, quod in eodem iure nominatim non 25 
continetur, adfirmant. Hoc est, quod ait: c cui diligentiae praeesse apud nos 
iuris consulti existimantur'. Hoc quoque tempus futurum demonstrat, cum 
ait c quid iuris sit consideratur'. Consideratio enim de incerto est, et quia 
iuris consideratio est, de futuro est. 

Ac iuridicialis quidem in duas partes distribuitur, absolutam et adsum- 30 
ptivam] Negotialis qualitas stat nec aliquas ex se partes fundit: iuridicialis 
vero in duas partes funditur, in absolutam qualitatem et adsumpti- 
vam. Deinde hic quoque rerum conpendium || tenere debemus, quod in ab- 
soluta qualitate factum ipsum iustum adserimus , in adsumptiva vero qualitate 
non factum iustum, sed causam facti iustam fuisse contendimus. Itaque in 35 
absoluta qualitate aequi et recti natura quaeritur , in adsumptiva vero prae- 
mii et poenae ratio quaeritur : quae adsumptiva quattuor locis dividitur : con- 
cessione, remotione criminis, relatione criminis, conparatione. Verum hic 
quattuor horum locorum Cicero ordinem convertit: nam a postremo, quod 
hic posuit, retrorsum versus ordo est. Etenim vim singularum defensionum 40 
considerare debemus. Primo hoc est innocentis hominis, ut dicat c non feci': 
deinde c feci, sed non sic vocatur': tertio c feci et sic vocatur, sed iure feci'. 
Deinde hoc ipsum c iure feci' aut licuisse sibi debebit ostendere, quae est 
qualitas absoluta: aut si non licuit, debet sibi extrinsecus adsumere ali- 
quid, quo id probet, quod iniuste factum videtur. Videamus nunc, quae sit 45 



6 Cui iam hoc loco Baiter 11 mereri tum D : meritum BF 12 cum om. 

B 18 est talis F 19 detur Mc addidimus praemium DF: praemium detur 

BO vir fortis — praemium om. F 20 dicit detur scripsi: dicitur D, dicit BO 

21 forte DBF 1 : forti F s. /., fortis 22 ex aequalitate F 28 et (juia i. cons. 
est F s. I. m. 2 30 quidem ipsa iu duas distribuitur partes BO 34 qualitate — 
adsumptiua uero o?n. B l 41 prim* D x , fort. primiim 44 extrinsecus adsumere 

aliq.] c qui status ideo vocaiur qualitalis adsumptivaeS Capp. 



IN LIB. I, 11. . 191 

p. 137. 137 C. p. 43. 44 0. 

de his quattuor adsumptionibus fortior adsumptio. Primo debet dicere 
c feci, sed profui', et probare plus se profuisse quam obfuisse, quae est qua- 
litas conpensativa, quam ideo Cicero conparationem vocat, quod 

• conparetur id, quod in crimen vocatur, et id, quod se reus profuisse dicit: 

5 quae conparatio semper in eodem facto est. Ut puta : quidam muros civitatis 
dissipavit, hostes fugerunt: reus fit laesae rei publicae. In eodem est con- 
paratio. Nam quod muros deiecit, videtur laesisse rem publicam: et quia 
[muros deiecit] hostes fugerunt, videtur profuisse rei publicae. Ergo hoc pri- 
mum debet adsumere c feci, sed profui'. Deinde debet dicere c feci quidem, 

10 sed ut facerem, ante provocatus sum', id est c feci, sed meruit': quae est re- 
latio criminis. Tertio debet dicere c feci, sed alter me inpulit ut facerem': 
quae est remotio criminis. Postremo si haec cuncta defecerint, id est, si 
ut hoc faceret, nec profuit nec iniuriam reddidit neque ab alio conpulsus est, 
quoniam nihil est quo se defendat, debebit factum fateri, sed veniam postu- 

15 lare, quae est qualitas venialis, quam concessionem Cicero vocavit. 
Hunc ergo ordinem Cicero hoc loco convertit, quem in posterioribus servat. 
Itaque concessio duas partes habet, purgationem et deprecationem. 
In purgatione tria sunt: inprudentia, casus, necessitas. Si haec non fuerint, 
deprecatio est, sed haec aut apud iinperatorem aut apud populum. Itaque in 

20 purgatione factum conceditur, sed facientis aniinus excusatur. Hoc | est, quod 
ait: c cum factum conceditur, culpa removetur'. In deprecatione vero et fa- 
ctum et culpa conceditur, sed tamen venia deprecatur. Hoc est, quod ait: 
c deprecatio est, cum et peccasse et consulto peccasse reus se confitetur, et 
tamen ut ignoscatur po||stulat'. Haec ergo deprecatio non nisi aut apud impe- 

25 ratorem aut apud populum valet, apud iudices vacat. 

Remotio criminis est, cum id crimen, quod infertur, ab sua culpa vi et 
potestate in alium reus demovere conatur] Remotionem criminis hanc esse 
dicit, cumreusid, quod ei intenditur, ab se removet et in alium transfert; 
atque id duobus modis facit: si in alium aut causam aut factum transferat se- 

30 que ut id faceret, dicat alium coegisse. Verum quod ait c factum', potest hic 
quaestio moveri. Nam cum omnis quahtas facti confessionem teneat, cur hic 
factum non confitetur, sed in alium transferre conatur? denique nullus artium 
scriptor in hac qualitate facti translationem nominavit. Sed ideo, quia nullus 
intellexit. Nam factum sic a se removet, salva tamen confessione facti. Ut in 

35 hoc themate, quod Cicero in secundo libro posuit: c Mancinus cum Numanti- 
nis foedus fecit iniussu populi ac senatus. Pulso eodem in exilium atque ho- 
stibus dedito petitur ad poenam etiam ille, qui porcam tenuit. Contra dicit.' 
Nam hic et causam et factum in alium removet. Causam sic: ut porcam te- 
nerem Mancinus vi coegit ac potestate. Deinde factum sic : foedus non ego 

40 feci, sed Mancinus, qui aut debuit aut potuit. Manet tamen facti prima illa 
confessio, quod porcam tenuit; non enim potest negare a se porcam fuisse 
tentam. Ergo remotio criminis duobus modis constat, si aut causam in alium 
transferamus aut factum. 



35 secundum lib. II, c. 30. 



2 profuit mei 4 et id DBF: ad id quod DB l : quo B 2 FO 8 muros deie- 
cit delevit Christ 10 ut D 1 : ut hoc D % BFO 13 haec B 21 factum quidem F 

24 postulat] add. in B quod genus perraro potest accidere 26 ab sua DF: ab 
se et ab sua BO causa F, sed ead. m, s. I. culpa 27 demouere D: dimouere F, 
remouere BO 28 interditur D, corr. in interdicitur 29 seq. ut F: seut D, seu ut 
BO 31 hic F m. s. s. I. 33 scribtor D et sic plerumque nominauit? 

38 ut porcam tenerem deinde factum sic mei: om. edd. 



192 VICTORINUS 

p. 138. 139 C. p. 44. 45 0. 

Relatio criminis est, cum ideo iure factum dicitur, quod alius ante in- 
iuria lacessierit] Relatio criminis talis est, si in eo , quod fecimus, vicem nos 
reddidisse dicamus, ut puta : c occidi, quia ille me volebat occidere: hoc ergo 
feci, sed meruit'. 

Conparatio est, cum aliud aliquod alicuius factum rectum aut utile con- 5 
tenditur, quod ut fieret, illud, quod arguitur, dicitur esse commissum] Inter 
conparationem et concessionem hoc interest, quod in conparatione de eadem 
re conparatio est, ut supra diximus: dissipasti muros, iaesisti rem publi- 
cam. Contra ille: dissipavi quidem muros, sed hostes fugerunt. In eodem 
conparatio est, ut supra diximus: c Dissipasti muros', id est, quod muri dissi- 10 
pati esse dicuntur: ideo ait c quod ut fieret, illud, quod arguitur, dicitur esse 
commissum'. Alioquin Verres, qui multa signa et vasa ex Sicilia sustulit et 
utitur hac defensione, quod a bellis tutam Sieiliam reddiderit, non poterit di- 
cere: c ideo signa sustuli, ut defenderem provinciam'; neque enim propterea 
tulit signa, 11 1 provincia esset defensa. Itaque utitur veniali statu, id estcon- 15 
cessione per deprecationem. Ergo in conparatione id, quod intenditur, ideo 
a nobis factum dicere debemus, ut ex eo ipso bonum illud, quod contigit, 
fluxisse dicamus. 

In quarta constitutione, quam translationem nominamus, eius constitu- 
tionis est controversia] Et supra docuimus, quid in se translatio contineret, 20 
scilicet ut aut omnem actionem commutet aut aliqua || ex parte debilitet. Hoc 
est, quod hic ait: c aut omnino aiiquid de commutatione aut infirmatione actio- 
nis agitur.' | 

Huius constitutionis Hermagoras inventor esse existimatur] Inveniendi 
duo genera sunt: unum tale, cum in medium proferimus id quod erat, sed 25 
latebat; aliud , quod quasi non erat, sed a nobis primis videtur inventum. 
Itaque de his Cicero leviorem inventionem dedit Hermagorae, scilicet ut id, 
quod latuerit, in medium protulisse videatur. Hoc est, quod ait: 

Non quo non usi sint ea veteres oratores saepe multi, sed quia non 
animadverterint artis scriptores eam superiores et non rettulerint in nume- 30 
rum constitutionum] Ideo autem translationem multi scriptores inter consti- 
tutiones referre noluerunt, quod omnis constitutio actionem constituat, trans- 
latio autem id videatur agere, ne actio sit. Sed Hermagoras recte hanc inter 
constitutiones posuit; nam hoc ipsum, quod actionem commutat, actio est. 
Itaque multi, inquit, Hermagoran reprehenderunt, quod translationem inter 35 
constitutiones rettulerit, sed invidia magis quam ex vero. 

12. Et constitutiones quidem et earum partes exposuimus] Postquam, 
quid essent singulae constitutiones vel quid possent, docuit et earum partes, 
id est qualitatis, exposuit, promittit se his constitutionibus exempla subditu- 
rum, sed tum, cum coeperint argumenta tractari, quae argumenta diluci- 40 
diora futura esse promittit, si isdem argumentis in tempore exempla sub- 
ponat. Hoc est, quod ait: 

Nam argumenlandi ratio dilucidior erit, cum et ad genus et ad exem- 
plum causae statim poterit accommodari] Genera causarum scimus tria esse, 
demonstrativum , deliberativum , iudiciale: exempla vero causarum sunt the- 45 
mata scilicet. 

Constitutione causae reperta statim placet considerare, utrum causa sit 
simplex an iuncta : et si iuncta erit, utrum sit ex pluribus quaestionibus iuncta 



1 dicatur mei 3 ergo mei: ego 15 immo sustulit vel abstulit 17 con- 
tingit D 19 translationem DF: translatiuam BO eius mei: cuius 28 Ia- 
tuerat BO 29 sunt DB l F 30 et non DBF: nec retulerint BFO 39 

qualitatis mei: qualitates 0; at v. p. 194, 15 40 coeperit ^ 1 48 utrum ex F 



IN LIB. I, 11 — 13. 193 

p. 139. 140 C. p. 45. 46. 47 0. 

an ex aliqua conparatione] Quoniam in his duobus libris Cicero nihil nisi de 
inventione tractat, idcirco per ordinem, quae sint invenienda, demonstrat. 
Postquam, inquit, constitutionem inveneris, considerare debebis causam, 
utrum simplex sit an iuncta, id est, utrum de una re agatur an de pluribus. 

5 Constitutio sic invenitur: c occidisti' c non occidi' aut e iure occidi'. Causa 
vero haec est c an occiderit' c an iuste occiderit'. Ergo haec causa simplex an 
iuncta sit considerare debemus. Deinde si iuncta , utrum ex pluribus quae- 
stionibus an ex aliqua conparatione. Ex pluribus quaestionibus causa iuncta 
est, ut in Verrinis accusatur Verres, quod multa furatus sit, quod cives Ro- 

10 manos necarit, quod peculatum commiserit. Itaque quando ex pluribus 
quaestionibus causa iuncta est, ipsae quaestiones inter se diversae sunt. Ex 
conparatione autem causa iuncta est, cum, quid potissimum faciendum sit, 
consideratur, ut in divinatione agitur, utrum Cicero accuset an Caecilius. 
Sed quia conparandi duo modi sunt, conparativus et superlativus , idcirco ait:|| 

15 Ex conparatione, in qua per contentionem, utrum potius an quid potis- 

simum sit, quaeritur] Verum his locis, quae tractavimus, ipse etiam Cicero 
perspicua exempla supponit. 

Dein considerandum est, in ratione an in scripto sit controversia] Primo, 
inquit, constitutio invenienda est, secundo, utrum causa sit simplex an 

20 iuncta , | tertio , in ratione an in scripto sit controversia. Scriptum non tan- 
tum leges accipiamus, sed et senatus consultum et testamentum et verba sola 
et multa huius modi. Huius scriptionis genera sunt quinque, ut ipse primum 
rebus , dein nominibus indicavit, id est primum scriptum et voluntas, 
secundum leges contrariae, tertium ambiguitas, quartum collectio 

25 sive ratiocinatio, quintum definitio legalis, ut est in Caeciniana. 

13. Ratio est autem, cum omnis ratio non in scriptione, sed in ali- 
qua argumentatione consistit] Ideo ait: e cum omnis ratio non in scri- 
ptione, sed in aliqua argumentatione consistit', quoniam [et ratio scriptionem 
habet] et scriptio rationem habet, sed cum auctoritate, quippe ex scripto, id 

30 esl ex testamento vel lege venientem. Ergo, inquit, ratio est, cum res, quae 
in contentione versatur , non in auctoritate legis , sed in argumentatione ver- 
satur. 

Ac tum considerato genere causae] Reperto, inquit, genere materiae et 
constitutione et causa , utrum simplex an iuncta sit, et ipsa causa scripti an 

35 rationis habeat controversiam, deinde videndum est, quae sit quaestio, quae 
ratio, quae iudicatio, quod firmamentum. Verum de his tria praecipua sunt 
in omni causae genere perquirenda, firmamentum vero perraro adhibetur. 
Et si quando adhibetur, necesse est aut in themate sit aut in historia, alias 
lemma dicitur, id est falsum argumentum. Ergo tria illa sine intermissione 

40 ubique inspicienda sunt, id est quaestio, ratio, iudicatio. Quaestio est, 
quae nascitur ex constitutione, ut est illud: iurene occiderit. Ratio est, 
quae facit controversiam, ut puta: occidi Clodium, pro||pterea quia ille me 
voluit occidere. Infirmatio rationis est: Etiam si te Clodius voluit occidere, 



11 aduersae O 13 diuinatione g: diuisione mei 15 an mei: aut O 16 

tractabimus D 2 BO 18 deinde BO 19 seeunda (secundo causa corr.) simplex D 

20 scriptio D 22 scriptionisj c h. e. conlroversiae in scripto positae , seu stalus 
legalis''. Capp. 23 deinde O 25 definitio legalis] c Non admittitur hic status a 
rhetorum vulgo; vide tamen rhetorem Herennianum . qui Tullio consentW. Capp. 
ceciliana F 26 et 27 ratio DB l F l (v. 27 oratio B) : quaestio B^F^O 28 et oratio 
DB; et ratio script. habet delet Christ 29 habet om. B orationem DB- habet 
DBF : om. O 31 contentione FB 2 : contione DB l in post non om. F 36 prae- 
cipua D, item F, sed est voc. in ras.: praecipue BO 42 quia mei: quod O 

RHETORES LATIM. 13 



194 VICTORINUS 

p, 140. 141 C p. 47. 48 0. 

tu tamen non iure occidisti. Iudicatio est, utrum, cum eum Clodius volu- 
erit occidere, iuste tamen a Milone occisus esse videatur, ut Cicero de Oreste 
exemplum dedit. 

14. Firmamentum est firmissima argumentatio defensoris et j- aptissima 
ad iudicationem] Firmamentum, si verum sit, valde prodest, sed soli defen- 5 
sori; accusator enim pro firmamento adsertionem habet. Sed hoc, ut dixi- 
mus, raro in causam cadit. Cuiusmodi autem sit firmamentum, ipse Cicero 
docet: c ut si velit dicere Orestes eiusmodi animum matris suae fuisse in pa- 
trem suum, in se ipsum ac sorores, in regnum' et reliqua. 

Et ceteris quidem in constitutionibus ad hunc modum iudicationes re- 10 
perientur] Quoniam omnis ratio de facto iam confessio est, idcirco in omni- 
bus constitutionibus dicit iudicationem de infirmatione rationis fieri praeter in 
con|iectura ; in coniectura enim facti nulla confessio est. Quare in coniectura 
eadem erit iudicatio, quae quaestio: factum est, non est factum, factumne sit? 

Quot autem in causa constitutiones aut earum partes erunt] qualitatis 15 
scilicet partes; reliquae enim constitutiones partes non habent. Ergo quot in 
causa constitutiones vel partes erunt, tot necesse erit inveniri quaestiones, 
rationes, iudicationes, firmamenta. 

His omnibus in causa repertis, tum denique singulae partes totius cau- 
sae considerandae sunt] Sub diversa significantia Cicero parles posuit. Aliae 20 
sunt enim partes oratoris officii, aliae partes qualitatis, aliae partes causae, 
aliae parles orationis. ltaque partes causae sunt, ut suscepto negotio per 
rerum ordinem ea, quae dicenda sunt, diligenter inspicias. Quod cum per- 
tractaveris, id est cum causae partes inspexcris, tum demum tibi ordinandae 
sunt partes orationis: non eniin, inquit, quia primum exordium est, sola tibi 25 
primo erunt consideranda principia et scribenda, sed considerato omni ne- 
gotio, tunc apposite sumere exordium debebis. 

Eae partes esse sex omnino nobis videntur] Multi enim quattuor esse 
dixerunt, id est exordium, narrationem, quaestiones, epilogos. Cicero autem 
sex esse dicit, id est f exordium, narrationem, partitionem, confirmationem, 30 
reprehensionem, conclusionem', epilo]gos scilicet, et recte c confirmationem' 
et c reprehensionem'. IJoc enim maximum est oratoris officium, ut argu- 
menta sua primum adserat, deinde adversariorum dissolvat. Quare, inquit, 
quoniam primum exordium est, principio in exordium praecepta trademus. 

Exordium est oratio animum auditoris idonee conparans ad reliquam 35 
dictionem] Optima defmitio est, quae a genere incipit, deinde descendit ad 
speciem, postremo ita propria conplectitur, ut excludal omnino id, quod 
cum aliis potest esse commune, ut hic sex partes orationis Cicero ponit. 
Orator porro duo agit: aut fidem facit aut animos commovet. Quare in quat- 
tuor illis mediis partibus fides fit, in narratione, in partitione, in confirma- 40 
tione, in reprehensione: in exordio vero vel epilogis animi commoventur. Ita- 



1 iure non cum eum F: eum D, cum BO 2 ut om. 4 *****issima D\ 
forl. adpositissima 6 haec D 7 firmam. ipsum sit B ipse Christ: ipsum iibri 

8 ut si mei: si Orestes dicere matri fuisse ut in F, in D ut sup. 
lin. est 10 Et in ceteris quidem const. repperiuntur F 11 confesso B^F 2 (corr. 
ex confessio ) et 12 praeter mei: praeterquam 15 Quod D 16 partes 

post scil. om. B partes (ante non) om. F 19 tum om. libri Tulliani 21 enim 
sunt 0; in F enim post sunt s. I. est 24 ornandae D 26 primo erunt tibi 
negotio omni B 27 debemus BF 28 eae mei: hae 29 quaestiones mei: 

quaestionem 0, argumentationem coni. Capp. ex Isid. II, 7,1. 29 et 31 epilogos 
DF: epilogum BO 30 narrationem om. B l 34 in exordium scripsi: exordium 

DFj exordii BF corr. et 0; Cicero: in ralionem exordiendi praecepta dabimus 
40 modiis D, om. Z? 1 41 in ante repreh. om. D { uel BB: et FO 



IN LIB. I, 13-15. 195 

p. 141. 142 C p. 48. 40 0. 

que ut definiat exordium, a genere incipit: c exordium est' inquit c oratio'; 
omnis enim pars oratio est. Deinde sic descendit ad speciem , ita ut excludat 
quattuor illas partes medias, quibus fides fit: c animum' inquit c auditoris ido- 
nee conparans'. Sed quia et in epilogis animi conparanlur, ita proprium 

5 conplectitur, ut excludat etiam epilogos: c ad reliquam' inquit c dictionem'. 
Ita ergo exordii plena definitio est: c exordium est oratio animum auditoris 
idonee conparans ad reliquam dictionem'. Verum cum aliquid fieri volumus, 
primum definire debemus, quid sit illud, quod fieri volumus, ut bic de exor- 
dio defmivit, quid esset exordium. c Exordium | est' inquit c oratio animum 

10 auditoris idonee conparans ad reliquam dictionem.' Deinde debemus defmire, 
quid inde fiat, ut hic fecit: c quod eveniet' inquit, c si eum benivolum, adten- 
tum, docilem fecerit'. Sed quia non bene aliquid facimus, nisi prius scia- 
mus, ubi faciendum sit, prius ostendit, ubi faciendum sit, postremo quem- 
admodum faciendum sit. Ait ergo tunc nos optime exordiri, si causarum 

15 genera cognoscamus, hoc est, ubi faciendum sit. 

Genera causarum quinque sunt: honestum, admirabile, humile, anceps, 
obscurum] Hic quaestio nascitur : cum supra dixerit genera causarum tria 
esse, demonstrativum , deliberativum, iudiciale, cur hic rursus genera cau- 
sarum quinque esse dixit? Verum haec quaestio occulta nimis ratione ac dif- 

20 ficili disputatione dissolvitur. Animadvertere enim debemus, quid Cicero se- 
cutus sit. Res multae sunt: quarum una substantia, reliquae accidunt. Ita- 
que cum substantiae acciderit una qualitas, potest et alia accidere, sed quae 
non sit in eodem genere, in quo prima qualitas fuit. Ut puta, si dicas: folio- 
rum genera duo sunt, de membrana et de charta. Hic folium substantia est; 

25 accessit ei una qualitas, membrana et charta. | Potest tamen eidem substan- 
tiae, id est folio, alia qualitas accedere, quae non sit in eodem genere, in 
quo prima quahtas, si dicas: foliorum genera tria sunt: est oblongum, est 
latum, est quadratum. Quare, si circa primam qualitatem numerus defmitio- 
nis varietur, vitium est: sin autem in eadem substantia circa alias qualitates 

30 numerus definitionis varietur, non est vitium, ut hic ait primum : c causarum 
genera tria sunt'. Causa hic substantia est, accidit ei una qualitas, ut sit de- 
monstrativum genus, deliberativum , iudiciale. Deinde ait: c causarum genera 
quinque sunt'. Licet eadem sit substantia , alia tamen ei qualitas accidit. In 
iudiciali enim sive alio genere causae invenitur et honestum causae genus et 

35 admirabile et liumile et anceps et obscurum. Ergo duplici hoc modo possu- 
mus intellegere, aut quod substantiae multae saepe accidunt qualitates, aut 
quod multae qualitates substantiales sunt, id est quod eis qualitatibus pos- 
sunt aliae accidere qualitates. Ut hic substantia est causa; accidit causae, ut 
sit iudicialis: itaque iudicialis qualitas est. Rursus haec ipsa qualitas substan- 

40 tialis est. Nam accidit ei, ut liabeat in se aut honestum causae genus aut ad- 
mirabile aut humile aut anceps aut obscurum. Item in deliberativo genere 

♦ causae vel demonstrativo potest usu venire. Quare nullus hic error est gencris 
causarum circa definitionem numeri, si quidem substantiae nunc plures acci- 
dant qualitates, ut supra docuimus, nunc multae sint qualitates substantiales, 

45 id est, quibus possint aliae incidere quahtates, quod similiter supra docuimus. 



1 inquit om. BO 3 illas medias partes F , partes illas med. O 15 cogno- 
scimns F 16 sunt quinqne O 20 animaduertere — secutus sit B [ anle Verum 

haec habet 21 reliquae, quae O ex coni. Capp. accidentia B corr. 24 duo 

sunt — foliorum genera (v. 27) om. B l 25 qualitas de membrana et de charta O 

26 accedere mei, (ut modo dixit accessit) : accidere O 27 sunt tria BO 34 
iudiciale D 36 accedunt D pr. m. 41 idem B [ F 2 42 usu ueuire DB [ : usu 

euenire F , hoc ipsum uenire B 2 44 accidunt O suut O 45 possunt B x FO 

13* 



196 VICTORINUS 

p. 142. 143 C. p. 49. 50 0. 

Ergo quinque genera dixit esse causarum, honestum, admirabile, humile, an- 
ceps, obscurum: et definit genera ipsa. 

c Honestum' inquit c causae genus est, cui statim sine oratione nostra 
favet auditoris animus] Definitio nunc ex rebus ipsis, nunc ex eventu rerum 
coliigitur. Has itaque definitiones Cicero non ex rebus ipsis, sed ex eventu 5 
rerum colligit: saepe enim honestis vel non honeslis rumorum opinionibus 
abutimur. Et quia rumori facile creditur, per|venit autem rumor usque ad 
iudicem, orator porro apud iudicem agit, necessario non rei honestum sequi 
debet, sed opinionem, quae etiam iudici nota est. Ergo Cicero honestum 
causae genus non ex rebus definit, sed ex eventu rerum, qui notus est iudici. 10 
c Honestum' inquit c causae genus est, cui statim sine oratione nostra favet 
auditoris animus'. Ergo si et statim et sine oralione nostra favet iudex, opi- 
nionem sequitur, id est eventum rerum. 

Admirabile, a quo est alienus animus eorum, qui audituri sunt] Et haec 
definitio de animis iudicum est. Admirabile est, inquit, causae genus, cum is 15 
defenditur, quem ob magnitudinem criminis defendi nullus posse credebat. 
Itaque hic iudices benivoli faciendi sunt. | 

Humile, quod neglegitur ab auditore et non magno opere attendendum 
videtur] Humile causae genus est, si de re abiecta sit controversia. In hoc 
genere attenti auditores faciendi sunt. Haec quoque definitio de animis iudi- 20 
cum sumpta est. 

Anceps, in quo aut iudicatio dubia est aut causa et honestatis et turpitu- 
dinis particeps] Haec definitio et ab ipsis rebus sumpta est. Verum anceps, 
inquit, causa duobus modis est, si aut iudicatio dubia sit aut inhonestissima 
materia, ut in Orestis themate, quia non una ratio est, iudicatio quoque fit 25 
dubia. c Occidisti'. c Iure occidi; nam illa patrem meum occidit.' c Etiam si 
patrem occidit, non iure a filio mater occisa est.' Iudicatio, an cum illa pa- 
trem occiderit, iuste a filio occisa videatur. Deinde potest et haec esse ratio: 
c Iure occidi; nam ut id facerem Apollo respondit.' Infirmatio rationis: c Etiam 
si id Apollo respondit, non iuste a filio mater occisa est ' Iudicatio, an cum 30 
Apollo responderit, iuste mater a filio videatur occisa. Ergo in hoc themate 
iudicatio dubia est. Deinde fit anceps causae genus, si habeat in se causam 
et honestatis et turpitudinis: c si lenonis filius fortiter faciat et praemium pe- 
tat'. Honestum est, quod fortiter fecit, turpe, quod filius lenonis. In hoc 
quoque genere causae benivolentiam conparare debemus. 35 

Obscurum, in quo aut tardi auditores sunt aut difficilioribus ad cogno- 
scendum negotiis causa implicata est] Quod obscurum est, tribus modis sem- 
per obscurum est: si aut is, qui enarrat, non intellegit, aut is, cui narra- 
tur, tardior est, aut si res ipsa perplexa est. Verum hic duo posuit; super- 
fluum enim fuerat, cum de oratore hic perfecto loquatur, aliquid de eius 40 
inprudentia dicere. Hic itaque iudices dociles facere debemus. Ergo osten- 
dit primum quid esset exordium, animorum, inquit, commotio: deinde osten- 
dit quid inde fiat, aut attentus aut docilis aut benivolus: deinde ubi fiat, id 
est in generibus quinque causarum. Et ostendit, quae essent genera. Nunc 
per quid faciendum, id est, per principium et insinuationem: itaque breviter 45 
quid in hac lectione contineatur, explicabimus. 



2 defmiuit B pr. m. 4 auditoris fauet ipsis om. B l 6 collegit D et 

F corr. honesti uel non honesti D 7 abutimur B: abutemur DF 8 porro cum 
apud F 9 opinione D 10 detiniuit BO 14 admirabile est alienatus BO 

16 nullius D 28 ratio esse 0. 33 turpitudiuis participem Capp. 39 per- 

plexa sit DBF, corruptum ex perplexast 40 si aliquid diceret BO ali- 

quit D 45 itaque mei: utique O m 



IN LIB. I, 15. 16. 197 

p. 143. 144 C. p. 50. 51 0. 

c Exordium' inquit ? in duo dividitur, in principium et insinuationem] 
Horum duorum hanc differentiam teneamus, quod in principio aperte et, ut 
ipse ait, protinus iudices nobis aut attentos aut dociles aut benivolos conpa- 
ramus, in insinuatione vero occulte et quibusdam circuitionibus. Hoc quo- 

5 que conpendium tenere | debemus, quod in omnibus causae generibus prin- 
cipio nobis utendum est, in admirabili vero nunc insinuatione, nunc princi- 
pio: principio tunc, si auditores non omnino erunt alienati, insinuatione 
tunc, si vehementer erunt alienati. 

16. Benivolentia quattuor ex locis comparatur] Benivolos, || inquit, iudi- 

10 ces quattuor locis facere debemus vel possumus, a nostra persona, ab adver- 
sariorum, a iudicum, ab ipsa causa. Bursus a nostra persona quattuor ex 
locis benivolentiam iudicis possumus conparare: c si de nostris' inquit c factis 
et officiis sine adrogantia dicemus'. Plena enim gloria in his duobus est, in 
factis et officiis. Officium est , quod ex legibus vel ex natura necesse est nos 

15 implere, factum vero est, quod supra quam debemus praestamus. Ergo si de 
nostris factis et officiis, sed sine adrogantia dicemus. Deinde, c si crimina' 
inquit f inlata et aliquas minus honestas suspiciones iniectas diluemus', id est 
si ea , quae ad deformationem personae nostrae praeter iudicialem quaestio- 
nem fuerint obiecta , diluemus. Deinde si aliquid futurum mali praedicamus, 

20 quo modo ipse Cicero: moneo, praedico, ante denuntio. Postremo 
a nostra persona benivolentiam conparamus, si, inquit, pro nobis supplici 
utamur oratione. Deinde ab adversariorum persona tribus ex locis benivo- 
lentiam iudicis conparamus, si eos aut in odium aut in contemptionem aut in 
invidiam deduxerimus. In odium sic, si eorum turpia vel crudelia facta pro- 

25 feramus: in invidiam sic, si eorum potentiam, gratiam, pecuniam profera- 
mus. Et quoniam haec interdum non modo non crimini, sed etiam decori 
sunt, recte addidit horum omnium usum adrogantem; multae enim res per 
se malae sunt, multae, cum sint mediae, ex eventu bonae vel malae fiunt. 
Deinde in contemptionem sic adversarios adducimus, si eos contemnendos 

30 esse dicamus, quod aut neglegentes sint aut ignavi. Ab iudicum persona 
vero duobus ex locis benivolentiam conparamus, si eorum bene gesta sine 
adulatione proferamus et si dicamus praesentis iudicii magnam esse expecta- 
tionem. Postremo ab ipso negotio duobus ex locis benivolentiam conpara- 
mus, si nostram causam laudando extollamus, adversariorum vituperando 

35 deprimamus. 

Attentos autem faciemus, si demonstrabimus ea, quae dicturi erimus, 
magna, nova, incredibilia esse] Nunc docet quem ad modum attentos iudices 
facere debeamus: attentos, inquit, iudices facimus, si nos magna promitta- 
mus esse dicturos, ut ait Vergilius: maius opus moveo: deinde si nova 

40 nos dicturos esse dicamus. Interdum enim etiam si magna non sit res, ta- 
meri nova animos auditorum facit attentos. Postremo, si incredibilia ; neces- 
sario etenim attente audiendum est, quod vix credi posse promitto. Deinde 
si haec, inquit, magna, nova, incredibilia dicamus nunc c ad omnis perti- 
nere', ut saepe Cicero id, de quo agatur, non ad solum reum, sed ad omnium 



20 Verr. Act. T, §. 36. 39 Aen. 1, 45. 



10 a quattuor DBFO, sed a in D s. I. 15 est uero F 19 praedicemus FO 
23 contentionem D, contemptionem F partim in ras. 25 gratiam ] gloriam F 

26 dedecori F, sed prius de in ras. 32 expositionem F, sed expect. s. I. 38 
facimus DF: faciemus BO promittamus B ante ut ait habet 39 dicturos esse 

BO Virgilius BFO 40 enim om. B 41 postremum F 42 posse credi O 

43 omnes O 44 id nos: ait DBFO agatur mei: agitur O non solum ad BF 



198 VICTORIINUS 

p. 144. 145 C. p. 51. 52 0. 

fortunas dicit pertinere: nunc c ad eos, qui audiunt', ut Cicero saepe ait, hoc 
ideo agi, ut a iudicibus iudicia transferantur: nunc f ad aliquos inlustres', si 
dicamus rem istam ad sacerdotes, ad senatores vel alios huiusmodi pertinere: 
nunc ? ad deos inmortales', ut Cicero de domo sua dicit, rem ad deos perti- 
nere, ne ipsi Ciceronem domo expulisse videantur: nunc c ad summam rem 5 
publicam pertinere'. Ergo his omnibus attentos || iudices facimus. Nec non, 
inquit, etiam tunc attentos iudices facimus, cum nos breviter dicturos esse 
promittimus. Et ne mentiri nos iudices putent, quod breviter nos | dicturos 
esse promittimus, ? exponere' inquit c debemus iudicationem aut iudicationes, 
si plures erunt'. Deinde ostendit, quo pacto dociles auditores facere debea- 10 
mus: si, inquit, in principiis ea, quae sunt nobis dicenda, ponamus, ut nobis 
iudices ad cognoscendum negotium conparemus. Praeterea, inquit, cum do- 
ciles iudices facimus , simul attentos iudices facere debemus. Ita ipse Cicero 
in Cluentiana facit dociles iudices, cum ait: Animadverti, iudices, 
omnem accusatoris orationem in duas divisam esse partes. 15 
Deinde facit attentos, cum ait: quarum altera mihi niti et magno 
opere confidere videbatur invidia inveterata iudicii Iuniani 
et reliqua. Tunc etenim, inquit, iudex melius docilis fiet, si et attentus 
fuerit effectus. Haec de principiis: nunc nobis de insinuatione dicendum est. 

17. Insinuatione est igitur utendum, cum admirabile genus causae est] 20 
Diximus principiorum triplicem esse finem, scilicet, ut aut benivolos iudices 
aut attentos aut dociles faciamus. Idem nobis et in insinuatione faciendum 
est, sed hocinterest, quod in principiis haec aperte facimus, in insinuatione 
occulte et quibusdam circumitionibus: nec in alio causae genere nisi in ad- 
mirabili, tunc cum animi iudicum erunt vehementer offensi. Ergo, inquit, 25 
insinuatione tunc erit nobis utendum, cum animi iudicum fuerint offensi. Et 
ostendit, quibus rebus offensos iudicum animos possumus agnoscere; prius 
enim vulnus inspicieudum est; sic adponenda medicina. Tribus, inquit, vel 
maxime causis animi iudicum offenduntur. Verum cum ait e maxime', osten- 
dit et aliis causis offendi iudices, sed his plerumque: si aut in negotio ipso 30 
inest aliqua turpitudo, ut res ipsa praeter personas aut iudicis aut agentis 
pariat offensionem ; aut si iam aliquid iudicibus ab iis, qui primum dixerint, 
persuasum videtur et ideo is, qui post dicturus est, non libenter auditur; aut 
si illi, qui audituri sunt, alios audiendo coeperint esse defessi. Quare, cuin 
haec animadverteris, singula haec dicendi arte sanabis. • 35 

Si causae turpitudo contrahet offensionem] Duobus modis causa contra- 
hit turpitudinem : aut enim res turpis est aut persona. Si, inquit, persona 
turpis fuerit, aut alium hominem subicies, qui amatur, aut rem pro persona. 
Deinde sires turpis fuerit, aut aliam rem, quae honesta est, subicies aut pro 
re hominem. Si utrumque turpe fuerit, et res et persona, commodum erit 40 
causam non suscipere: tamen si quid leviter turpe fuerit, potest suscipi. 



14 p. Clu. §. 1. 

1 dicit om. 6 omnis D 7 attentos tunc F 8 Et ne — promittimus om. 
F qiiod] quam B 16 mihi niti DB X : inniti FB- magno opere h. I. D 

17 inuidiam D 18 et rel. mei: etc. 20 igitur utendum est BO 21 ut om. D 

22 et insinuationem F 23 haec DF: hoc BO 24 circuitionibus BO nisi 
admirabili tunc animi iudicum cum erunt F 26 nobis erit F 27 possimus 
primo (corr. primum) F 31 iudices D agentum D 32 ab his mei clixe- 

nint 34 coeperunt BF esse defessi uiTensi D pr. ?n., esse fessi B, esse offensi 
D corr. FO 35 singula haec B l F: singula hac DB 2 36 contrahit F con- 

trahitur turpit. D 41 est turpc F 



IN LIB. I, 16. 17. 199 

p. 145. 146 C. p. 52. 53. 54. 0. 

Deinde, inquit, debebis dissimulare de defensione; postquam mitiores reddi- 
deris auditores, paulatim ingredi in eandem defensionem et dicere ea, quae 
adversariis displiceant, tibi etiam displicere, sed nihil horum ad tuum ne- 
gotium pertinere. Deinde, inquit, occulte et de adversariis detrahere debe- 
5 bis. Postremo, inquit, de simili negotio aliquorum iudicium adferri oportebit 
exemplum. Animadvertere tamen debemus, ut et in insinuatione quattuor 
Iocis praeceperit benivolentiam conparandam, id est ab ipsa||causa, a nostra 
persona, ab adversariorum , a iudicum. A causa dixit posse benivolentiam 
conparari, ubi ait: c aut pro eo homine, in quo offenditur, alium hominem, 

10 qui diligitur, interponi oportet' et reliqua. Deinde ostendit, quem ad modum 
a nostra persona benivolentiam comparemus, cum ait: ? et dissimulare te id 
defensurum, quod existimaris; deinde, ubi | iam mitior factus erit auditor, in- 
gredi pedetemptim in defensionem et dicere, ea, quae indignentur adversarii, 
tibi quoque indigna videri.' Ab adversariorum vero persona docet quemad- 

15 modum benivolentiam conparemus, cum dicit: ? et negare te quidquam de ad- 
versariis esse dicturum, neque hoc neque illud, ut neque aperte laedas eos, 
qui diliguntur, et tamen id obscure faciens, quoad possis, abalienes ab iis 
auditorum voluntatem.' Postremo docet, ut a iudicum persona benivolentiam 
conparemus, cum ait: c et aliquorum iudicium simili de re aut auctoritatem 

20 proferre imitatione dignam.' Verum quod ait, e deinde eandem aut similem 
aut maiorem aut minorem agi rem in praesentia demonstrare' ; etenim semper 
post exemplum facienda est comparatio. Comparatio porro nunc a pari, 
nunc a maiori, nunc a minori semper fiat necesse est. 

Ostendit, quod primum fuit, si per causae turpitudinem auditores of- 

25 fensi extitissent, quibus modis ab iis posset benivolentia conparari. Nunc in- 
quit, si oratio adversariorum dictis fidem fecerit et ideo iudices videntur 
abalienati, tribus modis benivolentiam conparamus, si aut de eo argumento, 
quod sibi lirmissimum crediderant adversarii, te dicturum esse promittas, aut 
si ab eo dicto incipias, quod adversarius nuper dixerit, aut si, inquit, cum 

30 admiratione dubites, cui potissimum respondeas quaestioni. Cum enim, in- 
quit, te iudices viderint paratum ad respondendum, existimabunt sibi non 
recte ab iis, qui ante dixerunt, id, quod crediderant, fuisse persuasum. 
Postremo docet, quo pacto benivolentiam nobis a iudicibus conparemus, si 
forte ipsi iudices defetigali fuerint multos audiendo. Primo, inquit, oportebit 

35 c polliceri brevius te , quam paratus fueris, esse dicturum'. Deinde, si ita se 
habebit negotium , utile erit rebus novis vel ridiculis risum iudicibus aut iocum 
movere, atque id duplici modo: aut ex tempore, si forte clamor aut strepitus 
alicunde fuerit exortus, aut cogitatis paratisque, ut vel a|| fabula incipias vel 
apologo ad praesens negotium pertinentibus. Fabulae sunt, quas fere vide- 

40 mus extitisse ex Phaedris, Medeis, Clytaemnestris aliisque similibus. Apo- 
logi sunt ex rebus humilibus conpositae quaedam formae ac species ad viven- 



1 de defensione D: defensionem. Et F, defensionem BO 5 iudicium Baiter coll. 
v. 19: iudicum libri 6 et om. F 10 et reliqua mei: etc. 11 comparamus F 

id te 12 existimaris mei: existimeris [defensurusj 13 pedetentim 

in defensione D corr. 15 quidquam h. I. D 17 facies B alienes 

ab his mei 18 a F corr. ex ad (ex ab ?) 19 iudicium F: iudicum BD 20 

consimilem O et libri Tulliani, item B ante rasuram 24 Additum in O ante osten- 

dit lemma: Sin oratio adversariorum etc. 25 ab his mei possit DF 27 com- 
paremus FO de eo Capp.: ab co mei 29 nuperrime Cic. 31 aestimabunt mei 

32 ab his mei post persuasum O kabet lemma: Sin auditoris studium etc. 
34 defatigati BFO 35 paratus F, ut coni. Capp.: om. DB fueras DB si se 
ita F 38 aliunde O cogitatus paratusque DFB 2 ; iectio prima in B inceria est 

39 fort. uel ab apologo 40 clytemestris DBF 41 uidendum F 



200 VICTORINUS 

p. 146. 147 C. p. 54. 55 0. 

clum, ut exstat illa de mure et leone. Ergo si, inquit, negotii dignitas patie- 
tur, risum vel iocum movere oportebit: sin autem tale negotium fuerit, ut 
iocandum non sit, a re aliqua tristi ac severa commodum erit incipere. ? Nam 
iu? inquit c cibi fastidium nunc dulci re, nunc subamara relevatur', ita , in- 
quit, studium audiendi apud iudices nunc rebus ridiculis, nunc asperioribus 5 
redintegratur. 

Ac separatim quidem quae de principio et de insinuatione dicenda vide- 
bantur, haec fere sunt] Supra, inquit, quid in principiis faciendum esset, 
quid in insinuatione, separatim disputavimus: nunc, inquit, breviterin utrum- 
que praecepta dabimus. 10 

Exordium sententiarum et gravitatis plurimum debet habere] Sententia- 
rum, inquit, non illarum, quae generaliter dicuntur, ut est illud: obse- 
quium amicos, veritas | odium parit: — praeceptum est autem, ne 
quid in principiis generaliter dicatur — , sed hic sententias accipiamus sensus 
alque inventiones plurimas atque easdem graves. Praeterea , inquit, ut com- 15 
mendati simus auditoribus, in exordio omnia illa habere debemus, quae nobis 
vel orationi nostrae pariant dignitatem. 

Splendoris et festivitatis et concinnitudinis minimum] In exordio, inquit, 
nihil splendidum, nihil diligenter accuratum habere debemus, ne ipsa dicendi 
diligentia diffidentiam negotii demonstremus. Docuit quid in principiis , quid 20 
in insinuatione , quid generaliter in utroque observare debemus: quare, post- 
quam ostendit quid faciendum esset, praecipit rursus quid non faciendum sit. 

c Vitia vero' inquit, e haec sunt certissima exordiorum'. Cum ait c certis- 
sima', ostendit et supra se nonnihil de vitiis exordii dixisse. Ait enim, c splen- 
doris et festivitatis et concinnitudinis minimum' in exordio esse debebit. 25 
Verum haec maxima vitia exordiorum esse dicit atque haec omnino vitanda 
esse praecipit: c vulgare, commune, commutabile, longum , separatum , trans- 
latum, contra praecepta.' 

Vulgare est, quod in pluris causas potest accommodari] Id est, quod 
dicitur generale principium et quod non unius, sed omnium potest esse cau- 30 
sarum, si sic incipias: c Iovem ego optimum maximum', aut *vel- 
lem, si fieri posset, iudices.' 

Commune , quod nihilo minus in hanc quam in contrariam partem cau- 
sae potest convenire] Inler vulgare et commune hoc interest: vulgare omnium 
controversiarum est, commune in eadem controversia utriusque partis : ita- 35 
que commune specie includitur, vulgare vero generale est. Quare commune 
erit, quod tam a nobis quam ab adversariis dici potest.|| 

Commutabile, quod ab adversario potest leviter mutatum ex contraria 
parte dici] Commutabile est, inquit, quod non quidem ab adversariis dici 
pro se possit, ut a te prolatum est, sed commutato verbo vel addito possit in 40 
parlem contrariam commutari. 

Longum est, quod plurimis verbis aut sententiis ultra quam satis est 



12 Terent. Andr. 1, 1, .41. 31 Cic. div. in Caec. §. 43. 



1 existat D, exstat F, sed at in ras. illa om. F, eraso post mure vocabulo 
3 ac DF: et 0, om. B in rasura 4 dulci re mei: dulci re mitigatur 7 et 

insinuat. 9 in insinuationem sep. disputabimus D 14 sensum F 15 Prae- 
terea mei: propterea 16 auditoribus. Fn 17 uel mei: et 22 praecepit 

DB^O faciendum non sit 23 inquit om. 29 plures BFO 33 Com- 
mune est hanc quam D pr. m.: aliquam D 2 BF in om. mei 36 concludi- 

tur B l 37 ab B: om. DF 38 Commutabile est FO 40 ut D pr. m.: ita ut 

D 2 BFO 






IN LIB. I, 17-19, 201 

P . 147. 148 C. p. 55. 56 0. 

producitur] Meminimus in duobus esse orationem nostram, nunc in verbis 
singulis, nunc in coniunctis, quae sententiae dicuntur. Itaque, inquit, lon- 
gum est, quod nimis aut in verbis aut in sententiis involutum est. 

Separatum, quod non ex ipsa causa ductum est nec sicut aliquod mem- 

5 brum adnexum orationi] Separatum est, quod non est proprii negotii neque 
eius causae, qua de agitur, ut si homicida tibi accusandus sit et tu ab adul- 
terii facinoribus exordium sumas. 

Translatum est, quod aliud conficit quam causae genus postulat] [ Et 
supra dixit: *quare, cum tam diversa sint genera causarum, exordiri quoque 

io dispari ratione in uno quoque necesse est.' Ergo translatum est, inquit, cum 
ignorato genere causae aut dociles pro attentis aut attentos pro benivolis fa- 
ciendos nobis iudices putamns. 

Contra praeceptum est, quod nihil eorum efficit, quorum causa de ex- 
ordiis praecepta traduntur] Contra praeceptum est, inquit, quod iudicum 

15 animos sibi non conparat, interdum etiam infestos facit. Quare finitis exor- 
dii praeceptis nunc nobis de narratione dicendum est. 

1 9. Narratio est rerum gestarum aut ut gestarum expositio] Definit quid 
sit narratio. In definitione vero, ut saepe iam diximus, omnia, quae ad rem de- 
finiendam pertinent, colligi adque includi debent. Quare quoniam non tantum 

20 illa narrantur, quae vere gesta sunt, sed etiam illa, quae non sunt gesta, sed 
geri potuerunt, ideo ait c narratio est rerum gestarum aut ut gestarum expo- 
sitio.' Gestarum expositio est negotiorum civilium et historiarum : ut gestarum 
rerum expositio est comoediarum, fabularum et thematum, quae in auditorio 
dicuntur. Ergo tria genera narrationis esse dicit: unum, quod sit in cau^e 

25 expositione, ut est illud: C. Quintius frater huiusce P. Quintii fuit, 
et huic similia. Verum quoniam narratio causae non id solum agit, ut res 
gestas explicet, verum etiam multa futuris praestruit quaestionibus, animad- 
vertamus, ut Cicero utrumque complexus sit. || e In quo ipsa causa' inquit; hoc 
ad rerum expositionem: c et omnis ratio controversiae continetur': hoc ad 

30 quaestiones pertinet. Ergo unum narrationis genus est, in quo ipsa causa et 
omnis ratio controversiae continetur: aliud genus narrationis est, quocl extra 
causam est, sed ad causam facit, ut est illud: Agonis est quaedam Li- 
lybaetana liberta Veneris Erycinae. Haec narratio extra causam 
est; agitur enim qui magis debeat accusare: sed tamen ad causam facit; locus 

35 enim introducitur, in quo se Caecilius iniuriam a Verre passum esse comme- 
morat, qua se laesum accusare debere contendit. Verum haec narratio extra 
causam quattuor modis fit: aut criminationis causa aut similitudinis aut de- 
lectationis aut amplificationis. Criminationis causa fit, ut: Dio quidam 
fuit Halesinus: P. Asellius mortuus est C. Sacerdote praetore. 

40 Similitudinis causa fit, ut est illud: sic iste multo sceleratior et ne- 



25 Cic. p. Quint. §. 11. 32 Cic. div. in Caec. §. 55. 38 Cic. Verr. lib. I, 
§. 27. 40 ibid. §. 70. 



4 Separatum est dictum DF est o?n. F 10 esset D 11 ignoto 
17 gestarum rerum 0, item v. 22 et 202, 23 19 definiendam DB % : aperiendam 

B { FO 22 gestarum expos. est DB: gestarum expos. est rerum F, gest. rerum exp. 
est ut] non F, sed ut s. L 24 sit mei: fit 32 lilybitana DBF 

33 cusam D 34 facit DBF : facit, id est, pertinet 37 cusam F 38 fit ut 
mei: sic 39 p. pasellus D, sed p. expunctum, pasellus BF; est locus ex Cic. Verr. 
acl. II, 1, §. 27, ubi legitur: Dio quidam fuit Halaesinus. qui, cum eius filio prae- 
tore C. Sacerdote hereditas a propinquo permagna venisset eic. Unde verba C P. Asel- 
lius mortuus est' venerint exputare non possumus. 



202 VICTORIiNUS 

p. 148. 149 C. p. 56. 57 0. 

quior quam ille Hadrianus, aliquanto etiam felicior fuit. Di- 
gressio et haec videri potest, sed non est, quia non interponitur narratio, 
quae f causae est. Delectationis causa fit non alienae ab eo negotio, quo 
de agitur, ut si prata, si nemora, si fontes rivosque describas et hanc ipsam 
descriptionem ad causam adplices. Amplificationis causa ht, ut est illud de 5 
Eriphyla, quae visum ornamentum adamavit. Amplificat crimen Verris, quod 
cum illa rem visam adamaverit, Verres multa etiam non visa concupierit. 
Ergo secundum genus narrationis hoc est, quae digressio dicitur, quae fit 
aut criminationis aut similitudinis aut delectationis aut amplificationis causa. 
Tertium genus narrandi est, quod extra oratorem est. Hoc est, quod ait f remo- 10 
tum a civilibus causis' ; est autem poetarum vel historiographorum, dattamen 
cursim etiam in hanc narrationem praecepta. Haec, inquit, narratio re|mota 
a civilibus causis duo membra habet: nam aut propter negotia exponenda 
sumitur aut in personis expritnendis versatnr, quod est comoediographo- 
rum vel tragoediographorum. Versidici vero in utroque versantur; nam 15 
Vergilius Aeneae et mores et facta describit. Ergo haec narratio extra ora- 
torem in duo dividitur, in negotia et in personas. Verum illa narratio, quae 
in negotiis est, tres habet partes: fabulam, historiam, argumentum. Fa- 
bulam dicit esse, quae nihil veri nec veri simile continet, et dat exemplum: 
f cuius modi est: 20 

angues ingentes alites, iuncti iugo'. 
Verum hic quaestio est, cum in definitione generali narrationis dixerit c nar- 
ratio est rerum gestarum aut ut gestarum expositio', cur in fabulae defini- 
tio^e, quae utique , quoniam et ipsa narratio est, generi similis esse debuit, 
ait c fabula est, in qua nec verae nec veri similes res continentur'. Deinde 25 
c historia est, inquit, quae res veras continet, sed a nostra memoria remotas', 
et dat exemplum: f quod genus: 

Appius indixit Carthaginiensibus bellum.' 
Argumentum est, quod quidem non est factum, sed fieri potuisse creditur, 
ut in Terentio adulescentis vita narralur: 30 

c nam is postquam excessit ex ephebis, || Sosia'. 
Negotii ergo narratio tres partes habet, fabulam, historiam, argumentum. 
Fabula nihil veri nec veri simile continet, historia -f- gesta praeteritorum, ar- 
gumentum non verum, sed veri simile. 

Illa autem narratio, quae versatur in personis exprimendis, talis esse,35 
inquit, debet, ut in narratione rerum vis et animus personae agentis osten- 



6 Verr. IV, §. 39. 21 Pacuv. fragm. 36 p. 109 Ribb. 28 Ennii Ann. v. 230 
Vahl. 30 Andr. 1, 1, 24. 



1 Adrianus BO degressio 0, item v. 8. 3 causae est del****tionis (delibera- 
tionis corr. m. 2) causa D 7 causa (causae Z? 1 ) deliberationis. delectationis causa BFO, 
fort. extra causam est. Delectationis c. aliena DB l 6 erephyla D amplifica- 

uit F 9 simultitudinis D 11 a] ac D 12 etiam cursim narratione D 
14 sumitur DF: sumitur: aut propter personas 0, B post tragoediogr. habet uel propter 
personas, item F sed m. 2 sup. lin.; nos aut in personis exprimendis versatur supple- 
vimus ex v. 35; cf. eliam Cic. §. 27 15 uel mei: et 20 eiusmodi F 21 

iunctiugo D 22 est om. D 27 quod genus DB: quod (quo corr.) genere F, 

quod genus est 28 in bellum D 32 negotii DF: a negotiis BO 33 hist. 

gesta praeteritorum BF: histo*****rnm (in extremis rerum dispicitur) D l , historia to- 
rum D corr. m. 2, fort. historia memoriam gestarum rerum 35 illa uero n. F 
36 uis et animus p. ag. ostendatur scripsimus : uis et animos pers. agentis ostendat D, 
uim et animos pers. agentis ostendat F , uim (uis Z? 1 ) pers. agentis et (et in B s. I.) 
animos ostendat BO 



IN LIB. I, 19. 20, 203 

p. 149. 150 C. p. 57. 58 0. 

datur, et dat exemplum de Terentio, ubi Demeae et Micionis senum persona 
morum contrario secernitur : 

c venit ad me saepe clamitans: quid agis, Micio? 
cur perdis adulescentem nobis?' 
5 et reliqua. In his omnibus rigor et austeritas personae obiurgantis ostendi- 
tur. Verum ne nos perturbet, quod et in illa narratione, quae in negotiis est, 
saepe etiam persona describitur (nam describitur Catilina, describitur Ser- 
torius et reliqui), et in illa rursus narratione, quae de personis est, gesta 
etiam narrantur, non, inquam, nos perturbent, quia mixta sunt: sed anim- 

io advertere debemus, quid propter quid dicatur. Saepe enim persona descri- 
bitur, ut negotium patescat, saepe gesta narrantur, ut apertius, qualis sit 
persona, videatur. Sed ad praeceptum narrationis illius revertitur, quae 
ipsam causam continet et totius controversiae narrationem. 

20. Oportet igitur eam tris habere virtutes, ut brevis, ut aperta, ut pro- 

15 babilis sit] Tres virtutes sunt narrationis, ut brevis sit narratio, ut aperta, ut 
probabilis, verum ut haec tria semper omnia sint, non unum aliquod ex tri- 
bus. Itaque istae virtutes narrationis, licet et aliis partibus orationis conve- 
niant, narrationis tamen sunt propriae: aliarum autem partium orationis vir- 
tutes narrationi convenire non possunt. Quaelibet reprehensio, quaelibet 

20 confirmatio, quaelibet criminatio potest habere haec tria, sed quasi aliena. 
Ipsae autem quaehabent, narrationi non conveniunt, ut inductiones, utratio- 
cinationes et reliqua huiusmodi, quae fidei sunt, non adfectus. Igitur tres 
istae virtutes narrationi oratoriae convenire possunt et illi narrationi, quae 
extra civiles causas est. Namque historia et brevis esse debet in expositione 

25 et aperta et probabilis, ut Sallustius sibi omnia in Catilina tribuit: quam 
verissime potero, paucis absoivam, cum aliis historiographis sin- 
gula tradidisset in libro primo Historiarum: dat Catoni brevitatem e Romani 
generis disertissimus paucis absolvit', Fannio vero verita|tem. 
Sed ante quam dicamus, ut brevis narratio fiat, ut aperta, ut probabilis, 

30 principio docendum videtur, quid sit narratio oratoria, quid agat vel quo 
distet a reliquis partibus orationis. Oratio, quae negotium explicat atque 
insinuat audienti, narratio dicitur, explicans quid gestum sit aut per verum 
aut per veri simile, id est, aut per id quod gestum est, aut per id quod geri 
potuit: quae oratio tametsi partibus ratione plenis inclinet in actoris commo- 

35dum, non tamen ad pugnam continuo easdem partes ducit; negotium enim 
iudici insinuatur, non pars negotii. Agitur || enim, ut causam iudex norit; 
causa vero duarum partium est. Sed suptilitas exponentis aliquid , quod suae 
parti prosit, insinual; nam iudex sic ab uno audit, quasi extra partem. Et 
vere is optimus patronus in narrando, qui ita narrat, ut et adversarius ita 

lo narrare potuisse credatur: verum talis oratio esse non potest, cum crimina 



3 Adelph. 1, 1, 35. 25 Catil. 4. 27 Hist. fr. I, 2. 



1 mieonis F, demicionis D , mitionis B 2 contrario mei: contrarietate O 

3 clamans Terent. 5 rigor mei: et rigor O obiurgatis D 8 in om. B 9 

narrantur. Non O 10 saepe enim gesta F 14 tres O uirtutes mei: res O et 

libri Tulliani 16 semper omnia mei: semper per omnia O 17 narrationis om. O 

18 rationis D l 19 narrationis D 20 criminatio om. F 21 ipsae DF: 

ipsa BO indictiones D corr. ratiocin.] narrationes F 22 effectus F, ut vide- 
tur, sed ef ex corr. 24 est causas F 25 Salustius BFO 26 uerissime F: 

braeuissimae D, breuissime BO historiografis DF 27 dat mei: om. O 30 di- 
cendum B 2 FO quo B corr. e quid 31 distat F 33 similem D 34 ratione 
D: narratione BF, narrationis O inclinetur BFO 35 dncit D corr. ex dicit 
38 partem. Et nos: parte *** D, partesed D 2 , partem sed BFO 39 patronus est BO 



204 VICTORINUS 

p. 150. 151 C. p. 58. 59 0. 

proponuntur. Quibus in propositionibus etsi dicatur c ille fuit, illud consecu- 
tum est', et cetera similia, tamen narratio non est, quoniam haec omnia ad 
criminationem continuo ducuntur et non id agitur in hac oratione, ut iudex 
sciat causam, sed ut audiat crimen admissum. At in narratione cum causa 
omnis fuerit explicata, tunc crimen aut ab accusatore proponitur post narra- 5 
tionem quasi intentio, aut a defensore quasi quaestio, ut purgetur: c Sextus 
Roscius occisus est'. Accusator dicit a filio, Tullius negat: hinc esse crimi- 
natio potest et defensio. Insinuatur iudici per narrationem totum negotium, 
ubi, quando, quo modo Sextus Roscius sit occisus. Hoc utraque pars dicat 
necesse est: huic singuli subtiliter interiaciunt id, quod parti suae prodesse 10 
possit, non pugnae modo, sed adiuncta veri similitudine, ut ita narret, quasi 
et adversarius eodem modo narrare possit. Explicito negotio causaque co- 
gnita incipit adversarius dicere, quod Sextum Roscium filius interemit, et 
haec est criminatio. Si autem defensor est, proponit crimen quasi quaestio- 
nem c occidisse patrem Sextus Roscius arguitur', et adfert argumenta quibus 15 
hoc possit dissolvere. Ita in dictionibus aliis criminationes intelleguntur vel 
propositiones criminum, cum oratio exponendi quodammodo inplicatam se- 
cum habet intentionem: ut ^occidisti' aut c tulisti'. At ubi narratio est, post 
narrationem dicuntur: sed tamen in narratione significantur iudici, non aperte 
ab oratore dicuntur. 20 

Brevis erit, si unde necesse est, inde initium sumet, non ab ultimo re- 
petetur] Dixit supra narrationem oratoriam tres virtutes habere debere, ut 
brevis sit, ut aperta, ut probabilis: nunc docet, brevis narratio quem ad 
modum esse possit, et brevis pro qualitate negotii. Brevis, inquit, erit, si 
initium sumas a rebus necessariis, non ab ultimo: ut puta, si nobis bellum 25 
Troianum narrandum sit, debemus a raptu Helenae incipere, non a Leda, 
quae Helenam genuit. Ergo praecepta dat in brevem narrationem, quae in 
initio narrationis, quae in fine, quae in medio servare debeamus. Adque hoc 
praeceptum de inilio narrationis est, quod ait: c brevis erit, si unde necesse 
est, inde initium sumet, non ab ultimo repetetur.' 30 

Et, si cuius rei satis erit summam dixisse, eius partes non dicentur] Ut 
puta, cum sufficiat dicere c occidit', nos dicamus c et voluit et potuit et occidit', 
cum harum partium summa sit c occidit', et hoc dixisse sufficiat: verum hoc 
praeceptum de medio narrationis esse potest. | 

Et si non longius, quam quod scitu opus est, in narratione procedetur] 35 
Id est, si | narres quo usque narrandum est, non etiam illa narrentur, quae 
iam in tractatus cadunt, ut puta: c quidam fortiter fecit, petit praemii nomine 
aerarii dimidium: contra dicitur.' Narrandum est, quemadmodum fortiter 
fecerit, non etiam quemadmodum ad civitatem regressus sit et quemadmo- 
dum praemium petierit et quemadmodum ei contra dictum sit. Verum hoc 40 
praeceptum de fine narrationis est. 

Et si in nullam rem aliam transibitur] scilicet 11 1 illa tantum narres, quae 



1 illud fuit B 2 FO 3 dicuntur D 9 dicat utraque pars B 10 interiaciant 
F, interiiciunt suae proposit D add. s sup. pos, fort. ex prosit 11 narret 

mei: narretur 14 haec est F: haec BDO 15 adfere F pr.m., afferre F corr. 

16 ita indictionibus F 17 exponendi mei: explicandi 0, exponentis sr 18 

ut] aut D 21 sumet B: sumit D, sumetur FO non mei: et non et Cic. libri 

repetetur F: repetit D, repetet B 22 super D 27 iu initio 07«. B x 

30 sumet — repetet BD , sumetur — repetetur FO non mei: et non 31 rei 
om. D fort. ut puta , si, cum 32 sufficit F nos D : non BF noluit F % 

sed n in ras. et ante potuit om. D 35 in narrando et libri Cic. procedi- 

tur D*BF 42 nullam in rem BO 



IN LIB. I, 20. 205 

p. 151 C. p. 59. 60 0. 

ad causam pertinent, non etiam aliqua, quae extra sunt et quae ad negotium 
minime pertinent. 

Et si ita dicetur, ut nonnumquam ex eo, quod dictum sit, id, quod non 
sit dictum, intellegalur] ut posita secunda quae sunt, sua prima declarent. 

5 Si dicas c inde cum reversus essem', utique cum dicis c reversus', ostendisti 
et profectum nescio quo et pervenisse, postremo reversum. 

Et si non modo id, quod obest, verum etiam id, quod neque obest nec 
adiuvat, praeteribitur] Etenim qui brevitati studet, non modo illa in narra- 
tione praeterire debet, quae obfutura sunt, verum etiam illa, quae nihil pro- 

io futura. 

Et si semel unum quidque dicetur] id est, ut non modo illa praeterean- 
tur, quae aut obfutura sunt aut nihil profutura, verum etiam illa, quae pro- 
sunt, ut semel dicantur, non bis aut amplius. 

Et si non ab eo, in quo proxime desitum erit, deinceps incipietur] Prae- 

15 ceptum omne duplex est: nunc enim ostendit quid faciendum sit, nunc quid 
non faciendum. [ta hic Cicero in superioribus ostendit quid esset in narra- 
tione faciendum, nunc ostendit quid sit non faciendum. c Et si non ab eo' 
inquit f in quo proxime desitum erit, deinceps incipietur', id est, ne a re illa, 
quam nuper diximus, ad aliam rem sumamus exordium: si dicas c profectus 

20 urbe sum, et cum essem profectus, ad villam veni, et cum venissem.' Quare 
is, qui breviter narraturus est, ilerare nihil debet. 

Ac multos imitatio brevitatis decipit, ut, cum se breves putent esse, longis- 
simi sint, cum dent operam ut res multas brevi dicant] Saepe, inquit, etsi 
dictio in verbis brevis est, tamen longa efficitur, cum non necessariae res in 

25 narratione ponuntur. Quod ut nos non praetereat, primo nobis discendum 
est, quemadmodum possimus intellegere, quod ubicumque dicta sint singula 
verba, significant res suas singulas, ut c sedet, currit, eo, venio': item copu- 
latio rationabilis verborum plurimorum unam rem continet, maxime autem, 
si in narratione sit, cum praemissa verba terlia persona concludit, ut: M. 

3oLepido cum omnibus copiis Italia pulso segnior neque minus 
gravis etmultiplex cura patres exercebat. Haec lertia persona 
unam rem fecit omnium superiorum. Itaque in oratione tot res erunt, quot 
erunt tertiae personae. Ergo in hac oratione: c accessi ad aedes, puerum evo- 
cavi, respondit, quaesivi dominum, domi negavit esse', tertia persona est 

35 c respondit\ Iam igitur una res est: ||fit autem altera, cum ait c domi negavit 
esse'. Quare cum sufficeret c domi negavit esse', abundavit rebus superfluis, 
quia dixit ante c respondit\ Ita ergo multos imitatio brevitatis decipit, qui 
cum res brevissime dicant, tamen, quia plures quam oportet dicunt, incipiunt 
breves non esse. Quamobrem, inquit, si breves esse volumus, non solum 

40 verba non necessaria praeterire debemus, sed etiam res. 

Aperta autem narratio poterit esse, si, ut quidque primum gestum erit, 



30 Sall. Hist. lib. I, fr. 54 ed. Dietsch. 



3 dictum non sit O 4 secunda, quae sunt sua prima, declarent O 7 nec 

obest O 8 breuitate F studet et D l 9 offutura F 11 unum quodque BO 

12 offutura DF 14 in quo] quo in DB % , quod in B l F, ut etiam cod. Wirzeb. 
Ciceronis habet 18 quo in mei 22 decipit BF: decepit DO se om. DF 

breuis B 23 breuiter B 25 discendum DB: dictum F, sed dicendum sup. I., 
dicendum O 26 quot (quod corr.) res ubicumque D 41 primum gestum erit a 
primum D 



206 VICTORIINUS 

p. 151. 152 C. p. 00. 01 0. 

ita primum exponetur] Dixit quemadmodum brevis narratio esse possit: nunc 
quemadmodum aperta esse possit, exponit. Illud autem praescire | debemus, 
quod et in apertam narrationem illa dat praecepta, quae et in brevem. Hic 
etiam quid in principio apertae narrationis, quid in fine, quid in medio fa- 
cere debeamus, ostendit. Nunc itaque totam conplectitur narrationem, cum 5 
ait c aperta autem narratio poterit esse, si ut quidque primum gestum erit, 
ita primum exponetur', scilicet, ut non perverso narrandi ordine fiat iudiei- 
bus in cognitione confusio. 

Et rerum ac temporum ordo servabitur] scilicet ne id primum narres, 
quod postea factum est. Quod si feceris, et in rerum et in temporis ordine 10 
deliquisti. 

Ut ita narrentur, ut gestae res erunt aut potuisse geri videbuntur] boc 
est, quod ait supra in defmitione narrationis: c narratio est rerum gestarum 
aut ut gestarum expositio', id est vera et veri similis. 

Hic erit considerandum , ne quid perturbate, ne quid contorte dicatur] 15 
Ut in praeceptis brevis narrationis primo ostendit, quid faciendum esset, 
deinde quid non faciendum, ita et hic ostendit primo, quid faciendum esset, 
nunc quid non faciendum. c Considerandum' inquit c erit, ne quid perturbate 
dicatur', id est, si rerum ac temporum in narratione ordo mutetur. Deinde 
c ne quid contorte', id est, cum interdum non facilis transitus ac directus est 20 
aut obscurus. 

Ne quam in aliam rem transeatur] ne omissis rebus ad praesens nego- 
lium pertinentibus non narranda atque aliena narremus. Hoc praeceptum 
etiam de brevi narratione dedit: c et si in nullam rem aliam transibitur'. 

Ne ab ultimo repetatur] ita ut supra de brevi narratione: c si unde ne- 25 
cesse est, inde initium sumet, non ab ultimo repetetur'. Verum hoc praece- 
ptum etiam hic de initio narrationis est. 

Ne ad extremum prodeatur] ita ut supra de brevi narratione: c et si non 
longius, quam quod scitu opus est, narrando procedetur'. Verum hoc prae- 
ceptum etiam hic de fine narrationis est. 30 

Ne quid, quod ad rem pertineat, praelereatur] Hoc vitium mediae nar- 
rationis, ita ut principii vitium est, si ab ultimo repetatur, finis autem, 
si ad extremum prodeatur. Deinde concludit: illa, inquit, omnia de brevi 
narratione praecepta etiam in aperta nobis servanda sunt. Nam ut aperta 
possit esse narratio, non intellegitur, id est, aperta non est longitudine ma- 35 
gis quam obscuritate. Ergo ut aperta sit narratio et ut intellegatur, minime 
longa, id est brevis esse debebit. Praeterea, inquil, ut apertam habeamus 
narrationem, uti, inquit, dilucido ac de proximo petito sermone debemus. 

21. Probabilis erit narratio, si in ea videbuntur inesse ea, quae solent 
apparere in veritate] Secundum ordinem divisionis suae, postquam de brevi 40 
et aperta narralione tractavit, nunc incipit de narratione probabili disputare.. 
Probabilis, inquit, erit narratio, si in ea fuerint illa omnia, quibus solet 
veritas inveniri; nam in his septem omnis ad fidem argumentatio continetur. 



2 esse possit aperta O praescire D pr. m.: praespicere D corr., perspicere 

BFO 12 aut DF: aut ut BO 14 uera BF: ueri D 16 primum BO 17 

hic BF: his D 18 nunc D: tum BF, deinde O 19 deinde inquit ne BO 

20 interduo D directus corr. cx directum D 21 aut D: sed BFO 24 in D 

habet post si s. I., F post nullam aliam rem BO 26 sumetur BFO repetet D 

non DF: ne B, nec O 29 scit D in narrando O proceditur D corr. 

et B 31 quid om. D 32 est ita DBF (est in D s. /.): ita O 34 cum aperta 
F 35 possit DF . no-n possit BO 36 et ut raei: et O 38 uti inquit mei: 

uti O 



IN LIB. I, 20. 21. 207 

p. 152. 153 C. p. 61. 62 0. 

quis quid cur ubi quando quemadmodum quib; adminiculis 

I I I I I I I 

persona factum causa locus tempus modus facultas 




natura nostra opinio vulgi mos 

5 iudicum 

Septem illa superiora, quis, quid, cur, | ubi, quando, quemadmo- 
dum, quibus adminiculis, omnes artium scriptores tractarunt et in 
praeceptis suarum artium reliquerunt. Verum Cicero rerum ac temporum 
personarumque considerans naturam, addidit illis omnibus octavam opinio- 

io nem, et recte. Res enim omnes non per se sunt neque ex natura valent, 
sed opinione; neque enim cum dicimus tunicam, per se ipsam intellegimus 
tunicam esse, qua vestimur, sed quia nostra nobis opinione persuasum est, 
cum audierimus tunicam, intellegimus rem esse, qua vestimur. Et reliqua 
similiter colligere possumus. Ergo Cicero omnia dicit. Hanc vero opinionem 

15 in tribus plenam esse dicit, si id, quod dicimus, a nostra natura non abhor- 
reat, id est ab eorum natura, pro quibus agimus, scilicet ne de pudicitia 
agat leno, de castitate meretrix: quod si fit, probabilis narratio non erit. 
Deinde ut id , quod agimus, a populi more non abhorreat, scilicet ne contra 
consuetudinem audientium loquaris, si aput Romanos narres contra iustitiam, 

2o et si aput Scythas mores barbaros reprehendas. Postremo, si id, quod agi- 
mus, cum eorum, quicumque audiunt iudicaturi, opinione consentiat. Itaque 
narrationem probabilem esse dicit, si in ea sint septem illa: quis, quid, cur, 
ubi, quando, quemadmodum, quibus adminiculis. Sed cum omnia hic po- 
suerit, unum non posuit, id est modum, quod est quem ad modum: et 

25 recte modum inter praecepta probabilis narrationis non posuit. Non enim 
in modo fides fit, sed magis auxesis criminis. Et quoniam praecepta haec et 
ad coniecturam accommodanda erant, ubi factum negatur, merito modus 
esse non debuit, quia modus non excutitur, nisi factum conceditur. Cum au- 
lem in coniectura, ubi factum negatur, omnino esse non poterit, multo ma- 

30 gis alibi modus non erit. Si autem in reliquis statibus fuerit, auxesis facti 
erit, non probabilis expositio. Ergo hic videamus septem illa absque solo 
modo. Persona, si personarum dignitates servabuntur: causa, si causae fa- 
ctorum exstabunt: facultas, si fuisse facultates videbuntur: tempus, si tempus 
idoneum: locus, si locus opportunus. Videamus et opinionem, quae his 

35 omnibus a Cicerone || addita est: c si res et ad eorum, qui agent, naturam et 
ad vulgi morem et ad eorum, qui audient, opinionem accommodabitur.' 

Si personarum dignitates servabuntur] non honores, sed prout quaeque 
digna sit. 

Si tempus idoneum, si spatii satis] Duo sunt tempora, unum per spa- 

4otium, id est per intervallum, aliud per opportunitatem. Spatium est, ut 
unus, alter, multi dies, menses, anni. Opportunitas est occasio ex hominum 



1 schema deest in 10 nec ex BFO 14 omnia dixit 17 flat BO 
20 schytas D, scyttas F 27 accommodata 28 nisi cum factum B 31 ex- 

positio D: narrationis expositio BF, narrationis inclusit 32 causa si causae B: 
causas D, factum et causa si causae F 35 omnibus F: omnibus quae D {ex omni- 
bus octaua?), omnibus quoque BO 40 ut om. 41 menses F: menses. menses 
D, mensis, menses BO anini D 






208 VICTORINUS 

p. 153. 154 C. £ p. 62. 63 0. 

actibus facta, ut bellum, pax, ludi, seditio. Hoc est ergo quod ait, c si tem- 
pus idoneum, si spatii satis'. lam cum ait c si tempus idoneum', ostendit tem- 
pus esse per opportunitatem. 

Illud autem iam praeterea considerare oportebit, ne aut cum obsit nar- 
ratio, aut cum nihil prosit, tamen interponatur, aut non loco aut non quem- 5 
admodum causa poslulet narretur] Supra docuit, quae in narratione ser- 
vanda sint et quemadmodum facienda : nunc in ipsam narrationem quattuor 
praecepta dat. Quaestio est enim, an ubique narrandum sit: deinde, si nar- 
randum, quo loco narrandum: postremo, si ita, an narretur, quemadmodum 
causa postulet. Non ubique narrandum est, inquit; etenim, cum obest nar- 10 
ratio, praetereunda est, et cum | nihil prodest, praetereunda est. Deinde, in- 
quit, videndum est quo loco narrandum sit: saepe enim post argumenta nar- 
randum est, ut Cicero in Miloniana fecit. Postremo secundum causae genus 
narrandum est, ut quod non est praeterundum non praetereas, quod praete- 
reundum praetereas. ■ 15 

Obest tunc, cum ipsius rei gestae expositio magnam excipit offensionem] 
Obest, inquit, narratio, si, cum aperis atque insinuas rei gestae qualitatem, 
necesse babet tibi auditorem reddere infensum. Quod cum contingit, non 
contexte, inquit, narrare debebis nec causam omnem indicare, sed singulas 
causae partes proponere et his statim argumenta supponere, ut res dubia 20 
fidem pro agentis accipiat voluntate. Praeterea, inquit, et cum nihil prodest, 
narratio praeteriri debet. Nihil autem prodest narratio, cum ita ab adversa- 
riis causa iudicibus exposita est, ut a nobis aliter narrandum non sit. Deni- 
que iam supra diximus interdum non opportuno loco poni narrationem. 
Verum hoc genus praecepti differt in id tempus, quo de dispositione dictu- 25 
rus est. 

Non, quemadmodum causa postulat, narratur, cum aut id, quod adver- 
sario prodest, dilucide et ornate exponitur, aut id, quod ipsum iuvat, ob- 
scure dicitur et neglegenter] Praevaricatio duobus modis fit, si utilia nostrae 
causae cum obscuritale dicamus, aut utilia adversariorum manifeste atque 30 
aperte proferamus. Verum haec tunc vitia sunt, si, cum id facimus, nihil 
nobis prodest. Saepe enim prodest, ut tali praevaricatione aliud, quod volu- 
mus, obtinere possimus. Nam ut obtineat Davus, ne Chremes det filiam 
Pamphilo, aperte narrat id, quod contra Pamphilum poterat videri, illum pe- 
regrinam amare || et filium ex ea suscepisse. Nunc secundum ordinem positae 35 
narrationis ad partitionis praecepta veniamus. 

22. Recte habita in causa partitio inlustrem et perspicuam totam efficit 
orationem] Antequam de praeceptis partitionis dicamus, prius dicendum vide- 
tur quid intersit inter partitionem et divisionem. Partitio est totius causae 
per partes constitutio, divisio est rerum sub partitione iacentium. Verum 40 
hic hoc animadvertendum est, ut definitionem partitionis non ab eo, quid sit, 
sed ab eo, quid faciat, collegerit: c recte' inquit Miabita in causa partitio in- 
lustrem et perspicuam totam efficit orationem'. Narralionis porro definitio- 
nem ab eo, quid sit, scimus esse collectam: narratio est rerum gestarum 
aut ut gestarum expositio. Dicit itaque partitionem duas habere partes, 45 
distributionem et aliam, quae ostendit, quid adversarii confiteantur et quid in 
contentione versetur. Verum utrarumque harum partium duplex effectus. 



4 iam om. BO 6 postulat libri Tulliani 9 quo 1. narr. sit F an addidi 
16 tunc mei: tum 18 habes BFO contigit F 21 et om. B 22 tum cum 

BF 27 aut ad id D 28 exponetur DF, sed deinde dicitur adiuuat BO 

33 possumns DF 1 ; fort. cum tali praev. — possumus 35 proposilae 37 iu 

om. D officit D 38 prius om. 44 ab eo quod F 47 effectus est D 2 BFO 



IN LIB. I, 21. 22. 209 

p. 154. 155 C. p. 63. 64 0. 

Aperit causam et controversiam constituit: aliud est enim, quo aperitur causa, 
aliud, quo constituitur controversia. Namque aperitur causa et narratione. 
in qua etiam si intellegitur, quae sit controversia , non tamen ab oratore 
constituitur : constituere est enim proponere et dicere, quid- in controversia 

5 sit. Ergo in narratione aperitur causa, non constituitur controversia. At in 
partitione tametsi aperitur c-ausa, tamen et constituitur controversia, ut non 
unum sit, sed utrumque fiat. Nam aperit utique causam, quia partitnr, 
quamquam alio modo aperit quam in narratione ; cum enim | dicit e dicturus 
sum de illo', aperta causa est partitione. Hoc in distributione: item in 

io alia partilione, cum dicitur ? illud manifestum est, nonnegatur: illud nega- 
tur', utique aperitur causa, sed partitione, ut diximus: in eo tamen et con- 
stituitur controversia , cum quid in confessione sit, docetur, quid in nega- 
tione. Alia autem partitio, quae distributio nuncupatur, potest aperire 
tantum causam res enumerando : at cum vel verba iunguntur vel oratio, quae 

15 dicat de his esse dicendum, tunc constituitur controversia: c quaestor Verres 
fuit, legatus, praetor urbanus, praetor Siciliensis.' Hoc solum dicere aperire 
causam est, sed partitione per distributionem. At vero illud adiungere 
'quare haec erit quadripertita distributio totius accusatio- 
nis meae', hoc est constituere controversiam. Itaque, ut diximus, partitio 

20 species habet duas: unam, quae quid cum adversariis conveniat docet et quid 
in controversia sit, alteram, quae distributionem habet membrorum in reli- 
quam oralionem. Illa superior species cum proposuerit quid conveniat, id 
ipsum ad se inclinat, ut pro se faciat id,.quod adversarius confitetur: postea 
vero subiungit id , quod sit in controversia. Fecit hoc Cicero pro Tullio : 

ssdicam, inquit, vim factam a P. Fabii familia: adversarii non 
negant. Hic proposuit quod adversarii fateantnr. Deinde ipsum pro se fe- 
cit dicendo: || damnum datum esse M. Tullio concedis: vici unam 
rem. Item adiunxit alteram partem, in qua confessionem docet, cum dicit: 
vi hominibus armatis non negas: vici alteram. Post, quid in 

30 controversia sit proponit, cum dicit: dolo malo factum negas: de hoc 
iudicium est. Sed quoniam non in omni negotio adversarius fatetur, illa 
altera adhibenda partitio est, quae distributio nuncupatur, ubi totius causae 
membra ponuntur. Verum haec membra aut ea sunt, quae vere in eo- 
dem negotio continentur, ut in Verrinis de quaestura, Iegatione, praetura 

3surbana, praetura Siciliensi, quam quadripertitam distributionem totius ac- 
cusationis suae Tullius esse dixit. Item illa distributio de frumento, quam 
fecit, dicendo cmptum, decumanum, aestimatum. Aut si partitio de ipsa 
causa non sumitur, ea membra ponit orator, quae ipse ingenio invenit et sibi 
dicenda constituit, non ex negotii factis ad causam sumptis, sed argu- 

40 mentatione oratoris in causa conlocatis, ut in divinatione: Ego sic intel- 
lego, cum de pecuniis repetundis quaestio sit, si nomen cu- 



18 Cic. Verr. lib. I, §. 34. 25 fragm. p. 102 ed. II. Turic. 40 Cic. di 
Caec. §. 10. 



1 quod BD aperit causam B 2 2 quod constituitur DB l , quod constituit con- 
trouersiam B 2 et DB : ex F 6 aperiatur DF, sed ia D in ras. 9 est causa BO 

hoc D: lioc est BFO in DF: om. BO 10 non negatur om. O 11 et 

om. O 14 causa D, causas F 16 sicilienses D haec O 24 pro M. Tullio O 

29 ui hominibus armatis mei: uim hom. armatis factam O; cf. Iulius Victor c. 14 
p. 240, 29 ed. Or. 34 de legatione de praet. urb. de praet. Sic. D 2 BFO 36 illa 
mei: alia O 39 sumpta, sed . . conlocata Christ 40 intelligo, iudices O 41 cnm 
om. DB, si F fort. quaestio est; si quaestio sit B 2 , quaestio sit si om. libri Tulliani 

RHETORES LATINL 14 



210 VICTORINUS 

p. 155. 156 C. p. 61. 65 0. 

iuspiam deferatur, haec duo in primis spectari oportere, 
quem maxime actorem velint ii, qui eas iniurias passi sint, 
et quem minime velit is, qui eas iniurias fecisse arguatur. 
Item pro Sexto Roscio, cum unum crimen sit parricidii ac propterea unum 
negotium, partitur tamen Tullius non causam, sed orationem, dividendo in -> 
crimen, audaciam et potentiam: criminis confictionem accusator 
Erucius suscepit, audaciae partes Roscii sibi depoposcerunt, 
Chrysogonus autem potentia pugnat. 

Altera est, in qua rerum earum, de quibus erimus dicturi, breviter ex- 
positio ponitur] Partitionis duae partes sunt, una, quae quid cum adversariis 10 
conveniat indicat, et quid in controversia sit demonstrat, altera, quae dicitur 
distributio: | haec eadem duplex; nam aut ea membra continet, quae in 
causa sunt, aut ea, quae ingenio fingit orator. 

Quibus dictis intellegat fore peroratum] Praecipit, ut partitione con- 
pleta nihil amplius dicamus praeter conclusionem. 15 

Quae partitio quid conveniat et quid non conveniat ostendit] In hac par- 
titione id, quod adversarius confitetur, ad causae nostrae commodum nos 
docet inclinare debere. Et dat exemplum, si dicat accusator: matrem occi- 
sam ab Oreste filio constat. lam cum ait c matrem a filio constat occisam', id, 
quod adversarius confitetur, ad se inclinat; consideralione enim sanguinis 20 
non videtur debuisse a filio mater occidi. Deinde si dicat Orestes vel eius 
defensor c constat a Clytaemnestra Agamemnonem occisum', confessionem ad- 
versarii sine dubio ad se inclinat; consideratione enim iuris occidi || maritus 
ab uxore non debuit. Iam quid in controversia sit, ex iudicatione colligitur, 
id est, an recte Orestes matrem occiderit, cum illa patrem occiderit Orestis. 25 
Quare accusatoris talis erit partitio: Interfectam matrem a filio cum adversa- 
rio mihi convenit, cum illa occiderit Agamemnonem: an a filio occidi de- 
buerit, quaestio est. Rei vero lalis erit partitio: Interfectum a Clytaeumestra 
Agamemnonem convenit: an a filio Clytaemnestra debuerit occidi, quae- 
stio est. 30 

Quae autem partitio rerum distributam continet expositionem, haec ha- 
bere debet brevitatem, absolutionem, paucitatem] In omni distributione, sive 
quam habet orator in membris negotii sive quam in membris, quae ipse for- 
mat et fingit dicenda, servare debet haec tria, brevitatem, absolutionem , 
paucitatem. Rrevitas in verbis est, absolutio in toto, paucitas in generibus. 35 

Rrevitas est, cum nisi necessarium nullum adsumitur verbum} ut sic 
partiamur c dicemus de decumano frumento, deinde de empto, postremo de 
aestimato', non: c dicemus de decumano frumento, deinde, ubi maius est cri- 
men, de eo, quod solet publicis preliis conparari, postremo, ubi nihil ava- 
ritia Verris intactum reliquit, dicemus etiam de aestimato frumento.' Haec 40 
itaque superflua verborum in brevitate partitionis vitare debemus, ut animus 
auditoris non verbis, sed rebus potius occupetur. 



6 p. Rosc. Am. 35. 



1 expectari DB l F 2 auctorem mei, em. Capp. ii B: hi DFO sunt B l F 2 
3 uelint hi (ii B) qui — arguantur BFO 4 paricidii F 5 dividendo nos : dicendo 
libri 6 et in potentiam F l B 7 depoposcerunt mei: ul Lamb. coniecit ad Roscianam: 
poposcerunt et libri Tulliani 10 ponitur distributiua BO, sed [distrib.] 12 

aut ea B*: autem D, aut B l F 13 aut quae F 14 ut BF: ut a D 16 et quid 
DF: aut quid BO 21 matrem F 22 clytemestra mei Agamemnonem maritum 
B 2 24 ab uxore maritus 26 aduersariis B 30 est om. D 34 haec tria 
debet F 35 est in uerbis F 38 non Ckrist: nunc libri, sed D m. 2 in ras. 
dicemus B: cemus D x , docemus D 2 F 40 uerris iuris intactum F 



IN LIB. I, 22. 211 

p. 156. 157 C. p. 65. 66 0. 

Haec in hoc genere idcirco est utilis] in hoc genere, id est in distri- 
butione, brevitas utilis est ad animos auditorum non verbis, sed rebus potius 
occupandos. 

Absolutio est, per quam omnia , quae incidunt in causam, genera, de 

5 quibus dicendum est, amplectimur in partitione] Absolutionem tunc facimus, 
si omnia, quae incidunt in causam, partientes ponamus. Haec, quae incidunt, 
omnia nunc speciebus confici possunt, nunc generibus. Quoniam autem spe- 
cierum maior est multitudo , angustior generum vis et natura, quippe cum 
genus multas in se species teneat, qui facit partitionem de speciebus omnibus 

io causae incidentibus, absolutionem quidem servat, quod omnes species in par- 
titione proponit, sed peccat, quod specierum Jatior distributio est et in par- 
titione amplius quam quattuor partes omnino esse non debent. Ergo ut ab- 
solutio melius in distributione servetur, species illae ad genera reservandae 
sunt, ut paucis generibus cum species omnes conplexi fuerimus, absolutio- 

15 nem con|ficiamus, quod omnia, et paucitatem, quod genera. ** quae incidunt in 
causam, in distributione conlocare debemus, ne aut utile aliquod genus prae- 
tereamus aut postea causae, quod est vitiosius, inferamus. | 

Paucitas in partitione servatur, si genera ipsa rerum ponuntur neque 
permixte cum partibus inplicantur] Tunc, inquit, pauca in partitione conlo- 

20 camus, cum quid sit genus, quid sit species, iam scimus, ne cum generibus 
species inplicemus. Itaque si studere volumus paucitati, eliam genera pauca 
in partitione conlocare debemus. 

Nam genus est, quod plures partes amplectitur, ut animal, pars est, 
quae subest generi, ut equus. Sed saepe eadem res alii genus, alii pars est; 

25 nam homo animalis pars est, Thebani aut Troiani genus.] "Ov Graeci sub- 
stantiae et accidenti genus ponunt, sed non bene; pars enim omnis generi 
suo similis esse debet. Substantia porro res est, quae aliis rebus subest 
capax accidentium qualitatum : deinde accidens est id, quod in substantiam 
cadit. Quare, quoniam illud superius ov utrumque esse non potest, non 

30 recte substantiae et accidenti genus factum est. Ergo, quoniam praecipi- 
mus, ut species generi semper similes esse debeant, videamus, ubi hic Ci- 
cero quasi videatur errasse; nam posuit hominem respectu duplici, ut ad 
inferiora genus sit, ad superiora species. Huic animal praeposuit, ut spe- 
ciem faceret id, quod homo: cum id ipsum genus vellet ostendere, quod 

35 homo est, subiecit huic speciem, Troianum, Thebanum. Nonne videlur esse 
viliosum, quod cum homo substantia sit, Troianus autem vel Thebanus acci- 
dens? Etenim parum recta subiectio est sub eo, quod substantia sit, id quod 
est accidens conlocari; nam rectum illud praeceptum est in faciendis generi- 
bus et speciebus et individuis, rem aut substantialem in omnibus esse servan- 

40 dam aut accidens, ut cum in genere sit substantia, et in genere et in specie 
et in individuo sit. Animal namque substantia est: huic cum suppono speciem, 
substantia esse debet; suppono autem hominem. Item cum suppono homini 
Ciceronem, substantiam pono: sic factum est ut in omnibus substantia ser- 



5 in partitione om. tunc D in ras. 9 contineat BF 11 in om. F 13 in 
distrib. melius 14 absol. conficiamus et paucitatem. absolutio est per quam omnia 
genera quae F 15 genera. Omnia genera, quae Christ 16 collocamns ne BO 18 
partitionem D 19 permixtae F collocare debemus 20 sciamus D 2 BF 
ne] iam ne D 28 est et quod D 31 praecepimus D similis esse debeat D 2 BO 

34 ad quod homo D, id quod liomo [est] 35 subiecit enim huic F Tro- 
ianum Orelli: romanum mei 36 romanus autem mei uel D : aut BFO 39 ser- 
uandam D corr. ex secundam 40 accidens D : accidentem B l , accidentalem BFO 

41 in (anle indiy.) om. D 42 substantiam D 43 substantiam subpono F 
seruaretur F, sed ur punclatum 

14* 



212 VICTORINUS 

p. 157. 158 C. p. "66. 67 0. 

varetur. Pari ratione si id, quod genus est, accidens fuerit, etiam speciem 
accidens debeo conlocare, pariter et individuum : ut, genus ponam colorem; 
accidit enim color corpori; huic cum suppono speciem, album vel nigrum, 
intellego el hoc quoque accidens esse. Eritque etiam similis ratio, cum sub 
albo pono hoc album, quod est individuum; individuum est enim, quod oculis 5 
digitoque monstratur. Ergo et album et color accidentia cuncta sunt, cor- 
poris scilicet, quamobrem Troianus et Thebanus accidentia sunt; accidunt 
enim substantiae cuilibet, aut homini aut equo. Cicero vero hominem ponit, 
id est substantiam, et recte facit huic genus dando animal; namque animal 
substantia est. Non recle autem, cum homini speciem supponeret, Theba- 10 
num et Troianum subposuit, quoniam haec, ut diximus, accidentia sunt. Sed 
hoc frustra in quaestionem || venit: licet enim id, quod accidens est, poni in 
substantiam cum eo ipso sibi copulato, cui supponitur, ut puta, homo, ut 
diximus, animalis species est, hominis vero species est Thebanus, quod est 
accidens: hic non Thebanum solum audire debeo, sed hominem Thebanum, 15 
ut simul cum Thebano et hominem audiendo faciam id, quod est accidens, 
substantiale. Quare Cicero recte hominem animalis speciem posuit, et genus 
Thebani aut Troiani, hominis scilicet. Itaque, inquit, ideo diligentius genera | 
et species generum definire volumus, ut intellectis aperte generibus, quo 
brevior sit partitio, etiam genera pauca in partitione eadem conlocemus. 20 

23. Nam qui ita partitur: ostendam propter cupiditatem et audaciam et 
avaritiam adversariorum] In partitione, quae dicitur distributio, tria semper 
dicit esse servanda: brevitatem, absolutionem, paucitatem. Brevitas in verbis 
est, absolutio, ut omnia genera, quae in causam incidunt, in partitione pona- 
mus, paucitas, ut sola rerum genera , quae partium sunt, absque partibus 25 
suis in partitione ponamus, et quae genera partes aliorum generum esse non 
possint. Nunc itaque de paucitate tractatus est, el dat exemplum vitiosae 
distributionis, id est, in qua genus et pars eius simul posita sunt. c Nam qui 
ita' inquit c partitur: ostendam propter cupiditatem et audaciam et avaritiam 
adversariorum', is, inquit, erravit; etenim paucitatem servare nescivit, si 30 
quidem non sola rerum genera posuerit, sed et genus et partem generis; cu- 
piditas enim genus est, pars cupiditatis avaritia. Ergo in superioribus quid 
faciendum esset ostendit, nunc quid non faciendum. Et haec fere bipertita 
praeceptorum omnium disciplina est. 

Hoc igitur vitandum est] ut sciamus nunc illud praecipi, quod faciendum 35 
non sit. 

Quod si quod in genus plures incident partes, id cum in prima parti- 
tione causae erit simpliciter expositum] Genera, inquit, ipsa rerum in par- 
titione ponenda sunt, sed, si cui generi partes suas fuerit necesse supponi, 
postquam, inquit, partitionem coeperimus exequi et ad id genus venerimus, 40 
tunc nos partes eius convenit explicare: in partitione tamen partes generi 
iungere non debemus. In tractatibus quaestionum debemus de generis parti- 
bus disputare. 

Atque illud quoque pertinet ad paucitatem] Quoniam de paucitate tra- 
ctatus est, c atque illud quoque pertinet ad paucitatem', inquit c ne plura quam 45 



2 accidens mei: accidentis 6 color DB: hoc album F 7 Troianus Orelli: 
romanus mei 10 hominis B supponet D 11 troianum BF: rodanum D, add. 
t sup. r 12 in substantia F 13 ut diximus D: ut om. B l , cum dicimus F 
18 hominem 22 dicit semper 24 partitionem F ante rasuram 25 sola 
genera rerum F quae genera partium sunt F, quae partium genera sunt B 27 

possunt BO 31 posuit BFO 35 Hoc ut sciamus DF: Hoc igitur uitandum 

est, ne cuius genus posueris] Hoc igitur uitandum est, ut sciamus 37 plures om. D 



IN LIB. I, 22 — 24. 213 

p. 158. 159 C. p. 67. 68 0. 

satis est nos demonstraturos esse dicamus': c hoc modo' inquit: c ostendam 
adversarios, quod arguimus, et voluisse et potuisse el fecisse', cum in tertio 
cuncta sint: c deinde' inquit c cum simplex quiddam in controversia sit, nos 
tamen distributione utamur'. 
5 Ac sunt alia quoque praecepta partitionum, quae ad hunc usum orato- 

rium non tanto opere pertineant] Ostendit partitionum multa || esse alia prae- 
cepta, sed tamen quae ad philosophiam, non ad rhetoricam pertineant. Ad 
philosophiam, inquit, de qua haec ipsa praecepta transtulimus, ideo, inquit, 
quia c nihil' horum c in reliquis artibus inveniebamus'. Ostendit haec de par- 

10 titione praecepta Latinos numquam habuisse in artibus suis, se primum trans- 
tulisse de Graecis. 

Atque his de partitione praeceptis in omni dictione meminisse oportebit] 
Extremum hoc dat in partitione praeceptum, ut quod primum in partitione 
ponimus, id primum adgrediamur et explicemus, quod secundum ponimus, 

15 ut secundo adgrediamur loco, quod tertium, tertio ; postremo et finitis per or- 
dinem suum partibus dictionem omnem extremis epilogis concludamus. | 

24. Confirmatio est, per quam argumentando nostrae causae fidein et 
auctoritatem et firmamentum adiungit oratio] Definitio confirmationis non per 
id, quod est, sed per id, quod facit. Et quod ait e nostrae causae', commuue 

20 praeceptum est tam defensoris quam accusatoris; uterque enim utroque sem- 
per utitur, id est et confirmatione et reprehensione. Scire autem debemus 
exordium, narrationem, partitionem et condusionem in omnibus causae ge- 
neribus vel constitutionibus generali disciplina eadem praecepta retinere: 
confirmationem vero et reprehensionem per singula causarum genera vel sin- 

25 gulas constitutiones diversa et propria semper habere praecepta. Nunc ita- 
que iuxta ordinem partium post partitionem tractat de confirmatione. Et quo- 
niam, ut supra diximus, in singulis causarum generibus vel constitutionibus 
diversa et propria habet praecepta, quia mora est, ut per singulas species 
confirmationis praecepta dicantur, generaliter et confuse praecipit, quibus de 

30 locis argumentandi rationibus tractis in omni causarum genere vel in omni- 
bus simul constitutionibus confirmatio effici possit. Et hoc in primo libro 
agitur, id est, ut in omne genus formamque causarum quaedam communitas ar- 
gumentationum velut silva ponatur. Secundus autem liber hoc continet, ut in 
singulis causarum generibus ac formis propria et certa et diversa praecepta 

35 separentur, de primo libro cunctis argumentandi rationibus tractis. 

Per quam argumentando] Hoc enim proprium confirmationis est: alio- 
quin et narratio fidem facit, sed non argumentando fidem et auctorilatem et 
firinamentum. Fides est argumentum, quo crimen probamus, id est fidem 
crimini facimus: auctoritas est argumentum verius atque honestius et cui 

40 quasi necesse habeat credi: firmamentum est creberrima argumentatio. 

Omnis res argumentando confirmatur] omnis res, sed quae in vito&stisi 
est, quae causa dicitur. Cuius causae ista defmitio est; ? lis cum certa per- 
sona'. Haec quidem omnis res ex illis septem locis argumenta contrahit: 
quis, quid, cur, ubi, quando, quemadmodum, quibus admini- 

45 culis. Verum ex his duo prima omnem vim argumentationis continent, 



i inquit delevit Capp. 2 et ante uoluisse D s. I. 6 tantopere mei per- 

tineant BF: pertinteant D, pertinent 7 non quae ad D corr. FO 1 et 8 philoso- 
phicam D 9 reliquis mei: ceteris O 13 ad extremum B 15 et D: om. BFO 
34 ac certa O 36 est confirmationis; alioqui O 41 confirmatnr] omnis res mei: 
confirmatur aut exeo, quod personis, aut ex eo , quod negotiis est attributum] Omnis 
res argumentando confirmatur 0; haud scio an rectior sit kaec distinctio : Omnis res] 
Argumentando confirmatur omnis res etc. YiTOTeci mei 43 fort. Ac quidem 



214 VICTORINUS 

p. 159. 160 C. p. 68. 69 0. 

quinque reliqua secundo || subiacent. Itaque duo haec prima quis et quid 
apertioribus nominibus Cicero et ad opus vicinioribus nuncupavit, id est, per- 
sonam et dictum factumve , quod negotium est. ltaque omnis res confirma- 
tur aut ex adtributis personae argumentis sumptis aut ex adlributis negotio. 
Personis autem adtribula sunt undecim: nomen, natura, victus, fortuna, ha- 5 
bitus, adfectio, studium, consilia, facta, casus, orationes. Itaque si haec 
omnia adtributa personae sunt, quae sit ipsa persona, videamus. Nomen esse 
non potest, quia primum adlributum personae est: bomo esse non potest, 
quia natura personae adtributum est et natura mortalium in duo dividitur, in 
homines et feras. Quae est ergo persona? illa scilicet, quae in pronomim> 10 
bus finitis est, ut c ego tu ille, hic haec hoc'. Itaque ex persona nulla ar- 
gumentatio potest sumi. Cum enirn dixero f hic', quod argumentum feci? Ex 
attributis autem personae sumitur omnis argumentatio, per quae se aperit et 
quibus impletur ipsa persona. Adtributis suis igitur personarum omnium vis 
probatur. | 15 

Nomen est unius cuiusque personae] Antequam ad hoc nomen, quod 
definiendum est, veniamus, prius de significantia nominis dicamus. Nomen 
hoc, quod sonat nomen, quattuor significantias habet. Una talis est, quae 
in appellatione rerum omnium est. Verba autem nostra omnia rerum nomina 
sunt, ut c salio, curro': utique his omnibus res significantur. Unde multi 20 
illum sapientissimum ac beatissimum esse dixerunt, qui rebus nomina inpo- 
suit: certe nt sciamus omnes partes orationis, id est omne quod loquimur, 
nomina esse rerum. Cum de Sibyllae responsis ageretur (in responsis autem 
omnes octo partes orationis fuerint necesse est), quid ait Vergilius? foliis- 
que notas et nomina mandat. Ergo haec una significantia nominis, 25 
quae in omnium rerum appellatione est. Alia nominis significantia talis 
est, qua unam partem orationis de octo partibus orationis videmus esse si- 
gnatam, ut c nomen, pronomen, verbum': tertia nominis proprii, ut hominis, 
ut deorum: quarta autem haec quadripertita est, qua una quaeque persona 
sine alterius communione signatur. Et ut sciamus unam de quattuor hanc 30 
esse significationem nominis, sic proposuit, ut ostenderet, quod nomen esset 
definiturus. c Nomen est' inquit c cuique personae, quo quaeque suo proprio 
et certo vocabulo appellatur'. Ergo ut proprium personae hoc nomen et 
certum sit, per quattuor tenditur, praenomen, nomen, cognomen, agnomen. 
Praenomen porro interdum una, interdum duabus, interdum tribus litteris 35 
continetur, ut G. Gaius, ut Gn. Gnaeus, ut Sex. Sextus: fuitque nonnulla 
aput maiores nostros praenominis ratio; nam et Quintum ideo dixerunt, 
quod quinto fortassis loco natus esset, et Lucium ideo, quod fortasse esset 
initio lucis exortus. Verum quoniam haec aput nos ratio nihil valet, argu- 
nientum de praenomine non quaeremus. Nomen porro maiorum est tractum[| 40 



24 Aen. 3, 444. 



2 nuncupat BO 3 uel factum F ' 6 casus D corr. ex causas 8 est per- 
sonae 9 naturae FO 10 et in feras D 2 BFO 12 fecit D l 14 persona — pro- 
batur mei: persona attributis suis. Igitur personarum omnium vis probatnr nomine 
unius cuiusque personae 16 est unius cuiusque personae D : est cuique personae 
F, est quod uni cuique personae datur, quo suo quaeque proprio et certo vocabulo 
appellatur BO cum libris Tallianis 19 est BO posl quae habenl 24 quid om. 

25 nominis est D 2 BFO 26 rerum Christ: verborum libri; cf. v. 19 29 haec 
om. F 32 cuique personae DB: quod uni cuique personae datur FO (sed datur F 
s. /.) suo quaeque 34 nomen praenomen F 35 interdum duabus B in marg. 
2: om. DB X F 36 C. Caius Gn. Gneus DBF, CN. Cnaeus 38 ideo quia 

40 quaeremus D x : quaerimus D 2 BFO nomen g : cognomen mei 



ai 



IN LIB. I, 24. 215 

p. 160. 161 C. p. 70. 71 0. 

ex familia vel sanguine: ut Tullius et Cornelius. Coguomen autem proprium 
personae est, ut Cicero, ut Scipio. Iam agnomen extrinsecus venit, et venit 
tribus modis, aut ex animo aut ex corpore aut ex fortuna: ex animo, sicut 
Superbus et Pius, ex corpore, sicut Crassus et Pulcher, ex fortuna, sicut 
5 Africanus et Creticus. Quattuor his itaque partibus personae proprium et 
certum nomen includitur: praenomine, nomine, cognomine, agnomine, ut 
praenomen Publius, nomen Cornelius, Scipio cognomen, Africanus agno- 
men. Argumentum autem, si necesse fuerit, in tribus quaeremus, in no- 
mine, cognomine, agnomine. Itaque definitionis istius haec est propositio: 

io f nomen est cuique personae'. Deinde hinc incipit definitio c quo quaeque 
suo', id est vocabulo. Sed quod suum est, potest esse commune cum fratri- 
bus, cum propinquis, ut Tullius: multi itaque Tullii, quia nomen ex sanguine 
est. Deinde addit f proprio \ Rursus et vocabulum proprium potest esse 
commune, ut Cicero proprium vocabuium, sed tamen multi possunt esse Ci~ 

15 cerones. Itaque addidit c certum', scilicet quod ex omnibus quattuor constat, 
quo unius cuiusque personae verum et non nisi eius possit nomen intellegi: 
et recte c certirm nomen'; interdum enim ex libidine et quadam obtrectatione 
nomen inponitur, ut illud in Sallustio: tyrannumque et Cinnam ap- 
pellantes. Itaque huius modi nomen certum esse non potest. Quotiens- 

20 cumque autem specialiter aliquid volumus includere, his tribus includimus 
c suo, proprio, certo', ut Tullius: suis eum certis propriisque crimi- 
nibus accusabo. | 

Naturaui ipsam definire difficile est] Haec ratio est, ut difficilis sit na- 
turae definitio; etenim aput sapientes coutentio est, quid prius sit, deus an 

25 natura. Si natura prior est, ergo deus nalus est: atqui deus nasci non po- 
tuit. Rursus, si deus prior est, nata est natura: quod si nasci potuit natura, 
incipit non esse natura. Itaque naturae difficilis definitio est. c Difficilis' inquit; 
alioquin ostendit posse definiri. Denique sapientes quidam sic definiere natu- 
ram: natura est ignis artifex quadam via vadens in res sensibiles procreandas; 

30 etenim manifestum est omnia principe igne generari. Plato autem sic definivit: 
natura est dei voluntas. Et inter ceteras haec magis probanda definitio; nam 
si deus et natura ita sunt, ut ex his alterum prius non sit (necesse est autem 
ex primo nasci, quod secundum est, deinde si quod nascitur nec deus est 
nec natura), recte naturam dei dixit esse voluntatem: deus enim semper 

35 voluerit et velit necesse est. Ita quoniam nasci natura non potuit, si dei 
voluntas est, ut deus nasci non potuit, nec natura. Illud autem scire de- 
bemus, naturam illud esse quod mundum, ultra mundum naturam non 
esse, sed deum : voluntatem autem dei, qua mundus est, eandem esse na- 
turam. Itaque hic Cicero naturae principalem definitionem dimisit, dixit 



18 Hist. f, 40 Dietsch. 



] et Cornelius ?ws: e* Corneliis D l , Cornelius ex Corneliis D 2 BFO cogno- 

men s : nomeu mei 2 cicero et scipio F 4 et pius BF: ut pius D ut pul- 

cher D 7 Publius praenomeu BO coguomen scipio F 8 quaerimus F corr. 

10 suo quaeque 11 i. e. uocabulo DB : et proprio uocabulo appellatur F 
16 quod unius F 17 obtrectione D 21 suis eum mei: Eum suis , eum 

23 est ratio B 25 si natura om. D deus ergo B potest F 26 natura est 
nata F 27 incipit non esse mei: incepit esse 0; de vi conclusiva verbi incipere v. 
Haase Miscell. philol. III, 10. difficilis inquit Dpr.m.: difficilis definitio naturae 

secundum Platonem vel alios sapientes inquit D 2 BFO ex foeda interpolatione alio- 
qui 31 definitio est F 32 non desit D 34 dixit dei 35 si] sed BF 

39 omisit 



216 VICTORINUS 

p. 161. 162 C. p, 71 0. 

autem esse difficilem. Partes autem eius enumerat, sed c quarum' inquit 



indigemus 



natura 



animalis inaminalis 

divina mortalis 

hominum bestiarum 

! 

persona 



animi corporis extrinsecus 
Itaque partem illam naturae reliquit, quae inanimalia generat; neque enim 
eius indiget, qui rhetoricam scribit. Illius autem naturae partes exequitur, io 
quae motu suo in rebus agit aliquid , id est, quae vivit. Etenim ille, qui rhe- 
toricam scribit, praeceplis suis personam debet includere: persona autem 
homo; huius itaque naturae indigemus, in qua homo. Haec igitur natura, 
quae motu suo in rebus aliquid agit, principaliter in duo scinditur, in divi- 
nam naturam et in mortalem. Ac divina quidem natura ad rhetoricam non 15 
pertinet, et ideo hanc omisit. Sciri tamen debet, quia loco argumenti saepe 
rerum divinarum inducitur disputatio, ut illud est: quae res faciat ut 
vigeamus, quae ut occidamus. Sed hoc ad rhetoricam, non tamen 
ex rhetorica descendit. Itaque confert se ad mortalem naturam, rursusque 
hanc in duo dividit, in homines et in bestias. Omne, quod extra hominem 20 
vivit cum anima et corpore, bestias nominavit. Removeamus itaque et natu- 
ram illam mortalem, quae bestiarum est, hancque solam inspiciamus, in qua 
homines sunt, et de eadem natura circa certam personam invenla dupliciter 
argumenta capiamus. Etenim ea, quae in homine sunt naturae, nunc tantum 
naturae sunt, nunc ita naturae, ut et industriae vel artis esse credantur. 25 
Tripliciter autem debemus in homine inspicere atque explorare naturam: 
quae sit natura animi, quae corporis, quae extrinsecus. Verum quae in ho- 
mine extrinsecus sunt, ea tantum naturae sunt: quae aulem in homine animi 
vel corporis sunt, ea et naturae possunt esse et disciplinae. Itaque primum 
videamus, quae natura in homine sint extrinsecus, ut sexus. Sexus enim 30 
tantum naturae est nec ex disciplina po|test aliquando contingere: ita et natio 
et patria et cognatio et aetas tanlum naturae sunt. Natio est, inquit, ut con- 
sideres, utrum Graecus sit an barbarus; hoc secunduin ipsorum Graecorum 
sententiam, qui absque se reliquos barbaros appellabant. Patria est, inquit, 
ut consideres Atheniensis an Lacedaemonius, Aquileiensis an Mediolanensis 35 
sit. Cognatio est, inquit, ut consideres, quibus maioribus oriundus sit, unde 
sanguinem ducat: fitque hinc optimum argumentum, ut illud est in Vergilio: 



3 scliema, quod addidimus , exstat in DBF, om. edd. 10 scripsit D 12 

inclaudere D 13 homo est F 13 qua homo DB: qua h. est F, qua est h. 

16 praetermisit F 19 discendit D 24 in homine sunt naturae D : in homi- 
nis sunt natura BFO 25 credatur D * 26 inspicere DB: considerare F in ras. 
m. 2 30 naturae Orelli, ut sit genet. singul. numeri sint Capperonier: sit mei 

(sit. Extrinsecus edd.) f extrinsecus illud significat, quod ab arte vel disciplina yel in- 
dustria nostra nequaquam pendeP . Capp. 32 considerares D 36 Cognatio, in- 

quit, est maiobus D 



IN LIB. I, 24. 25. 217 

p. 162. 163 C. p. 71. 72. 73 0. 

bellumne inferre paratis, Laomedontiadae. Sed et hoc argu- 
mentum quasi ex nomine fieri videtur, quod ait c Laomedontiadae', cum hic 
ex natura colligenda nobis insinuet argumenta. Hoc itaque interest, fl quod 
in nomine ex sono ipso nominis colligimus argumentum, ut ex Verre, quod 
5 everrat provinciam. In natura autem non ex nominis sono, sed ex eius actu 
vel moribus, cuius nomen est, colligimus argumentum. Etenim cum dicimus 
c Laomedontiadae', in sono nominis nihil est, in actu autem Laomedontis per- 
fidiae positum est argumentum. Aetatem autem, inquit, inspicere debemus, 
utrum puer sit an grandior an senex, ut cuicumque aetati crimen, quod agi- 

io tur, aut convenire aut non convenire doceamus. Haec de his, quae extrin- 
secus sunt, quae tantum naturae: nunc venit ad ea, quae corporis et 
animi sunt et quae tam nalurae quam disciplinae esse possint. Etenim inter- 
dum per se multum valet natura, interdum tenuis et infirma est: disciplina 
enim vel usu saepe mutatur. Enumerat itaque, quae ista sint veluti commu- 

15 nia, ut consideremus, utrum aliquis valens an inbecillus sit, longus an bre- 
vis, formonsus an deformis, velox an tardus: haec omnia corporis sunt, quae 
facile videmus saepe hominibus exnatura, saepe ex arte contingere. Deinde, 
inquit, debemus inspicere memor an obliviosus sit, comis, officiosus, pudens, 
patiens, an contra: haec rursus omnia animi sunt, quae similiter videmus 

20 tam ex natura nobis quam ex arte provenire. Verum cuncta ista, inquit, 
quae animi et corporis sunt, quamquam saepe et ex disciplina vel arte con- 
tingant, tamen qualia vel quanta sint, non nisi in sola natura considerare 
debemus. Ea autem, quae industria conparantur, in habitu rectius consi- 
derabimus. 

25 25. In victu considerare oportet] Victus hominis est omne illud tempus 

a pueritia usque ad id, quo agit vel quo de agitur. Itaque considerare debe- 
mus, non aput quos natus sit, quod naturae est, sed aput quos educatus, 
unde incipit victus. c Aput quos' inquit: interest enim inspicere illorum vi- 
tam, aput quos educatus sit; ex his enim vivendi potuit capere disciplinam. 

30 Sed quia homines interdum non ut volunt educant, aliqua necessitate con- 
pulsi (quippe et severiores saepe dissolutius et dissolutiores saepe severius 
educant), recte quaerendum dicit, non solum aput quos educatus sit, sed 
etiam f quo more' educatus sit. Deinde, inquit, inspicere debemus, ad cuius 
arbitrium siteducatus, id est patris, patrui, cognati, alienioris. Animadver- 

35 tamus itaque, ut victus a primis annis usque ad aetates alias protendatur. 
Dixit primo quaerendum, quemadmodum sit educatus; hoc c quemadmodum' 
in tria divisit: aput quos, quo more, cuius arbitratu. Deinde educatus puer 
solet discendas litteras sortiri easdemque liberales. Itaque qui liberales lit- 
teras discit, duplices habere debet magistros, qui faciant virum bonum 
[40 et qui faciant dicendi peritum, et his duobus plenus orator. Recte ergo 
etiam hoc | quaerendum, c quos habuerit artium liberalium magistros, quos 
vivendi praeceptores'. Ita non utrum habuerit magistros, utrum || vivendi 
praeceptores, sed quos habuerit quaerendum. Deinde etiam hic animadver- 



1 Aen. 3, 248. 



3 insiuuet fieri argumenta B 5 euertat B l ex sono nominis F sed eius 
BF actum D 9 fort. quod arguitur 11 naturae sunt D 2 BFO 12 possunt F*0 

15 inbecillis BFO 18 prudens BO 21 et ex D: ex BFO 23 educantur 

D l 26 quod agit uel quo de agitur mei: om. 0, v. q. de eo agitur Christ 
27 quod natura est F s. I. educatus sit F, sit educatus BO 31 dissolutius et 

om. D 34 alienioris D pr. m. : au alienioris D 2 BO, an alieni eris F 36 ut dixit D 2 BFO 

40 et in his F plenum oratorem BFO 41 quaerendum est F 42 itaque B 2 



218 VICTORINUS 

p. 163. 164 C. p . 73. 74 . 

tendus ordo est: postquam litteras quis didicerit et certam vivendi acceperit 
disciplinam, tunc necesse est ut habere incipiat amicos, sed quaerendum est 
c qualibus amicis utatur': amicus enim mihi esse non potest nisi similis mei. 
Deinde c quo in negotio, quaestu et artificio sit occupatus' quaerendum; ne- 
cesse est enim ut in vita nostra aliquid agamus, quo nos occupemus. Et hic 5 
actus in vita aliquid agentium triplex est: nam aut negotium est, ut merca- 
tura, ut militia, ut agricultura et cetera, aut quaestus est, ut praeco, ut 
parasitus, ut scaenicus et similia, aut artificium, ut artem scilicet aliquam 
plene cognitam aut exerceas aut tradas, ut orator, ut rhetor et alia huiusmodi. 
Alioqui scire aliquid perfecte et exercere nolle habitus est; deinde aliquid 10 
non plene scire neque id quodcumque exercere adfectio est: verum unius 
cuiusque rei et habitus et adfectio si exerceatur et in actu sit, victus est. 
Animadvertendum, inquit, etiam c quo modo rem familiarem administret, qua 
consuetudine domestica sit'; ex rebus enim privatis et domesticis, quemad- 
modum quis in re publica vivat, facile possumus agnoscere. 15 

In fortuna quaeritur] Hoc quasi naturae esse magis videtur, ut servus 
quis an liber sit; servi enim saepe nascuntur: sed ut taceamus, ut multi 
saepe ex fortuna servi sint, etiam illos qui nascuntur ex fortuna servos esse 
manifestum est. Etenim ex captivis primum servi facti sunt: captivitas bello; 
in bello non nisi incerta fortuna : itaque servum esse fortunae est. Hoc etiam 20 
in fortuna considerandum ? pecuniosus sit an tenuis, privatus an cum potestate'. 
Sed quia non uno modo capimus potestatem, recte addidit c si cum potestate, 
iure an iniuria'. Hoc etiam fortunae est, ut videamus c utrum felix clarus, an 
contra sit'. Considerare etiam debemus, non utrum liberos habeat, quod 
naturae est, sed c qualis liberos habeat', ut est illud in Vergilio: Vade, ait, 2.5 
felix nati pietate. Non nato felix, sed nati pietate; itaque in eo fortu- 
nam inspexit, quippe c vade, ait, felix' inquit; facit enim fortuna felicem. 
Quod si, inquit, is, cuius victus quaeritur, mortuus erit, non de morte, sed 
de mortis eius genere quaeretur: alioqui mors naturae est. 

Habitum autem hunc appellamus, animi aut corporis constantem et ab- 30 
solutam aliqua in re perfectionem] Habitus, inquit, iste est alicuius rei sive 
in animo sive in corpore a natura coepta, sed usu conroborata et plena per- 
fectio ; .scire enim plene aliquid habitus est, iam siid volueris exercere, victus 
est. Videamus itaque habitum || qualem esse dicat: c ut virtutem', inquit; hic 
habitus animi. Virtus autem quadruplex, iustitia, temperantia, fortitudo, 35 
prudenlia. Sed tunc habitus, si virtutem ita tenea|mus acceptam, ut num- 
quam a semel conparata recedamus. Nam si frequenter sua cuique redda- 
mus et aliquando rapiamus, iam iustitiae habitum per intemperantiam non 
tenemus, similiter et circa reliquas virtutes; ita enim est habitus definitus: 
c habitum appellamus animi aut corporis constantem et absolutam aliqua in re 40 
perfectionern' : absoluta, ut plena sit, constans, ut semper eadem sit neque 



25 Aen. 3, 480. 



4 qno D l , sed quod corr. 6 agentium aliquid B mercator aut D , merea- 

tura aut BF 7 aut agric. mei et cera D est in F erasum 8 aut similia libri 
10 alioquin D*BF aliquit D 12 et adfectio D pr. m. , ut Orelli voluit: et ad- 

fectus D corr. BFO 16 quaeretur D magis esse F 17 nascuntur saepe F ; 

servi e. saepe nasc. B in marg. 18 semper ex DF 19 enim D add. et s. I. 
beilo DB : bello fit F 22 si] sed F 28 quaeritus D 1 29 quaerelur. Nisi 

a mortis genere quaeratur. alioquin F 30 hunc mei: om. 31 obsolutam ali- 
quam perfectionem D 32 a natura mei: non natura 33 uoluerimus F 

34 ut uirtutis B 2 35 habitus est F 40 aliquam D l 41 absoluta est B 
nec F 



IN LIB. I, 25. 219 

p. 164 C. p. 74. 75 0. 

aliquando a se receclat, et tunc est vere habitus. Deinde c aut artis' inquit 
c alicuius perceptionem', ut puta: ego rhetoricam plene quidem novi, sed ex- 
ercere nolo. Itaque licet non exerceam, in eo tamen, quod rhetoricam plene 
novi, habeo oratoris habitum; ita et in ceteris artibus plena perceptio ha- 
5 bitus est. 

Aut quamvis scientiam] Inter scientiam et artem hoc interest Ars qui- 
dem duplex est, una in scientia, alia in actu. Verum scientia rursus duplex 
est: est scientia artis, est non artis; neque enim aurum, gemmas probare 
artis est, aut scire quot milia hominum in illo sint populo, quanto spatio 

io haec urbs ab illa distet; haec itaque scientia est, sed non artis. Sed quoniam 
et artis est, quaelibet, inquit, scientia, si plena in nobis fuerit, habitus nun- 
cupatur. Sed hucusque de habitu animi. Deinde, inquit, et corporis aliqua 
commoditas studio et industria conparata habitus dicitur, ut si corpus pa- 
laestra roboremus, si velocitatem nobis exercendi studio conparemus. Verum 

io et animi et corporis habitum Cicero in bonis collocavit: quippe habitum dixit 
esse virtutem aut artis perceptionem, deinde aliquam corporis commodita- 
tem. Ita et Aristoteles habitum omnem in bonis posuit, cum secundum defi- 
nitionem possit et in malis habitus esse. Nam si demus semper operam ut 
nihil intellegamus, studio stulti sumus, et erit hic habitus industria conpara- 

20 tus; et rursus, si exercitium corporis devitemus, studio inbecilli sumus; erit 
aeque hic habitus corporis industria conparatus. Sed nescio quo modo recte 
habitus malorum non est positus neque a Cicerone neque ab Aristotele; nam 
si hoc ipsum nomen inspiciamus et eius sonum, videamus c habitum' dictum 
esse ab eo quod c habere' voluerimus. Natura autem nostra taiis est, ut num- 

25 quam mala velimus: malorum ergo esse babitus non videtur, esttamen. Nam 
et Catilina habitu malus fuit, id est, malitiam sibi industria conparavit. 

Adfectio est animi aut corporis ex tempore aliqua de causa commutatio] 
Habitum esse diximus sive in animo sive in corpore alicuius rei perfectionem. 
At contra sive in animo sive in corpore alicuius rei inchoatio adfectio est, 

30 quae subito aliqua ratione nascitur, mox recessura, ut si quid |[ nobis boni 
nuntietur et laeti esse incipiamus, si quid videamus et id ipsum concupisca- 
mus, vel aliquid timere incipiamus, si moleste ferre, istae omnes animi sunt 
adfectiones: deinde corporis, si subito in morbum incidamus, si aliquid in 
nobis debilitetur, sed ad tempus, post autem sanetur. Hae itaque erunt ad- 

35 fectiones corporis et reliquae eis similes. 

Studium autem est] Studium est, inquit, ad aliquam rem adsidua et 
vehemens animi cum magna voluntate occupatio. Alioqui adsidua et vehe- 
mens esse non potest, si in ipso opere non habuerit voluntatem. Et dat res, 
non quae studium sint, sed quarum studium sit: c ut philosophiae' inquit, non 

40 philosophia , ut c poeticae aut geometricae, litterarum', non poetica et geo- 



1 habitus uere F aut] nt D alicuius inquit B 3 plene rhetoricam F 
6 post vv. inter — interest est in D hoc schema (iiem in BF, sed ante eadem verba): 

ars duplex est 
in scientia in actu 

/ \ 

artis non artis 
8 uel gemmas F 15 in bonis collocauit B: in bonis exercendi studio collocauit F, 
in bonis exercendi studio conparat et auimi et corporis habitum cicero in bonis collo- 
cauit D 16 aut om. D 17 omnem habitnm O 19 simus D corr. et DF: 

om. BO 20 imbecilles O 22 raaiorum D 25 habitus esse F 26 industria 

sibi O 29 est affectio O 30 boni nobis B 32 timere si incipiamus et.moleste 
O 35 reliqua eis DF similia F 36 studium autem est iuqiiit F omisso lemmate 
37 alioquin D 2 BFO 39 quartum D ut] ui D 40 phiIosophi:aut D : phi- 
losophia aut BFO et geom. Christ geometriae O et mei: aut O geometria O 



220 VICTORINUS 

p. 165. 166 C. p. 75. 76 0. 

metrica, litterae. Itaque si quid | vehementer et cum magna voluntate volu- 
mus, studium est: deinde si id, quod volumus, aliqua ex parte consequimur, 
adfectio est: sin autem plenum et perfectum tenemus, habitus est. Quod si 
hoc ipsum plenum vel semiplenum agendo exercere voluerimus, erit victus. 
Ita unum qualitate diversa in multa adtributa convertitur. 5 

Consilium est] Duo semper sunt, unde dubitamus et unde consilium 
est: aut enim ut faciamus aliquid quaerimus, aut ut non faciamus. Ita et le- 
ges, quae consilio scribuntur, duo semper haec continent: aut fieri iubent 
aut fieri prohibent. Sed quia, cum de re aliqua dubitamus, incerta quaedam 
ratio in ancipiti cogitatione versatur, postquam id ipsum slatueris, erit ex- 10 
cogitata ratio, et ideo excogitata, quia fuerat iam ante cogitata ratio, quod 
consiJium est. 

Facta autem et casus et orationes] Ex his quoque non minima colligi- 
mus argumenta, ut de factis personae argumenta capiamus, de dictis, de his, 
quae ei acciderunt, ut damnum, ut morbus, ut orbitas et reliqua similia. 15 
Verum haec per tria, inquit, tempora debenius inspicere: tunc enim de fu- 
turo argumentum possumus facere, si ita et ante fuisse doceamus, ut puta: 
quia hoc fecit hoc facit , etiain hoc facturus est: quia hoc passus est hoc pa- 
titur, hoc etiam passurus est: quia hoc dixit hoc dicit, hoc etiam dicturus 
est. Hucusque autem adtributa personae. 20 

26. Ac personis quidem haec videntur esse attributa, negotiis autem] 
Septem sunt quidem, ut diximus, elementa, unde omnis argumentatio capitur 
ad quamcumque rem: quis, quid, cur, quando, ubi, quemadmodum, quibus 
adminiculis. Horum duo prima omnia continent: nihil autem aliud quaeritur, 
nisi quis fecerit et quid factum sit. Atque haec ipsa Cicero propriis etjl aper- 25 
tioribus et ad rem vicinioribus nominibus appellavit: ? quis' enim perso- 
nam dixit, c quid' negotium vocavit. Ac personae quidem, quam in pro- 
nomine posuimus, quae essent adtributa, iam dictum est: nunc antequam 
dicamus, quae negotio adtributa sint, quid sit ipsum negotium videamus. 
Negotium est factum, de quo quaestio est: verum hoc factum nunc in facto 30 
est, nunc in dicto, nunc in cogitatu. Omne hoc itaque factum, de quo 
quaestio est, negotium appellatur. Ac factorum quidem genera tria sunt. 
Est factum factum illud, de quo quaestio est: est factum, quod in negotio 
est, quo illud factum, de quo quaestio est, probatur; atque hoc factum 
tribus temporibus consideratur: c ante, in, post\ Est tertium genus facti, 35 
quod extra negotium est, ex quo ad id factum, de quo quaestio est, trahitur 
argumentum, ut Cluentii factum est iudiciale de veneno, quod occiderit Op- 
pianicum : deinde extra hoc negotium facta eius alia ad argumentum, quod 
proponitur, trahuntur, quod multos ante veneno necarit. Hoc tertium factum 
in adtributis personae accipimus, facta, casus et orationes. Tria itaque ge- Jo 
nera factorum sunt: factum de quo quaestio est, factum quo id factum, unde 
quaestio est, probatur, factum extra negotium, sed ad ne|gotium. Ilaque fa- 
ctum illud, de quo quaestio est, negotium appellatur. Huic negotio quattuor 
principaliter adtributa subiecit: unum, quod in ipso negotio est, quae c con- 
tinentia cum ipso negotio' appellavit, id est, quibus illud factum, de quo 45 



3 quod plenum et perfectum est D corr. et BFO 4 uel semiplenum mei: om. 
11 cogitata mei: cogitationem quod om. D 14 et de dictis et de his F 

15 morsus D 18 hoc fecit. hoc faciam facit. hoc facturus est B facit D 

corr. ex fecit 19 etiam hoc dicturus F 21 autemj add. in F s. I. m. 2 quae 

sunt attributa 23 quamcumque mei: unam quamque ubi F s. I. ante quando 

33 est factum factum illud D: est factum illud BFO 34 atque hocj idque F 1 
35 Est D: Est et BFO 36 ex quo ad] ad quodZ); fort. a quo ad 38 praepouit D 

40 accepimus D 41 factum de quo mei: factum est de quo 44 continentiam D 



IN LIB. I, 25. 26. 221 

p. 166. 167 C. p. 76. 77 0. 

quaestio est, probatur et quae ab ipso negotio videntur nullo modo posse 
separari. Secundum adtributum est, in quo illa, quae in gestione negotii sint 
necesse est, videre debemus; aliud est enim ipsum negotium, aliud illa, quae 
in gestione negotii conlinentur: ut puta c occidil' negotium est. In ipsius au- 
5 tem negotii gestione illa sunt: c illo tempore occidit, in illo loco occidit, fuit 
occasio ut occideret' et reliqua, quae in gestione negotii continentur. Ter- 
tium adtributum est, quod adiunctum negotio nominatur: hoc neque ne- 
gotium neqne in gestione negotii, sed extra negotium est: hoc ab oratore 
sumitur, cuius adsumptione res illa, de qua quaestio est, aut similis aut dissi- 

10 milis demonstrabitur. Itaque omnia exempla adtributa negotio sunt, sed quo- 
niam extrinsecus veniunt, adiuncta negotio nominantur. Quartum adtributum 
est negotio, quod gestum negotium consequitur. Hoc quoque extrinsecus 
est; non enim in negotio vel in gestione negotii continetur, sed, an post ne- 
gotium contigerit, consideratur: ut puta, factum Milonis hae res consecutae 

15 sunt, ut: de eodem facto legem novam senatus tulit, caedem, quae in Appia 
via facta esset, contra rem publicam factam esse iudicavit. Haec omnia non 
in negotio neque in gestione negotii sunt, sed gestum negotium consecuntur. 
Et quoniam scimus, quot adtributa negotio sint vel quae sint, nunc in singu- 
lis, quae nobis sint ad argumentum ducenda, videallmus. Ac primo illa con- 

20 sideremus, quae continentia cum ipso negotio appellantur, sine quibus nego- 
tium et quae sine negotio esse non possunt. Haec itaque quinque sunt: 
summa ipsius negotii, summae causa et facti tria tempora, ante, in, post: 
quod factum inter genera factorum secundum esse memoravimus. Summa 
negotii talis est, ut parentis occisio. ? Patrem enim occidit' negotium est: 

25 negotii summa est parentis occisio. In hoc de ipsis nominibus, de pronun- 
tiatione fiet argumentum, si cum quadam admiratione dicamus: occidisse 
patrem Sextus Roscius dicitur. Deinde causa illa est, ut puta c occi- 
dit, quia inimicus fuit', aut contra: c quia inimicns non fuit, non occidit', 
Iam post causam facta considerare debemus, quibus illud factum, de quo 

30 quaestio est, adseramus. Haec facta per tria tempora, ut saepe iam dictum 
est, dividuntur, ut consideremus quid ante factum sit, quid in re ipsa factum 
sit, quid postea factum sit, ut: Milo quid ante fecit? In senatu fuit, domum 
venit, calceos et vestimenta mutavit, profectus est. Deinde quid fecit in re 
ipsa? Ad Albanum pervenit, impetus in illum factus est, tum ille reiecit 

35 paenulam, de raeda desiluil, se defendit, Clodius occisus est. Postea quid 
fecit? Profectus est Lanuvium, flamines creavit, propter invidiam Romam 
cito noluit reverti. Ergo his factis factum probatur aut defenditur illud, quod 
in quaestione est, id est, Milo Clodium occidit. INecesse est itaque haec quin- 
que in eodem negotio, de quo quaestio est, contineri. Frustra enim aliquod 

4Q factum obicimus, immo nec factum est, nisi eius summam dicamus, nisi cau- 

sam eiusdem facti doceamus, nisi quid ante, quid in re, quid postea factum 

sit, demonstremus. Recte ergo continentia cum ipso negotio nominata sunt. | 

Deinde causa eius summae, per quam et quam ob rem et cuius causa 

factum sit, quaeritur] Multae quidem causae sunt. JNam ut omnia ista nascan- 



26 Cic. p. Rosc. Am. §. 37. 



3 debemus D: om. BFO 7 hoc quoque neque B 14 heae res F 18 uel 
quae sint om. B x O 23 memorabimus D 25 est, ut parentis D corr. BFO 
26 fiat D 28 au contra D 31 quod in re D 34 tunc F 35 raeda D: 

reda BF, rheda O 36 Lauinium O flaminem malebai Orelli , sed est polius Vi- 
clorini error 39 aliquid O 42 continetur D 43 cuius rei BFO 



222 VICTORINUS 

p. 167. 168 C. p. 77. 78 0. 

tur, quae in mundo sunt, necesse est causa praecedat: et hoc ipsum nego- 
tium, de quo quaestio est, causa dicitur. Verum baec causa hominis circa 
factum duplex est: aut enim propter rem aliquam iam ante animo provisam 
quodcumque facimus, et erit causa, quae ratiocinatio dicitur: aut subito ne- 
cessitate aliqua praesentis temporis in factum aliquod praecipitamur, et erit 5 
causa, quae inpulsio dicitur: et quaecumque causa ex confessione veniam 
meretur, inpulsio est. Harum nunc utramque causam Cicero hic tetigit: 
c per quam, quam ob rem' inquit c et cuius causa factum sit, quaeritur'. c Quam 
ob rem' ratiocinatio est, c cuius causa' inpulsio est. 

In gestione autem negotii] De septem elementis persona iam dicta est: 10 
remanserunt sex, quae negotio adtributa sunt: quid, cur, quando, ubi, quem- 
admodum, quibus adminiculis: ex his rursus duo, c quid' et c cur', id est fa- 
ctum illud triplex et facti causam c continentia cum ipso negotio' esse mon- 
stravimus. Reliqua quattuor in gestione negotii sunt: ubi, | quando, quem- 
admodum, quibus adminiculis. Addidit Cicero quintam occasionem, de qua 15 
post dicemus. Quinque itaque res secundo adtributo subdidit, locum, tempus, 
occasionem, modum, facultates, et recte haec in gestione negotii esse dixit. 
Illa enim superiora quinque c summa negotii, summae causa, quid ante fa- 
ctum sit, quid in re factum sit, quid postea factum sit' negotium, id est 
factum illud, de quo quaestio est, probant: quod si negotium probant, in 20 
gestione negolii non sunt. Verum in gestione negotii necesse est ut haec 
rursus quinque sint, locus, tempus, occasio, modus, facultates. Etenim cum 
dicimus c Milo in senatu fuit, domum venit, postea profectus est', gestio ne- 
gotii est quidem, sed in ipsa negotii gestione tempus ostendimus, id est, Mi- 
lonem hora undecima profectum. Deinde cum dicimus c venit ad Albanum, 25 
impetus in illum factus est', gestio quidem negotii est, sed in ipsa negotii 
gestione et occasionem ostendimus, quod necesse habuerit illa iter facere, et 
locum ostendimus, quod de loco superiore impetus in illum factus sit, et fa- 
cultates, quod Clodius habuerit armatos. Ergo gestio negotii sine his quin- 
que esse non potest: loco, tempore, occasione, modo, facultatibus. Quod si 30 
sine his quinque negotii gestio esse non potest, recte haec in gestione negotii 
considerare debemus. 

Locus consideratur, in quo res gesta sit, ex opportunitate, quam videa- 
tur habuisse] Ut sciamus, quem locum considerandum praecipiat, qui sint 
alii loci, videamus. Ac primo secundum Lucreti ceterorumque sententiam 35 
inane totum locus est, quod inane patet rebus occupaturque ab elementis, 
igni, aere, aqua, terra. Ergo haec elementa in loco sunt, id est, in inani. 
Sed rursus ipsa elementa loci sunt, ut ignis sideribus locus est, aer avibus, 
aqua natantibus, terra gradientibus vel iis omnibus, quae in eadem nascun- 
tur. Itaque et terra omnis locus est, et rursns in terra locus: qui locus nobis 40 
non ex eo, quod locus est, considerandus est, sed ex eo, qualis sit, ut ex 
opportunitate eius aliquid in eo . aut fieri potuisse aut fieri non potuisse do- 
ceamus. Hoc itaque sit praeceptum in loco, qualitatem eius atque opportu- 
nitatem nos inspicere atque aestimare debere. Necesse est | enim nos ubi- 



3 praeuisam 8 et quamobrem cuius rei causa FO 9 cuius rei causa F 
post inpulsio est per schematis formam haec in DBF addita sunt: In gestione negotii 
haec quinque quaerenda sunt: locus tempus occasio modus facultas 17 facultatem 

BFO 19 in re ipsa B 2 F 22 facultas BF 27 gestionem D 2 illa iter D: 

illac iter BF, sed ac F ex corr. (fort. ex iliuc) , iter illuc 29 habuit 

34 habuisse om. D 35 Lucreti D : lucrecii BF, Lucretii 37 id est inani DF 

38 siderebus D corr. in sidereus 39 his mei 40 locus est qui D corr. BFO 

43 sit] fit F 44 est om. F 



IN. LIB I, 26. 223 

p. 168. 169 C. p. 78. 79 0. 

cumque esse, sed illud, ubi sumus, quale sit considerandum est. Atque haec 
opportunitas loci per multa consideranda est: nam et magnitudo loci inspi- 
cienda est, utrum ibi tot milia hominum ceperit, deinde intervallum inspi- 
ciendum est, ut in Quintiana, septingenta milia biduo esse decursa. Et quo- 
5 niam intervalli duo genera sunt, Monginquitate' inquit c et propinquitate': 
deinde considerandum, semotus locus an celebris sit: deinde natura ipsius 
loci videnda, tumulosus, declivis, |j planus, saxosus, palustris, siivestris: 
quae sit praeterea vicinitas eius loci, in qua natura sit, ut ideo ibi aliquid 
fieri potuerit vel non potuerit, quod vicinia talis sit vel omnis regio. Etiam 

lo hoc, inquit, in loco considerare debemus, sacer an profanus sit, publicus an 
privatus, alienus an ipsius de quo agitur: quod si ipsius non erit, etiam hoc 
videndum, an aliquando ipsius fuerit. Ex his igitur tot opportunitatibus loci 
multa ad negotium colligere possumus argumenta. 

Tempus autem est id, quo nunc utimur] Tempus generaliter defi- 

15 nire difficile est, quod tempus semper fuerit necesse est sive ante mundum 
sive cum mundo: multi enim natum mundum, multi natum non esse conten- 
dunt. Ergo hoc tempus generale, quia nec initium nec finem habet, aeterni- 
tas est, quam Graeci aeona appellant. Verum quoniam hoc tempus definire 
difficile est, illud definit, quo nunc utimur. c Tempus est' inquit c pars quae- 

20 dam aeternitatis', aut annuum aut diurnum aut nocturnum spatium signifi- 
cans; ex cursu enim siderum certis temporibus certum nomen inpositum est. 
Septem stellae septem circulis contra caelum volvuntur: quae cum singulae 
ad id signum, unde profectae sunt, fuerint reversae, certum tempus inclu- 
dunt. Quod si omnes septem simul ad ea signa, unde profectae sunt, rever- 

25 tantur, tunc fit illud tempus, quod annus magnus dicitur, et necesse est 
omnia rursus per ordinem suum, quae ante nata sunt«, renasci. Ergo si ad 
exordium suum simul omnes stellae revertantur, annus magnus dicitur. 
Singularum autem cursus habet tempus suum, sed omne tempus certis vo- 
cabulis non tenetur. Nam Saturni cursus habet tempus, sed tempus ipsum 

30 non habet nomen: item Iovis, Martis, Veneris atque Mercurii. Solis vero 
cursus cum se expleverit, annus est: Lunae cum se expleverit, mensis est. 
Iam vero ex Sole supra terras posito diem vocabimus, ex Sole sub terris posito 
noctem vocabimus. Horarum autem duodecim haec esse origo memoratur. 
Quodam tempore Hermes Trismegistus, cum esset in Aegypto sacrum quod- 

35 dam animal Serapidi dedicatum, quod in toto die duodeciens urinam fecisset, 
pari semper inlerposito tempore, per duodecim horas diem divisum esse con- 
iecit: et exinde hic horarum numerus custoditur. Deinde alii dicunt ex qua- 
dratura caeli, quae secundum musicam rationem in duodecim partes dicitur 
essedivisa, horas duodecim esse nominatas. Aquam enim per totum diem 

40 exceperunt tenuissima caverna defluentem, et hanc maiores nostri in duode- 
cim partes divise|runt: ex his partibus horis numerum inposuerunt. Sed iam 
tempus est, ut ad rationem temporis revertamur: quod tempus, id est, hoc 



4 Cic. p. Quinct. §. 79. 



2 nam BF: iam D 4 quintiano F milia mei: milia passuum O 9 non 
potuerit conici possit quod F 14 est autem O 15 quod mei: quia O ante 

mundum sive post mundum O 18 defmire D: definiri BFO 26 ad om. D 30 item 
iobis D 32 ex Sole D bis (sed priore loco exole): et Sole BFO 33 noctem uoca- 
bimus mei: noctem O haec est origo. Quodam F, spaiio posl origo relicto 34 trime- 
gistus D corr. B l F 35 serapi dedicatum ?nei, Serapidi dicatum ed. Ascens. el O 
quod] cum BF fecisset DB: fudisset F, sed fu ex corr. 36 diuisum D: dimen- 
sum BFO 40 tenuissimo cauerno malebal Capp. 41 horis nomen imp. B l 

42 ad orationem F 



224 VICTORINUS 

p. 169 C. p. 79. 80 0. 

quo nunc utimur, spatium accipiamus, quod aut in multis annis sit aut in 
anno aut in mensibus aut in mense aut in diebus vel die aut in noctibus || vel 
nocte aut in horis vel hora vel momento. Verum hoc tempus nostrum phi- 
losophi in duo tempora diviserunt, in praeteritum et futurum. Praesens au- 
tem esse negaverunt, quod in eo, quod praesens dicimus, si quid iam aliqua 5 
ex parte confectum est, praeterituin sit; si quid mox perfici habeat, futurum 
sit. Ita Vergilius: tot iam volventibus annis: quod enim volvitur, non 
stat, quod non stat, praesens non habetur. Oratores autem tempus nostrum 
in tria lempora dividunt, praeteritum, praesens, futurum. Ac praeteritum 
tempus in tria tempora dividunt: in illud tempus vetus atque obsoletum et 10 
perantiquum, deinde in illud, quod licet vetus sit et a nostra memoria remo- 
tum, tamen in litteris continetur, postremo in illud, quod nuper gestum est 
et cuius de his qui vivunt plerique meminerunt. Praesens vero tempus in 
duo dividunt, in praesens et magis praesens. Magis praesens tempus est: 
nunc, nunc insurgite remis. Hoc est, quod ait c et item quae instent 15 
in praesentia et cum maxime fiant'; instans enim tempus praesens est, ut 
ait luno ad Iuturnam, cum iam fata Turnum tenerent: atque instantibus 
eripe fatis. Denique ut sciamus illam praesentia fata dixisse, addidit po- 
stea tempus, quod magis praesens esset: si quid praesentius audes. 
Praesens ergo tempus duo tempora habere dixerunt, praesens et magis prae- 20 
sens. Futurum aulem tempus in duo diviserunt, in ocius et serius, id est in 
id, quod mox futurum est, etinid, quod tardius futurum est. Atque haec 
tria tempora cum partibus suis hic in hoc adtributo, quod de tempore esl, 
continentur. 

Et item communiter in tempore perspiciendo longinquitas est conside- 25 
randa] Tempus esse diximus spatium, quod in annis, mensibus, diebus, no- 
ctibus horisque versetur. In hoc, inquit, communiter tempore longinquita- 
tem eius debemus inspicere: in qua longinquitate duo oportet adtendere, 
utrum in illo spatio huius negotii magnitudo potuerit inpleri et utrum tot si- 
mul res potuerint effici. Quod enim in rebus difficile est, aut numero aut 30 
magnitudine sit necesse est. 

27. Occasio est autem pars temporis, habens in se alicuius rei idoneam 
faciendi aut non faciendi opportunitatem] In illa mensura temporis ex motu 
caeli facta ex actibus nostris vel ipsius mundi qualitas proveniens occasionem 
parit faciendi aliquid vel non faciendi. In tempore enim mensura ac spatium 35 
consideratur, in occasione qualitas temporis, ex qua opportunitas nascitur 
faciendi aliquid vel non faciendi. Hoc itaque inter se distant tempus et occa- 
sio, genere autem similia sunt. Verum haec occasio, ut diximus, ex actibus 
nostris vel ipsius mundi parit nobis ad aliquid opportunitatem. Verum haec 
occasio vel opportunitas in tria genera distribuitur, publicum, commune, 40 
singulare. Publicum est, inquit, quod ad totam pertinet civitatem, si aut bel- 
lum sit aut ludi aut aliqui dies festus: in hac utique publica occasione est 
opportunitas aliquid faciendi vel non faciendi. Commune est, inquit, quod 



7 Aen. 1, 234. 15 ibid. 5, 189. 17 ibid. 10, 624. 10 ibid. 12, 152. 



2 uel m die F uel in nocte F 3 uel in bora F 6 ex aliqua parte F, 

ex p. aliqna 8 quod non stat om. D pr. m. babet D l 9 et futurum 
12 gestum est nuper 13 — 15 meminerunt. Praesens tempus est nunc magis prae- 
sens. nunc nunc insurgite D pr.m., ande scribendum: Praesens tempus est nunc praesens, 
nunc magis praesens: nunc nunc etc. 15 ut: Nunc 22 mox fut. est et in 

quod D in marg. habet 25 est DF: eius est BO 32 autem est B 34 facta etactibus 
F 40 distribuuntur D 2 B 41 ad om. D 42 aliquis BFO utique mei: itaque 



IN LIB. I, 26. 27. 225 

p. 169. 170 C. p. 80. 81. 82 0. 

ex actibus mundi provenit, ut, si messis sit, si vindemia, calor, || frigus. 
Singulare autem est, inquit, quod uni cuique potest provenire privatim, si 
nuptiae sint, sacrificium, funus, | convivium, somnus. Et recte in privata 
occasione somnum etiam posuit. Non enim ex necessitate temporis, sed ex 

5 corporis atque animi ratione dormitur; interdum enim lassi aut maesti per 
diem dormimus, interdum solliciti atque occupati nocte vigilamus. Triplex 
itaque occasio: publica, communis, privata. Ex his occasionibus multa pos- 
sumus argumenta colligere. 

Modus autem est, in quo, quemadmodum et quo animo factum sit, quae- 

10 ritur] Modum Cicero diligenter inspexit adque ita definivit, ut nemo umquam. 
Namque modum in duobus inspiciendum docet, in rnodo facti et in animo 
facientis, ut, si dicas ? clam', est quidem modus facti, quod quasi res occulte 
geratur, verum in eo est et animus facienlis insidiosus, latens atque instru- 
ctus dolis. Ita in eo, quod c clam' dicimus, et modus et animus invenilur. 

15 Similiter omnes modi ex modo facti et ex animo inspiciendi sunt. Verum in 
ipso animo duo rursus debemus inspicere, prudentiam et inprudentiam, id 
est utrum aliquid consilio an animi inpulsu fecerit. In his enim causa facti 
quaeritur, quam duplicem esse supra diximus circa facientis voluntatem, 
ratiocinationem scilicet et inpulsionem. Ita ratiocinatio erit prudentia animi, 

20 inpulsio vero inprudentia. Verum hic erunt ex prudentia modi f clam palam, 
vi persuasione'. Haec omnia prudenter admissa sunt, id est, ut res fieret, 
consilium ante praecessit. Inprudentia porro ad purgationem iungitur, quae 
pars veniae est: cuius purgationis partes tres sunt inspiciendae, inscientia, 
casus, necessitas. In his quoque modis factum quidem manifestum est, sed 

25 animus invenitur invilus. Adiungitur ad inprudentiae modos etiam adfectio, 
quam paullo ante personae diximus atlributam : quam adfectionem esse dixi- 
mus animi aut corporis repentina de causa permutationem. Verum hic, quo- 
niam in modo animus attendendus est, animi solas circa adfectionem posuit 
commutationes, id est molestiam, iracundiam, amorem. Itaque his adfectio- 

30 nibus animi inprudentes in factum inpellimur, et recte inprudentes; quippe 
adfectio est repentina animi commutalio. Ergo quod repentinum est, pro- 
spici non potest: si prospici non potest, inprudentia est. 

Facultates sunt autem, quibus facilius fit aut sine quibus aliquid confici 
non potest] Facultates Cicero duplici qualitate definivit duasque illis poten- 

35 tias dedit: ut sit primum genus facultatum illud, sine || quo aliquid fieri non 
potest, aliud, quo aliquid facilius conpleatur. Etenim haec duo prima pro- 
ponamus, e fit, non fit': iam ex eo, quod fit, rursus duo descendunt, c facile 
fit, difficile fit'. Ita in duobus ponitur facultas, in genere, id est in eo, 
quod fit, et in specie, id est in eo, quod facile fit. Illud autem, quod diffi- 

40 cile fit, ita potest argumentis torqueri, ut illud videatur esse, quod non fit: 
et idcirco in hoc non sunt positae facultates. Dupliciter igitur facultates esse 
teneamus, primo illas, sine quibus aliquid fieri non potest, deinde illas, qui- 



I ut si messis sit si uindemia calor frigus D l (calor erasum et super sit si 
m. 2 positum): ut si messis sit. si calor. si uindemia. si frigus F, ut si messis sit, 
calor, si uindemia, frigus BO; libri quoque Tulliani liic corrupti sunt 2 est autem 
si mei: ut si 7 est occasio F 8 colligere argumenta 9 et om. DF 

II modo D 15 similiter et F ex modo et animi ex animo D 17 fece- 
ris 18 uoluntatem facientis F 22 consilium autem ante F 23 veniae] <ab 
aliis rhetoribus dicitur status venialis, deprecativus et deprecatio'. Capp. inspicien- 
dum D corr. ex inspiciendae 27 repentina aliqua de causa F 30 inprudenter 
bis F inpellimur DF: impelluntur BO 33 sunt autem D: sunt aut BFO aut 
s. I. D 36 aliquit D 38 in ante genere D s. I. 

RHETORES LATINl. 15 



226 VICTORINUS 

p. 170. 171 C. p. 82. 83 0. 

bus aliquid conpletur et facile conpletur: ut si quis velit rhetoricam discere, 
prima ei erit ad discendum facultas, sine qua effici non potest, id est animus, 
ingenium , instrumenta | artis ipsius et magister: deinde erunt illae faeullates, 
quibus facilius fit, si sit doctus et benivolus magister. Ita et ad mortem fa- 
cultas, sine qua fieri non potest, venenum; qua facilius fit, venenuin cum 5 
poculo. Si autem in pane detur venenum, pars illa est, quae difficile fit, 
quae ita potest argumentis torqueri, ut pars illa videatur esse, quae non fit: 
quod quidem Cicero pro Cluentio disputavit, cum negavit in pane dari venena 
potuisse. Hoc autem scire et tenere debemus, etiam tempus et Iocum et ce- 
lera praeter modum facultates esse posse, si generaliter considerentur, non 10 
ex specie vel ex opportunitatibus suis; necesse est enim et quodcumque tem- 
pus et quemcumque locum fuisse, cum aliquid factum est. Alioqui facultas 
prima non erit faciendi, nisi ista sint. Ita Cicero in Rosciana c non potuit' in- 
quit c occidere patrem Roscius, quia absens fuit': hic argumentum a loco fe- 
cit. Deinde ait c age nunc videamus reliquas facultates'. Ergo iam et locus 15 
facultas est, sed facultas, si generaliter considerelur: at si opportunitas eius 
fuerit inspecta, tunc ex loco argumenta sumentur. 

28. Adiunctum negotio autem intellegitur, quod maius] Attributa ne- 
gotio iam duo transacta sunt, continentia cum ipso negotio et illa, quae in 
gestione negotii continentur. Ac prima quidem cum attributis suis persona 20 
transacta est, id est c quis': deinde c quid' et c cur' continentia cum negotio 
demonstravimus: deinde c quando, ubi, quemadmodum, quibus adminiculis' 
in gestione negotii posita docuimus. Ita septem prima illa elementa in duobus 
negotio attributis videmus inclusa : nec iam videtur relictum, quam quid 
in aliis duobus negotio attributis ad argumentum considerare debeamus, id 25 
est in his, quae adiuncta negotio nominantur, et in his, quae gestum nego- 
tium consecuntur. Verum et in his eadem septem quae et in superioribus 
considerare debemus, nec aliquod negotium sine his septem elementis um- 
quam poterit inveniri, ut quivis homo sine liniamentis suis. Itaque cum in 
nostro negotio ex omni circumstantia argumenta fecerimus et fides in aliquo 30 
claudicarit, ex alienis argumenta sumenda sunt: quae cum adsumuntur, aut || 
fidem faciunt aut augent. Verum haec cum aliena sint, id est extra nostram 
causam, videndum est, qua nostro negotio parte copulentur: quae copulatio 
respectus dicitur, quem respectum Graeci 6%e6lv dicunt. Etenim, cum etiam 
ista aliena negotia septem illa elementa contineant, quae in nostro negotio 35 
continentur, non possunt sibi omnia convenire. Sed quaedam in hoc, quae- 
dam considerare debemus in alieno negotio, quae 6%86si nostrum negotium 
respiciant, ut praeviso et cognito copulationis genere ad argumentum nostri 
negotii facta conlatione copulentur. Verum huius respectus novem modi sunt, 
scilicet ut sit adiunctum negotio nostro et quod maius est et quod minus, 40 
quod simile, quod aeque magnum, quod disparatum, quod contrarium, et 
genus et pars et eventus. Haec itaque novem omnia tcov tcqoq xi sunt, id 



15 similis est locus §. 93. 



1 et om. D addiscere 2 erit ei FO ad discendum DB: adtendenda 

F, addiscendi Basil. ei 7 potest et D l 8 uenina D 12 cum] ubi i'" 1 alioquin 
D 2 BF 13 facienda F rosciana B 2 F: roscia D, roscia ita B l 14 quia DF: quo- 
niam 0, cnm B 18 autem negotio id BO 19 duo iam B transcursa sunt F 22 
ubi quando 23 Item septem illa prima 24 iam amplius D 2 BFO quam add. 
Christ quod BFO 2(3 in iis bis 29 Jineamentis 30 fecerimus nos: ceperi- 
mus libri, sed I) ceper m. 2 in ras. 35 aliena a negotio BO 36 in hoc] haec D, item 
F, sed hic m. 2 in ras. 37 qua rasura ex quae D 6%iau scripsi: cxecm DB X F, per 
6%86iv B 2 38 respicit F piaecognito 42 tav nqog xi Orclli: t.n.p.cti D 



IN LIB. I, 27. 28. 227 

p. 171. 172 C. p. 83. 84 0. 

est ad aliquid; itaque quasi semper in binis sunt et frecte. Nisi enim ad ali- 
quid nullus potest esse respectus. Ita cum dicimus maius, tunc intellegimus 
maius, si minus consideremus: rursus tunc intellegimus minus, si maius 
consideremus. Ita et reliqua ex aliorum conlatione cognoscimus. Verum 

5 nunc videamus, quemadmodum hos respectus negotiorum considerare de- 
bemus. | 

Maius et minus et aeque magnum ex vi et ex numero et ex figura ne- 
gotii sicut ex statura corporis consideratur] Haec tria, id est maius et minus 
et aeque magnum, tribus modis considerare debemus, vi, numero, figura. 

10 Vis singulis nominibus verbisque constat et persona; omnis enim res et omne 
dictum factumve habet vim suam. Etenim si dicas parricidium, statim quan- 
tum hoc sit et in qua vi sit, animo aeslimamus: ita homicidium, adulterium 
et reliqua facile quid sint, cum fuerint audila, cognoscimus. Similiter et per- 
sonae habent vim suam. Etenim cum dixeris Ciceronem, statim ex boni viri 

15 consideratione, quae in illo vis sit, agnoscimus. Deinde cum dixeris Catili- 
nam, ex consideratione pessimi hominis statim, quae in illo vis sit, agnosci- 
mus. Numerus est, cum minus ac maius non ex vi, sed ex rerum vel ex 
personarum numero demonstramus. Figura est, quae in toto negotio con- 
sideratur, id est per omnia illa septem elementa, ut consideres, quid factum 

20 sit, quis fecerit, ubi fecerit, quando fecerit, quemadmodum fecerit et reliqua: 
quae, inquit, figura totius negotii ita est , ut corporis statura, in qua statura 
omnia liniamenta corporis continentur. Itaque ut melius intellegamus, notnm 
proponamus exemplum, illud scilicet, quod Cicero negotio suo adiunxit. 
Nam cum Calilinam diceret occidendum, ex adiunclo, quid maius vel minus 

25 esset, argumenta collegit: quod utique maius et minus et aeque magnum ex 
vi, numero, figura iam dudum | diximus adprobandum. Ita et Cicero : An 
vero P. Scipio pontifex maximus Tiberium Gracchum medio- 
criter labefactantem statum rei publicae privatus interfecit: 
Catilinam orbem terrae caede adque incendiis vastare cu- 

3opientem nos consules perferemus? Hic ex vi rerum intellegimus 
minus esse statum rei publicae quam orbem terrarum, deinde similiter ex vi 
intellegimus minus esse labefactare quam vastare. Ita et ex vi personarum, 
cum Gracchus et Catilina nominantur, Catilina magis timendus agnoscitur. 
Praeterea ex numero intellegimus maius esse duos consules quam Scipionem. 

35 Hic figuram non posuit totius negotii, id est, quemadmodum occiderit Grac- 
chum Scipio, ubi occiderit, quando occiderit, unde occiderit: verum haec, 
quia nihil proderant, praetermisit atque uno verbo conclusit, quod ait c inter- 
fech? : cuius verbi considerata vi maius esse intellegimus interficere quam ex 
urbe eicere. Verum in aliis exemplis et ex figura debet fieri conparatio, ut 

40 maius aliquid minusve demonstres, si dicas: 'illud tunc factum est, ibi factum 
est, ita factum est, propterea factum est' et reliqua, quae in elementis prin- 
cipalibus continentur. 



26 in Catil. I, §. 3. 



pr. m., in quo anie rasuras tujnttpocti fuisse salis apparet, tonietpuxcti D corr. BF, 
toni et puncta s 1 sont et r. .. e D pr. m.: sunt et triceni (ut uiceni et triceni B 2 F) 
et recte D 2 BF, fort. sunt et reciproce 2 itaque BO 6 de^beamus F 7 et numero 
8 sicut extatura D l 9 ui numero BF: ut numerus D 10 uis BF : bi (ui s. 1.) 
D, Vis est quae consistat D personis F res om. D 12 animi D 

15 catilina D corr. 20 qui fecerit DF 22 lineamenta 23 suo negotio 
4 quod maius F 26 figuram — adprobandam D 2 An uero mei: An uero uir 

amplissimus 20 Catilinam [uero] orbem 32 et D: om. BFO 34 ex B : 

et DF et maius D 38 buius D l , ut videtur 39 comparatio fieri BFO 

15* 



228 VICTORINUS 

p. 172. 173 C. p. 84. 85 0. 

Simile autem ex specie conparabili aut ex conferenda atque adsimilanda 
natura iudicatur] cum facimus argumentum ex adiuuctis negolio per simili- 
tudinem, in qua similitudine qualitas consideranda est: superiora enim maius 
et minus et aeque magnum ex quantitate cognoscimus. Nec putemus hoc 
esse par, quod simile. Etenim par ex mensura definita et ex conparata 5 
utriusque quantitate cognoscimus, simile autem non in eo, quantum sit, sed 
in eo, quale sit, attendimus. Ita non ex mensura fit simile, sed ex vultu et 
superna quadam facie declaratur. Simile itaque duobus modis considerare 
debemus, in specie formarum et in natura rerum. Et scriptores quidem 
artium simile genus ponunt sub similia tria, sixovcc, id est imaginem, TtccQoc- 10 
[iolrfv, id | est conlalionem, TtaQadeiy^a^ id est exemplum. Per imaginem 
simile fit, cum ex simili specie vultus vultibus conparamus, ut, os ume- 
rosque deo similis. Per conlationem simile facimus, cum rerum diver- 
sarum conferimus et copulamus non speciem, sed naturam, ut, qualis 
mugitus, fugit cum saucius aram taurus: aut: 15 

Poenorum qualis in arvis 
saucius ille gravi venantum vulnere pectus, 
tunc demum movet arma leo. 
Hic enim Vergilius, ut probaret Turnum rebus omnibus fractis non deiectum, 
sed iratum magis, quia vix hoc creditur, negotio suo fidem fecit ex adiuncto 20 
negotio per similitudinem, quae sit in parte naturae. Sic, inquit, et leo 
magis irascitur, postquam fuerit vulneratus. Per exemplum autem tunc si- 
mile facimus, si in exemplo ipso qualitas ostendatur. Saepe enim exemplum 
in quanlitate versatur, id est in vi vel numero || vel figura. Jnvenitur tamen 
et qualitas in exemplo, ut Cicero, cum circa bellum causarum similium con- 25 
parat naturas, ait: ut Helena, inquit, Troianis, sic tu, Anloni, hu- 
ius belli semen fuisti. 

Contrarium est, quod positum in genere diverso ab eo, cui contrarium 
dicitur, plurimum distat, ut frigus calori, vitae mors] Aristoteles c opposita' 
genus posuit, 'contrarium, disparatum, ad aliquid' sub oppositis. Contrarium 30 
porro Aristoteles sic definivit: c sub eodem genere species multum inter se 
diversae', bac ratione, ut omnia ad unum illud genus referanlur, quod supra 
omnes res principale Graeci ponunt, id est 6V 3 quod Latini r ens' vocant, id 
est, quod esse possit. Verum contraria tribus modis inveniri possunt: cum 
aut sub eodem genere species multum inter se distant, aut cum sub singulis 35 
generibus diversis species etiam diversae sunt, aut cum duo genera inter se 
diversa sunt. Itaque hic Cicero in diversis generibus posita contraria demon- 
stravit, frigus et calorem; his autem genus qualitas, sed diversa. Deinde si- 
militer sub diversis generibus species longe inter se diversas posuit, id est 
vitam et mortem. Vitae autem genus bonum, mortis malum. Itaque contra- 40 
ria sunt, quae se e regione spectant et quae ex diverso posita plena sunt. 
Sub disparato autem Aristoteles duas species posuit, privantia et negantia. 



12 Verg. Aen. 1, 589. 14 ibid. 2, 223. 16 ibid. 12, 4. 26 or. Phil. II, §. 55. 



1 Simili D comparabili. Comparabile autem ex B assimulanda BO 2 ad- 
iuncto D 2 BFO 3 in ea B 2 maius minus D 4 congnoscemus D 6 in eo quod 
quantum sit sed in eo quod quale F 9 in uatura nos: inatura Z), natura BFO 
10 sub simili F icoii DBF, sed in D ras. post 011 11 per icona uel imaginem 

13 similes D corr. 17 sautius F 19 factis D pr. ?n. 22 similem D 

28 ab eo DF: ab eodem BO et edd. Cic. vitiose contrarium esse BO 30 ad om. D 1 
obpositis F, positis B l 32 rationem D l 33 principale D l : principales D 2 BFO 
id est, to ov eiis D 30 diuersi species D 42 priuaia et F 



IN LIB. I, 28. 229 

p. 173. 174 C. p. 85. 86 0. 

Privantia sunt, ut visio caecitas, felicitas infelicitas. Visio et felicitas habitus 
sunt: caecitas et infelicitas id agunt, ut prima id, quod habuerunt, non ha- 
beant; numquam enim caecitas fiat necesse est, nisi visio ante tollatur, nec 
est infelicitas, nisi prius felicitas excludatur. Idcirco ergo haec privantia no- 
5 minata sunt, quod primorum privationem secunda demonstrent. Negantia 
porro sunt, quae negatione separantur, ut c sapit non sapit, sedet non sedet'. 
Negatio hic illud agit, ut primum neget, non tamen constituat secundum. 
Nam cum ait c non sedet', solum sedere negat, non tamen constituit, utrum 
stet an ambulet, sed sufficit ei negare, quod sedeat. Hic autem Cicero in 

io disparato sola negantia posuit, id est c sapere, non sapere': esse tamen inter 
disparata et privantia nosse debemus. 

Genus est, quod partes aliquas amplectitur, ut cupidilas, pars quae 
subest generi, ut amor, avaritia] Notum est quid sit genus, id est, sub quo 
multae sunt partes: partes sunt autem eae, quae sub genere | sunt. Verum 

15 cum de his facimus argumentum, ex adiunctis negotio facimus argumentum. 
Quotiens autem de genere quaestio est, ex specie faciendum est argumentum: 
quotiens de specie quaestio est, ex genere faciendum est argumentum, ut 
Cicero, cum pro Roscio ageret, id est speciem suscepisset (Roscius enim ad 
filium species esl), argumentum fecit ex genere, || cum dixit tam feros mores 

20 in filium cadere non potuisse; filius enim genus, Roscius species est. Ita et 
cum de genere quaestio est, ex specie colligendum est argumentum, ut si 
quaeratur, an omnes matres ament filios suos, et tu ex specie facias argu- 
mentum: c adeo omnes matres non amant filios suos, ut Medea filios suos 
etiam occiderit': ita et in reliquis. 

25 Eventus est exitus alicuius negotii, in quo quaeri solet, quid ex quaque 

re evenerit, eveniat, eventurum sit] Eventum illum accipiamus, qui uni 
cuique rei naturaliter videtur adiunctus, qui rem suam, postquam res ipsa 
contigerit, necesse est consequatur: et tunc vere de eventu facere possumus 
argumentum, si ipse eventus certus sit. Alioqui si eventum illum accipiamus, 

30 qui ex casu venit, fieri inde non potest argumentum, quod adiunctum negotio 

esse possit. Facis itaque de eventu argumentum, si eum, quem probaveris 

insolentem, futurum spondeas adrogantem. Ita insolentiae eventum adro- 

gantiam doces: quam rursus adrogantiam ad odium causam esse demonstras. 

Quare hoc in genere, ut commode, quid eventurum sit, ante animo con- 

35 cipi possit, quid quaque ex re soleat evenire, considerandum est] Ut, inquit, 
ex eventu facile possimus argumenta colligere, primo, inquit, ipsi nobiscum 
pertractare et considerare debemus, quis unius cuiusque rei esse soleat even- 
lus, et ut sciamus naturalem eventum, non fortuitum, nobis considerandum : 
denique f soleat' inquit c evenire\ Consuetudo perpetua est: quod perpetuum 

40 est, fortuitum esse non potest. Ergo considerandus nobis erit in rebus sin- 
gulis certus et naturalis eventus. 

Quarta autem pars est ex iis, quas negotiis dicebamus esse attributas, 
consecutio] Negotio quattuor esse diximus attributa; dictum iam de tribus 
attributis, et ostendimus, quae essent continentia cum ipso negotio, in ge- 



1 uisio caecitas felicitas infelitas D , felicitas infelicitas. uisio et caecitas F, cae- 
citas , infelicitas BO 5 secundo D 9 an D in ras. 14 partes semel habent DF 

autem sunt eae F: ea BDO sunt om. D l 17 quotiens — argumentum om. 
BasiL, inclusit parum caute 19 dicit 21 ut om. D 22 tu] tum F 

26 re uenerit D euenturumque BO, sed [que] accipimus F l 27 res illa F 

28 tum B 29 alioquin D*BF 31 factis F { 32 insilentiae D 34 com- 
modi D 36 possumus D, possis F l primo inquit D : primo BFO 37 et con- 
siderare om. F 39 deuique soleat mei: denique quid quaque ex re soleat 

42 ex his mei 44 et D : est BFO 



230 VICTORINUS 

P . 174. 175 C. p. 86. 87 0. 

slione negotii, adiuncta negotio: nunc de his docendum est, quae gestum 
negotium consecuntur. Quod quidem quartum attributum videtur cum ea 
parte pugnare, quae in primo attributo est post negotium; scimus enim quin- 
que esse in primo altributo, summam negotii, causam ipsius summae et fa- 
ctum triplex: ante negotium, in negotio, post negotium. Hoc extremum fa- 5 
ctum, quod est post negotium, videtur simile esse huic attributo, de quo 
nunc agimus, quod dicitur consecutio. Nam utrumque post negotium est: 
sed hoc distant, quod supra post negotium facta illius consideranda sunt, de 
quo agitur et qui aliquid fecisse memoratur: hic autem facta consideranda 
sunt, sed extranea. Itaque consideranda sunt, quae gestum negotium conse- 10 
quantur. Haec in duobus semper debemus attendere, in personis et in na- 
tura gesti negotii. In personis sic, si animadvertamus, quid de gesto negotio 
homines fecerint aut senserint aut iudicarint, ut de facto Milonis, ut de lege 
Clodii. In natura ipsius negotii sic, si resj illa facla sit, cui necesse sit eventum 
aliquem esse coniunctum: || ut parricidium furor necesse est consequatur: et 15 
rursus parricidam veri simile non est dormisse; haec enim gestum negotium 
consecuntur: quae non in personis animadversa sunt, sed in natura gesti ne- 
gotii. In his itaque duobus et Cicero animadvertenda dixit ea, quae gestum 
negotium consecuntur. Ac primo de personis. 

e Primo' inquit ? quod factum est, quo id nomine appellari^conveniai] 20 
Utique hoc consequitur; res enim prima est, dein nomen. Homo autem ne- 
cesse est rei nomen imponat: ita Cicero de nomine constituendo dispulat in di- 
vinatione: non tam, inquit, haec accusatio quam defensio est ex- 
istimanda. 

c Deinde' inquit c eius facti qui sint principes et inventores, quijdenique 25 
auctoritatis eius et inventionis conprobatores atque aemuli] Haec quoque post 
rem sint necesse est; neque enim potest inveniri nisi quod latet. Est porro 
quod latet animadvertendum : itaque qui fuerint illi, qui primi illud fecerint, 
unde nunc agitur; qui deinde factum probaverint ac secuti sint. Si optimi 
sunt, laudas factum: si pessimi, reprehendis. Ut Cicero in divinatione dicit 30 
semper homines nobiles accusasse et eos cum magno commodo rei publicae 
magnam semper gloriam consecutos. « 

^Deinde' inquit e ecqua de ea re aut eius rei sit lex] Lex etiam consequi- 
tur; lex enim semper in rem, quia res talis visa est, constituitur. Verum quod 
ait e de ea re', totum est: quod ait c eius rei', pars est. Interdum enim totum 35 
factum aliqua lege aut damnatur aut absolvitur, interdum pars facti. Deinde 
quod ait f consuetudo, actio, iudicium, scientia, artificium', et haec omnia 
gestum negotium consecuntur. Nam et consuetudo rei iam ante gestae est, 
et rursus rem gestam solet aliqua actio consequi vel iudicium, ut praeiudi- 
cium natum esse videatur. Deinde necesse est anle aliquid fieri, ut ex eo 40 
scientia consequatur vel artificium. Verum haec omnia et in personarum acti- 
bus pervidenda sunt et in negotii ipsius natura. Idcirco ait: 

Deinde natura eius rei, evenire vulgo soleat an insolenter et raro] Ait 
negotii ipsius animadvertendam esse naturam, id est, qui soleat eventus fa- 



23 §. 5. 31 secundum locum or. §. 66. 



1 de iis dicendum 2 consecuntur DB: consequantur F 9 memorabituf 
D, sed bi expuncta 13 iiKlicauerint D 2 BFO 14 clodii homines fecerint F 16 

est non F, non sit DBO 20 primnm 21 deinde FO 22 nomen rei BO 
imponat F: ***ponat D, ponat BO 33 liaecqua D % , etquae B 2 F, et quid B l , ecquae 

34 in rem mei: in re quia] quae F 38 conscquentur D 42 puidenda F, 
pronidenda 43 Deinde quid ex natura eius euenire rei om. B 



IN LIB. I, 28. 29. 231 

p. 175. 176 C. p. 87. 88 0. 

ctum istud consequi. Sed hic eventus ab illo eventu, quem in adiunctis ne- 
gotio demonstravimus, hoc distat, quod ille eventus naturaliter certis rebus 
adfixus est et rem suam quadam vi ac necessitate consequitur: hic autem 
eventus interdum necessarius et naturalis est, ut c parricidium furor necesse 
5 est consequatur ': interdum varius et commutabilis, ut c amor noceat ne- 
cesse est', et ut c nonnoceat necesse est'; saepe eniin malum eventum amor 
habet, saepe bonum. Denique ut ostenderet Cicero eventum istum ex natura 
negotii ita esse || considerandum , ut scias et in contrarium posse converti, 
c deinde', inquit, natura eius, evenire vulgo soleat an insolenter et raro. 

10 c Vulgo', id estpassim, frequenter. Ergo firmius argumentum est, si de quo 
agimus, eventus frequentius consequatur, si dicas: c amor magis nocet'. 
Praeterea hoc sciamus interesse inter istum eventum et illum superiorem, 
quod hic tolius negotii | eventus est, ille vero unius cuiusque rei. Ait enim 
supra: c quare hoc in genere, ut commode, quid eventurum sit, ante animo 

15 concipi possit, quid quaque ex re soleat evenire, considerandum est'. 

Postea homines id sua auctoritate conprobare, an offendere in iis con- 
suerint] Et hic eventus, qui naturam negotii consequitur, qualis aput homi- 
nes habeatur, id est bonus an malus, adtendendum est. Ita et supra dixit 
adtendendum, qui homines primum fecerint, qui deinde conprobaverint; non 

20 enim ex eo, quia aliquid consequitur, argumentum est, sed quia aut bonum 
aut malum est quod consequitur, id est, sed quia tale est. Ita semper non 
ex re, sed ex qualitate fit argumentum. 

Et cetera, quae factum aliquod similiter confestim aut ex intervallo so- 
lent consequi] Interdum enim vicinus, interdum tardior est eventus: ut puta, 

25 siquem voluero occidere, vicinus est eventus, ut mox me oderit. Deinde si 
trado alicui disciplinam, tardior hic eventus; primo enim fortassis offenditur, 
deinde amat ac diligit. 

Deinde postremum adtendendum est] Dat postremum breve et com- 
mune praeceptum, utrum aliquid honestum sit an utile, in his esse conside- 

30 randum, quae gestum negotium consecuntur. Verum quae sint partes hone- 
statis atque utilitatis, in deliberativae praeceptis se demonstraturum esse pro- 
mittit. 

29. Omnis autem argumentatio, quae ex iis locfe, quos commemoravi- 
mus, sumetur, aut probabilis aut necessaria debebit esse] Ait supra, cum de 

35 confirmatione loqueretur, c huius' inquit c partis certa sunt praecepta, quae in 
singula causarum genera dividentur; verum tamen non incommodum vide- 
tur quandam silvam atque materiam universe ante permixtam et confusam 
exponere omnium argumentationum.' Tria nobis in confirmatione traduntur, 
materia, argumentum, argumentatio. Materiam nobis iam tradidit, id est 

4olocos, de quibus argumenta caperemus, quos locos divisit in attributa perso- 
nae et attributa negotio. Attributa personae undecim esse dixit, negotio quat- 
tuor: atque horum omnium partes enumeravit ac tradidit. Nunc itaque dictu- 



34 supra] cap. 24. 

4 ut om. D 6 et noa ut F est ut saepe D, sed ut del. inquit quid 

ex natura eius rei B 2 F 14 commode F: cornmodi DB 1 , commodius B 2 
15 concipi (concepi D) mei: colligi 16 offendi B 2 in his mei consueuerint 
D 2 BFO 17 natura D quales D 21 id est sed quia tale estZ>: id est, non quia 
est, quod consequitur , sed quia tale est BFO 23 aliquid F 28 Deinde postre- 

mo BO 29 in iis 31 deliberatiui FO esse mei: om. 33 commemo- 
rabimus D 36 diuiduntur F, dentur DB 37 uniuersae DB l , uniuersam B 2 FO 
41 et in attributa 



232 VICTORINUS 

p. 176. 177 C. p. 88. 89 0. 

rus est de argumento. Nec nos confundat, quod pro argumento argumenta- 
tionem ponit. Antiqui genus ponebant argumentationem, sub argumentatione 
vero argumenlum et argumentationem. Itaque hoc verbo communiter ute- 
bantur, ut pro argumento recte argumentatio diceretur. Verum antequam 
dicamus, quae genera sint argumentorum, dicamus prius, quid considerare 5 
et conferre debeamus, ut argumenta faciamus. Secundum Aristotelem decem 
categoriae sunt, id est decem res, in quibus omnia, quae in mundo sunt, 
continentur. || Harum rerum una substantia est, reliquae novem qualitates, 
id est, quae substantiae accidant. Itaque cum res nuda est, nihil aliud quam 
res est. Tunc autem ex ea facere possumus argumentum , si eius qualitatem 10 
inspiciamus. Itaque omnia verba vel nomina habent res suas, habent et qua- 
litates: quae qualitates cum sibi conveniunt, faciunt argumentum, cum non 
conveniunt, non faciunt argumentum: ut puta, ponamus c occidit'. c Occidit' 
res est: huius rei quae sit qualitas adtendamus, id est, quaedam asperitas, 
quaedam immanitas. Deinde ponamus c inimicum'. Rursus c inirnicus' res est, is 
eius rei porro qualitas similiter aspera atque crudelis. Itaque quoniam utra- 
que sibi haec qualitas convenit, factum est argumen|tum. Ita duae similes 
qualitates cum sibi fuerint copulatae, faciunt aliam qualitatem, id est c occidit, 
quia inimicus fuit': quae qualitas est, ut argumentum probabile esse videa- 
tur. Ita si dicas, c occidit, quia gladio percussit', argumentum est, quia 20 
utriusque rei qualitas est similis. Alioqui, cum in eo, quod est occidit, iam 
nota sit et res et qualitas rei, deinde ponas c virgam', cuius res et qualitas 
nota est: quoniam similes sibi non sunt istae qualitates, coniunctae in unum 
non faciunt argumentum, si dicas: c percussit virga et occidit'. Semper itaque 
non res, sed qualitates rerum debemus adtendere atque conferre, ut argu- 25 
menta faciamus. Argumentorum porro genera duo, probabile et necessa- 
rium. Probabile est, quod veri similitudine fidem facit, ut puta c quia ini- 
micus fuit, occidit'. Verum de probabili post dicemus, nunc autem de ar- 
gumento necessario disputabimus. 

Necessarium est, inquit, quod aliter ac dicitur nec fieri nec probari potest: 30 
necessarium argumentum ad fidem cogit ac trahit, probabile autem inrepit 
atque persuadet. Necessarium porro tale est argumentum, si ea proferas, 
quorum talis sit natura/ut sic fieri necesse sit, si dicas: c si natus est, morie- 
tur: si peperit, cum viro concubuit'. Haec necesse est ut se consequantur: 
quod si necesse habet credere, necessarium factum est argumentum. Illud 35 
tamen scire debemus, argumentum necessarium paene non esse solumque 
esse inter homines probabile. Nempe nobis necessarium videtur ex vero con- 
stare: nam si probabile ex veri simili, ex vero necesse est necessarium. 
Inter homines autem verum latet totumque suspicionibus geritur: ergo neces- 
sarium esse non potest argumentum. Sed tantum inter homines potest ne- 4 » 
cessarium, quantum secundum opinionem humanam valet. Alioqui secundum 
Christianorum opinionem non est necessarium argumentum, c si peperit, cum 
viro concubuit': neque hoc rursus, c si natus est, morietur'. Nam aput eos 
manifestum est sine viro natum et non mortuum. Ergo necessarium argumen- 
tum illud est, quod iam opinione persuasum est. Atque ut scias hoc neces- 45 



10 possumus facere 12 cum non conueniunt — argumentum mei: om. 
15 est res F 17 liaec om. F 18 sibi DF: om. BO 20 dicamus 21 est 
om. D alioquin BF est om. F 25 non *** res D rerum om. F 26 genera 
duo D: g. duo sunt BO , duo g. sunt F 30 quod aliter ac dicitur nos: aliter dictum 
quod D in ras. m. 2 BF X , quod aliter ac dictum e&t F corr. et 35 habet D pr. m. : 

habes D 2 BFO 40 non potest esse BO sed quantum D 41 alioquin D*BF 

42 cristianorum DB pepererit D 44 argum. illut D, illud argum. BO 



IN LIB. I, 29. 233 

p. 177. 178 C. p. 89. 90. 91 0. 

sarium || non esse omnino necessarium, ostendit Cicero etiam hoc hominibus 
persuaderi, cum ait: c necessarie demonstrantur ea, quae aliter ac dicuntur 
nec fieri nec probari possunt'. Ergo si probantur, iam non erunt necessaria: 
quidquid enim probatur, potuit et non credi. Itaque necessarium argumen- 

5 tum teneamus illud, quod facile populo persuadet orator. Hoc necessarium 
tribus modis fieri docet, quos modos in genere dictionis ponit: hic enim iam 
dictio est; superius in materia locos posuit, de quibus conducta ad argumen- 
tationem dictio nasceretur. Fieri itaque necessarium argumentum docet aut 
per conplexionem aut per enumerationem aut per simplicem conclusionem. 

10 Conplexio est, in qua utrum concesseris, reprehendetur] Conplexio 

forma dictionis est posita in rationibus necessariis. Verum conplexio duplici 
latere constat, unde quidquid fuerit electum, necesse est ut contrarium sit. 
In conplexione itaque | duo genera sunt proponendi, nunc per simplex, nunc 
per necessarium. Simplex hoc modo: c si hoc est, cur illud facis? si illud est, 

15 cur hoc facis?' deinde per necessarium sic: c aut hoc concedas necesse est 
aut illud'. Ita hic exemplum conplexionis considerare debemus factum per 
simplex: f si inprobus est' inquit, c cur uteris? si probus, cur accusas?' Ita 
et inVerrinis Cicero: aut amicos, inquit, confiteare Siculos necesse 
est aut inimicos: si amici sunt, credamus testibus; si inimici 

20sunt, inviti pecunias contulerunt. 

Enumeratio est, in qua pluribus rebus expositis et ceteris infirmatis una 
reliqua necessario confirmatur] Enumeratio quoque forma dictionis est, po- 
sita in rationibus necessariis: verum in enumeratione multa ponuntur, et ex- 
clusis multis unum, quod reliquum est, confirmatur, utputa: si hoc non est, 

25 si illud et illud non est, restat igitur ut istud sit. Ita in Verrinis: si neque 
Carbo attigit nequeSuIla vidit neque in aerariumrelatumest, 
restat igitur, ut tu, Verres, pecuniam sustuleris. Verum enu- 
meratio duobus modis fit, cum aut multis rei rebus exclusis unam, quae re- 
liqua est, contlrmas, aut cum omnibus rei rebus exclusis contrarium confirmas. 

30 Multis rei rebus exclusis una, quae reliqua est, confirmatur, ut supra ipse Ci- 
cero contraHermagoran: c nam aut nullum causae genus est aut iudiciale solum 
aut et iudiciale et demonstrativum et deliberativum'. Hic multa enumeravit, 
sed exclusis duabus rebus reliquam tertiam confirmavit. c Nullum' inquit 
c causae genus esse non potes dicere, quia artis praecepta das; unum esse 

35 non potes dicere, quia hoc et hoc: relinquitur ergo' inquit c ut omnia tria 
genera causarum sint'. Ergo hic inultis rei rebus sublatis postrema est con- 
firmata. Deinde omnibus rei | rebus exclusis contrarium sic concluditur, ut 
hic ipsum positum exemplum est: c Necesse est' inquit c aut inimicitiarum causa 
ab hoc esse occisum aut metus aut spei aut alicuius amici gratia, aut, si ho- 

40 rum nihil est, ab hoc non esse occisum'. Hic res est occisio; huius rei 
omnis res sustulit, id est causas occidendi: postremo contrarium conclusit : 
c si igitur horum nihil est, non occidit'. 

Simplex autem conclusio ex necessaria consecutione conficitur] Et in 
hoc necessarium est argumentum, sed in una re positum, et ideo simplex 



18 secundum or. II, §. 150. 25 I, §. 36. 30 cap. 9. 



1 hoc in hominibus 5 quod mei: quo 10 reprehenditur 13 sunt 
genera 14 Per simplex hoc modo F 16 illut D itaque F*0 17 sin 
probus 18 conflteare D 1 : confitere D Z BF Z , confiteri F l O 23 enumerationem D 

25 istut D 26 attingit D sylla DF 29 omnibus add. Chrisl, cf. v. 37 
34 potest DF quia D : qui* F, qui BO huius artis F dat BF 35 potest BF 

reliquitur D 38 exemplum positum BO 40 hic D l : itaque hic BFO, ita hic 
D z 41 concludit 



234 VICTORINUS 

p. 178. 179 C. p. 91. 92 0. 

conclusio nominatur, ut puta: e si illo tempore, quo vos me istud fecisse di- 
citis, ego trans mare fui, relinquitur ut id ego non fecerim nec potuerim fa- 
cere\ Hic itaque simplex res est, in superioribus vero duplex, in conplexione 
scilicet et enumeratione. Et conplexio quidem aperte duas res continet: aut 
lioc est, inquit, aut illud: si hoc est, cur facis? si illud est, cur non facis? 5 
Enumeratio etiam , quamquam multas in se res habeat conlocatas, duplex ta- 
men est. Ea eniin omnia, quae tollis, quamvis multa sint, in una tamen 
parte ponuntur: in altera id quod concludis, sive aliquid de rebus sit sive 
contrarium rei, ut supra docuimus. 

Atque hoc diligenter videre oportebit] Praeceptum dat, ut necessaria 10 
argumenta non sola dicendi specie faciamus, id est, ne conplexio vel enu|me- 
ratio in solo genere dicendi posita esse videatur, sed ut rationes ipsae et res 
necessariae sint, et hoc genere dicendi proferantur, triplici scilicet, aut per 
conplexionem aut per enumerationem aut per simplicem conclusionem. 

Dictum itaque de necessario argumento et quale sit et quot modis dictio- 15 
nis proferatur: nunc de probabili incipit disputatio. Quod ut melius intelle- 
gamus, propter vim expositionis haec prius nobis etiam pictura cernantur: 

Materia 
attributa personae attributa negotio 

argumentum 20 




per com 

plexio- 

nem 



per enu- 
meratio- 



per sim- 
plicem 
conclu- 
sionem 



per id 

quod 

fere so- 

let fieri 



per id 

quod in 

opinione 

positum 

est 



per ea quae 

habent ad 

liaec quan- 

dam simili- 

tudinem 



25 



per con- per per ea res 

traria paria quae sub 

eandem ratio- 
nem cadunt 30 

Dictum est de necessario || argumento et de eius modis, tribus scilicet: 
nunc de probabili argumento dicamus, in quo solo virtus omnis fidei contine- 
tur. Ut supra enim diximus, necessarium inter homines non est, praesertim 
cum etiam ipsum probetur. Probabili itaque solo omnis fides nititur, adeo 
ut Graeci officium et finem oratoris sic definierint, 7tL6tLXc5g eLitstv, id est, 35 
probabiliter ad fidem dicere. Probabile autem per se ipsum non potest de- 
finiri neque in praeceptum quoddam exprimi, sed probabile erit argumentum 
pro moribus patriae, populi, temporis. Neque enim omnibus unum adque 
idem probabile est; aliud enim iustum Romanis, aliud barbaris videtur. Ita- 



2 fecerim, sed nec BO, sed [sed] 4 aperte mei: a parte 5 si illud 

est, cur facis? si illud est, cur non facis? mei, si illud est, cur facis? si hoc est, cur 
non facis? 0; nos priore loco hoc restiluimus , obliteratum ex illo quod proxime prae- 
cedit aut illud; cf. etiam p. 233, 14 6 quamquam] cum B 17 cernatur BFO 

18 schema repraesenlavimus , ut exstat in antiquissimo D 31 de hnius niodi 

(modis pr. m.) D corr. scilicet tribus 35 moxLHag sinsiv scripsi: tticti- 

KioNeme DB, iiictiklonente F, m^avm^ 7tq6g tcigxiv leysiv 39 aliut B 

romanis iustum F 



IN LIB. I, 29. 235 

p. 179. 180 C. p. 92. 93 0. 

que ut probabilia argumenta faciamus, primum nobis patria inspicienda est, 
in qua sumus, et eius patriae inspiciendi mores: deinde inspicienda est civi- 
tas, quae pars patriae est; omnis enim civitas habet proprios mores: deinde 
inspiciendum est tempus; tempora enim saepe mutantur: postremo etiam 

5 eius, aput quem dicimus, cognoscenda natura est, ut secundum mores eius 
probabilia argumenta faciamus. Itaque haec praecedunt, antequam probabi- 
lia argumenta proferamus. Verum ipsum probabile argumentum primo in 
tria dividitur, id est in id, quod fere solet fieri, et in id, quod in opinione 
positum est, et in id, quod habet ad haec quandam similitudinem: deinde in 

loquattuor, signum, credibile, iudicatum, conparabile. Verum illa tria res 
sunt, quibus probabile conficitur argumentum: illa autem quattuor, quae se- 
cuntur, rerum harum eilectus sunt. Primo itaque illa tria videamus, in 
quae probabile dividitur argumentum. Per id, quod fere solet fieri, proba- 
bile argumentum sic fit, si ea ad fidem colligas, quae in actus consuetudine 

15 versantur, ut puta: c si mater est, diligit filium: si avarus est, neglegit ius 
iurandum'. Ita et Terentius meretrices malas, avaros lenones, tristes senes, 
edaces parasitos esse | memoravit. Haec itaque ad fidem dicta sunt per id, 
quod fere solet fieri. Deinde per id, quod in opinione positum est, probabile 
argumentum sic fit, si ad fidem non ea, quae in usu sunt agendi, sed ea, quae 

20 in opinione sunt posita, colligamus: si dicas inferos esse et impiis apud infe- 
ros poenas; si dicas omnes, qui philosophentur, contra deos facere; multi 
enim credunt, quod philosophi contra deos faciant. Etenim si deos adserunt 
et me forte stultum esse dicunt, quoniam me talem deus esse voluit, contra 
deos faciunt, cum me reprehendunt. Deinde in re publica cum bella aut pax 

25 ex dei voluntate contingant, ipsi autem mnlta cupiant persuadere, contra deos 
faciunt, si id non agendum adserunt, quod deorum voluntate contingit. Ergo, 
ut diximus, ex his, quae in opinione sunt posita, probabile colligitur argu- 
mentum, si dicas inferos esse vel non esse, deos esse vel non esse, mundum 
natum, mundum non esse natum. Istae opiniones doy { uara dicuntur; doxco 

30 enim graece opinor et doy^ia || opinio nuncupalur. Adeo manifestum est omnia, 
quae in mundo aguntur, argumentis probabilibus persuaderi, quando etiam 
philosophorum professionibus ex opinione nomen inpositum est, ut doy^iara 
dicantur. Tertium illud est, ut doceamus, quemadmodum probabile fiat ar- 
gumentum ex eo, quod habet ad haec quandam similitudinein, id est, per si- 

35 militudinem, ut puta: si is, qui patriam prodit, poenam meretur, ille, qui pa- 
triam defendit, praemium meretur. Verum hic ex altero alteri fides fil, et sic 
quasi fuerat nominandum, sed Cicero non quemadmodum fieret argumenlum, 
sed unde fieret, indicavit, cum ait: c aut quod habet ad haec quandam similitu- 
dinem' : c ad haec', id est ad superiora, ad id quod fere soletfieri, etad id 

4o quod in opinione positum est. Etenim hoc argumentum tertium, ubi ex altero 
alterum probamus, nunc tale potest esse, ut soleat fieri, nunctale, ut in opi- 
nione positum esse videatur, ut soleat fieri: c si is, qui patriam prodit, poenam 
meretur, ille, qui patriam defendit, praemium meretur.' Ut in opinione sic: 
c si impiis aput inferos tormenta praeparata sunt, innocentibus quies parata 



2 ciuitas est B 6 fort. praecedant 8 tieri in id D 12 harum D l : harum 

trium D 2 BFO in qua D 15 pater F filium om. D 17 commemorauit 
21 philosophantur F 24 et aut B l 25 cupiant nos: cupiunt libri 26 asserunt agen- 
dum B quod de eorum F 27 ex iis 29 doxai nos: aotma DBFO, sed D tma in 
ras. 30 opinor D : opinio BFO aot** (AorMaxa corr. m. 2) opinio nuncupatur 

D: doyaata opiniones nuncupantur BFO 32 professiooibus mei: persuasionibus 

34 id est om. F 35 si his DF ille] is F patriam om. F 38 cum ait 
07ii. B l 40 tertium om. B l 41 soleat DB : soleat fere F, fere soleat 42 ut 
fere soleat F*0 43 ille] is F sic F: sit DB 44 quies praeparata 



236 



VICTORIINUS 



p. 180 181 C. p. 93. 94 C. 

est.' Itaque hoc, quod habet ad haec quandam similitudinem, id est simili- 
tudo tribus modis probabile efficit argumentum: aut per contraria aut per 
paria aut per eas res, quae sub eandem rationem cadunt. Per contraria sic: 
c nam si iis, qui inprudentes laeserunt, ignosci convenit, iis, qui necessario 
profuerunt, haberi gratiam non oporlet'. Hic contraria sunt prodesse et no- 5 
cere: sed ipsa contraria non faciunt argumentum, nisi habeant inter se ali- 
quam similitudinem; hic itaque animorum similitudo est. Nam si ille inpru- 
denler obfuit, hic necessitate profuit: neque ille voluit obesse neque hic vo- 
luit prodesse. Ergo si ignoscitur ei, qui non voluntate, sed inprudentia laesit, 
et illi gratia non habenda est, qui non voluntate profuit, sed necessitate. Per io 
paria sic, cum non ex contrariis rebus, sed ex simillimis per naturam proba- 
bile colligimus argumentum, ut puta: c nam ut locus in mari sine portu navi- 
bus intutus est, sic animus, qui sine fide est, amicis esse non potest portuo- 
sus/ Ex his autem, quae sub eandem rationem cadunt, probabile facimus 
argumentum, cum ea sibi conferimus, quae ad aliquid sunt, ut puta locare 15 
conducere, emere vendere. Haec verba ad se invicem spectant: itaque | ex 
unius rei ratione alterius rei rationem probare debemus, ut puta: nescio qui 
patre vendente emit fdium, iniquam rem dicitur fecisse. Hic facis argumen- 
tum probabile; nam si is, qui vendidit, rem iniquam fecit, et hic, qui emit, 
rem iniquam fecit. Deinde quod Cicero posuit exemplum : aput Rhodios por- 20 
lorium, res vilis, utilis erat, et Hermocreon vir amplissimus id conduxit por- 
torium: defenditur, quod rem turpem non fecerif. Facis itaque argumentum 
per eas res, quae sub eandem | rationem cadunt: e nam si Rhodiis turpe non 
fuit locare, ne Hermocreonti quidem turpe est conducere.' Sive autem, in- 
quit, vera sint sive falsa ea, unde facimus argumentum, nihil ad nos, dum 25 
modo ad fidem faciendatn probabilia esse videantur. Falsum est, sed veri 
simile, si dicas: non occidit Medea filios; quippe mater filios numquam po- 
tuisset occidere. Hic falsum est, quod adseris; tamen fecisti argumentum 
probabile per id, quod fere solet fieri, ut Medea fdios non occidisse credatur. 
Aut si dicas: quia multus in calceis pulvis fuit, ex itinere regressus est. Ve- 30 
rum est argumentum probabile, si dicas: quoniam cicatrix est, vulnus fuerit 
necesse est. Nunc autem ut probabilis argumenti omnes partes scire possi- 
mus, haec nobis quoque animadvertenda pictura est: 

probabile 



id quod fere 
solet fieri 




id quod in 

opinione po- 

situm est 

_T 

iudicatum 



quod habet ad 

haec quandam 

similitudinem 



35 



credi- reli- com- adpro- ima- con- exem- 
bile gio- mune batum go latio plum 
sum 



40 



1 hoc F sup. I. 4 his bis mei imprudenter 8 offuit DF 11 simillimis 
mei\ similibus 13 non potest esse BO 17 nescio quis, qui 21 res utilis 
uilis F 26 sed ed. Ascens.: siue mei 34 picturam dedimus secundum D 



m LIB. I, 29. 30. 237 

p. 181. 182 C. p. 94. 95 0. 

30. Omne autem, ul certas quasdam in partes tribuamus] Supra dixi- 
mus probabile argumentum in tres partes dividi, in id, quod fere solet fieri, 
in id, quod in opinione positum est, et in id, quod habet ad haec quandam 
similitudinem: sed has tres partes ipsas res esse diximus, de quibus proba- 
5 bile fit argumentum. Verum in his tribus rebus haec rursus quattuor conlata 
sunt, id est, quod ex illis rebus conficitur, aut signum dicitur aut credibile 
aut iudicatum aut conparabile. Atque ut sciamus haec quattuor illis tribus 
esse conexa, id quod fere solet fieri, nihil aliud habet in se nisi aut signum 
aut credibile: deinde id, quod in opinione positum est, nihil in se habet nisi 

loiudicatum: postremo id, quod habet ad haec quan|dam similitudinem, nihil 
aliud habet nisi conparabile. Videmus itaque haec quattuor in illis tribus 
esse; nec haec tantum sibi copulata sunt, sed omnia, quae in argumento 
sunt probabili, || etiam argumentis attributis personae et attributis negotio 
constat esse conexa. Nam quattuor negotio esse diximus attributa, continen- 

15 tia cum ipso negotio, in gestione negotii, adiuncta negotio, quae gestum ne- 
gotium consecuntur. Itaque in continentibus cum ipso negotio et in gestione 
negotii signum est: in iis, quae gestum negotium consecuntur, iudicatum est: 
in iis aulem, quae adiuncta sunt negotio, conparabile est: in attributis vero 
personae credibile est. Ita videmus et locos argumentorum et res et exitus 

20 certis rationibus sibi esse copulata. Nulla itaque videatur esse confusio, quod 
probabile argumentum iam dudum in tria divisimus, nunc in quatluor, quia 
id, quod fere solet fieri, duo in se continet, signum et credibile: quod in 
opinione positum est, unum habet in se, id est iudicatum: quod habet ad 
haec quandam similitudinem , similiter in se unum continet, id est conpara- 

25 bile. Itaque probabile argumentum in quattuor partes nunc dividitur; nam 
aut signum est aut credibile aut iudicatum aut conparabile. 

Signum est, quod sub sensum aliquem cadit] Quinque sensus sunt in 
homine, visus, auditus, odoratio, sapor, tactus. Itaque quidquid sub hos sen- 
sus cadit, cum ad argumentum fuerit attractum, signum est: quod signum 

30 per se non ad se valet, sed ex eo aliud proficiscitur , id est, aliud adseri- 
tur: ut puta, si agatur, an nescio quis ex itinere venerit, et adseras eum 
venisse; nam in calceis eius multus pulvis est. Pulvis hic signum est, et 
signum, quod sub sensum oculorum cadat. Aut si dicas: quia cruentus 
est, hominem occidit. Deinde si dicas: seditio facta est; nam tumultus 

35 auditus est. Hic tumultus signum est, sed signum, quod sub aurium sensum 
cadat; ita et reliqua similia. Verum hoc argumenti genus, id est signum, non 
satis ad fidem valet, sed alterius firmioris argumenti indiget ad probationem. 
Ita probabile quidem est argumentum, sed non validum; semperque hoc ar- 
gumento coniectura tractatur: et ideo aut aliud firmius argumentum aut te- 

40 stimonium requirit. Sed quod paulo ante dixi, signum esse in eo, quod fere 
solet fieri, utique cum dico: ? ex itinere venit; nam multus in calceis puivis 
est', et c hominem occidit; nam cruentus est', argumentum facio ex his, quae 
fere solent fieri. Nam et qui ex itinere venerit, solet fieri ut pulverulentus 
sit, et qui hominem occiderit, solet fieri ut cruentus sit. Ex signo vero in 



3 et in qnod D 5 rebus om. cod. Basil., inclusit O collata sunl quatuor F 
(collocata B x ) 8 conexa in id D in se habet F 9 nihil aliud in se F 

11 uideamus BO 13 argumentis tributis D 14 diximus esse O 15 in D l : et 

in D*BFO 17 et 18 in his mei 27 aliquid D 28 et tactus BO 29 ad 

om. D 32 puluis est D s. I. 33 sensu B cadit BFO 36 cadit BFO , sed 
at in F ead. m. s. I. 37 indiget approbatione ( — ne B { ) B 38 est om. F 39 
argumenti genere F coniectura] i. e. status coniecturalis 42 ex iis O 43 et 

om. B uenit B 2 44 occiderit F: occidit DBO 



238 VICTORINUS 

p. 182. 183 C. p. 95. 96 0. 

omnia tempora circa factum facere possumus argumentum, ut puta: c occi- 
disti hominem, quia cruentus es'; et hic cruor signum est, c occidisLi autem 
hominem' tempus praeteritum. Deinde c occidis hominem ; nam vulnus infigis' : 
hic c vulnus infigis' signum est, c occidis hominem' tempus praesens. Deinde 
c occidere vis hominem ; nam armatus incedis' : hic c armatus incedis'signum est, 5 
c occidere vis hominem' tempus futurum. Ita signum ad oinne tempus argu- 
mentum est. 

Credibile est, quod sine ullo teste auditoris opinione firmatur] || Credi- 
bile est, inquit, argumentum, quod per se ipsum facit fidem neque ad pro- 
bandum desiderat testem, sed facile, cum prolatum fuerit, aput opinionem 10 
et sententiam iudicis persuadetur. Hoe credibile in eo esse diximus, quod 
fere solet fieri , et rursus in attribu|tis personae. Ita in exemplo, quod sub- 
didit Cicero, utrumque videamus: c nemo est' inquit c qui non liberos suos in- 
columes et beatos esse cupiaf. Utique et solet fieri ut nemo sit, qui non amet 
liberos suos, et attributum personae est, id est forlunae, quod liberi nomi- 15 
nantur, et quod ait c nemo est\ 

Iudicatum est, ubi res adsensione aut auctoritate aut iudicio alicuius aut 
aliquorum conprobatur. Iudicatum in iis posuimus, quae gestum negotium 
consecuntur. c Iudicatum esf inquit c res adsensione aut auctoritate aut iudi- 
cio alicuius aut aliquorum comprobata'. Iam et liic in tria divisit iudicatuin. 20 
Nam adsensio in religione est, auctoritas incommuni, iudicium in adprobato; 
in tria enim iudicatum divisit, in religiosum, in commune, in adprobatum. 
Religiosum est, inquit, si quid de re aliqua iurati iudices iudicarunt, et ideo 
religiosum, quia iurati iudicarunt, quod adsentiri nos necesse est. Animad- 
vertamus tamen, ut iudicium gestum semper negotium consequatur. 25 

Commune est, quod omnes vulgo probarint] Commune est, inquit, quod 
ex more vulgi iusti auctoritatem tenet, ut necesse estmaioribus natu adsurgi, 
ut supplicum misereri: hoc ut sequamur, habemus vulgi auctoritatem. Deinde 
hoc etiam animadvertamus, quod consuetudo quaecumque rem sernper ali- 
quam consequatur. Inter id, quod fere solet fieri, et commune hoc interest: 30 
id, quod fere solet fieri, ex quadam natura est, commune iudicato slringitur. 

Adprobatum est, quod homines, cum dubium esset, quale haberi opor- 
teret] Adprobatum est, inquit, quod cum dubium esset circa qualitatem bo- 
nam malamve, ad unam parlem homines inclinarunt: ut, inquit, cum soro- 
rem Horatius occidisset et de facto eius populus esset incertus, tamen absolu- 35 
tus est. Deinde: utTiberius Gracchus, censor cum insciente collega quosdam 
senatu movisset et de eius facto dubitaretur, postea tamen eius factum popu- 
lus adprobavit; nam eum consulem fecit. Ita religiosum et commune et ad- 
probatum, quia in iudicato sunt, gestum semper negotium consecuntur. 

Conparabile autem est, quod in rebus diversis similem aliquam rationem 40 
continet] Dictum est iam de signo, de credibili, de iudicato: restat extre- 
mum, ut de conparabili dicat. Conparabile est, quod res inter se diversas 



1 possumus facere F 3 praeteritum tempus est F 4 hic addidimus 

uulnus infigis om. DB; signum est nulnus infigis F 9 fidem facit BO ad 

probandam D, ad se probandum F 14 et om. F in ras. fieri fere F qui non 
liberos suos amet F, quiuamet leberos suos D 15 fortuna D, natui-ae F 17 

ubi DF: om. BO 18 comprobata BO in his DB 19 est inquit — conprobata 
mei: inquit est res etc. O 20 hic F: hinc DB 22 adprobatum B 2 F : adiudica- 
tum DB l 23 si quit /)' 24 iudicauerunt quod om. D 25 negotium 

semper 26 probarunt BO 27 necesse est nos: necesse sit DBFO 28 supli- 
cum F, supplicium D hoc ut DF: haec ut BO 31 constringitur F 34 incli- 
nauerunt BFO 36 quum censor sciente mei quosdam in (*n D l ) senatu 

mei 37 populus eius factum F 38 relegiosum D 



IN LIB. I, 30. 239 

p. 183. 184 C. p. 96. 97. 98 0. 

aliqua ratione coniungit. Haec comparalio, id est similitudo , partis habet 
tres, imaginem, quam Graeci sltcovcc appellant: collationem, quam Graeci 
jtccQcc(}ol7Jv appellant, exemplum, quod Graeci TtaQadsty^ia appellant. 
Imago est oratio circa res diversas, || aut corporum aut naturarum conparans 
5 similitudinem , ut, os umerosque deo similis, vel qualis mugitus, 
fugit cum saucius aram taurus. 

Conlatio est oratio, quae res inter se diversas ex simili conparatione 
coniungit, ut est illud: Ac veluti magno in populo cum saepe co- 
orta est seditio. 

10 Exemplum est, quo rem aliquam alicuius hominis aut negotii aucto- 

ritate vel casu aut hortamur aut dehortamur. Hortamur sic, ut: 
Antenor potuit mediis elapsus Achivis | 
Illyricos penetrare sinus. 
Dehortamur sic: at non viderunt moenia Troiae 

15 Neptuni fabricata manu considere in ignis? 

Haec quidem nos exempla grammaticalibus artibus supposuimus. Cicero au- 
tem tunc se exempla iis, quae sunt in conparabili, suppositurum esse promit- 
til, cum coeperit de elocutione tractare; nunc autem de inventione tracta- 
Uis est. 

20 Ac fons quidem eonfirmationis, ut facultas tulit] Ea omnia, quae ad 

confirmationem pertinebant, demonstrata sunt, inquit, ut rei ipsius natura 
flagitabat. Sed hic confuse omnia prolata : singiilatim se autem circa singulas 
causas traditurum esse praecepta in secundo libro prornittit. 

In praesentia tantummodo numerum et modos et partis] Numerum ac- 

25 cipimus attributa personae undecim, negotio quattuor; deingenera argumen- 
torum duo, necessarium, probabile: modos autem accipiamus, id est in ne- 
cessario argumento, conplexionem, enumerationem, simplicem conclusionem; 
deinde in probabili argumento, id quod fere solet fieri, quod in opinione po- 
situm est, quod habet ad haec quandam simiiitudinem: partes autem accipia- 

30 mus, signum, credibile, iudicatum, conparabile et ea, quae sub his sunt. 

Atque inveniri quidem omnis ex his locis argumentatio poterit] Possunt 
quidem omnia iam argumenta ex his locis, quos praecipimus, inveniri, sed 
haec ipsa argumenta debemus, inquit, artificiosa dictione distinguere, quia et 
suave et necessarium est. Itaque nunc pauca de dialectica ad rhetoricam trans- 

35 laturus est, habebitque locum de syllogismis, ad quos capiendos et tenendos 
lectorem vehementer hortatur, ut ipse ait: c quod non rei solum magna est 
utilitas, sed praecipiendi quoque summa difficultas.' Diximus itaque argu- 
mentum probabile in quattuor dividi, signum, credibile, iudicatum, conpara- 
bile. Credibile esse diximus in attributis personae : signum esse diximus in 

40 duobus negotio attributis, in continentibus cum ipso negotio et in || gestione 
negotii: conparabile esse diximus in adiunctis negotio, iudicatum vero in iis, 
quae gestum negotium consecuntur. Itaque omne argumentum factum ex at- 
tributis personae credibile dicetur: deinde omne argumentum factum ex con- 
tinentibus cum ipso negotio et ex iis quae in gestione negotii sunt, signum di- 



5 Verg. Aen. 1, 589. ib. 2, 223. 8 ib. 1, 148. 12 ib. 1, 242. 14 
ib. 9, 144. 



1 partes D 2 BFO 5 uel DF ': ut BO 8 istud BO 11 Hortamur om. D 
15 ignes FO 21 sunt D l : sunt ita D 2 BFO 22 omnia confuse F 24 nume- 
ros FO partes BFO numeros F accepimus D 25 deinde O 31 poterit 
in F post inueniri 32 praecepimus B 2 37 utilitas est BO 40 negotio duo- 
bus O 41 et 44 his mei 



240 VICTORINUS 

p. 184. 185 C. p. 98. 99 C. 

cetur: deinde omne argumentum factum ex iis, quae negotio adiuncla sunt, 
conparabile dicetur: postremo omne argumentum factum ex iis, quae negotio 
adiuncta sunt et negotium consecuntur, iudicatum dicetur, sed cum proba- 
bile fuerit. Alioqui in omnibus attributis tam personae quam negotio et ne- 
cessarium esse poterit argumentum, cuius tres partes esse diximus, conple- 5 
xionem, enumerationem, simplicem conclusionem. 

31. Omnis igitur argumentatio aut per inductionem tractanda est autper 
ratiocinationem] De materia et argumento iam dictum est: nunc tertium illud 
est, ut de argumentatione dicamus, quae pertinet ad elocutionem et quam 
Cicero ex | dialectica sumptam in rbetoricam posuit laxiorem. Argumentatio 10 
est itaque artificium non inveniendi, sed dicendi; haec duobus modis fit, aut 
per inductionem aut per ratiocinationem. Ita et Aristoteles in argumentatione 
duo esse dixit, STtaycoyrjv occcl 6vXloyi6^6v. Atque Aristoteles breviter ac 
strictim omne exemplum inductionem esse dixit, quod animus auditoris ab 
eo, quod non dubium est, ad credendum id, quod dubium est, inducatur. 15 
Duo itaque sunt genera argumentandi, inductio et ratiocinatio. Verum in- 
ductione philosophi utunlur : et hic nunc ad exemplum inductio philosophica 
inducitur ad hoc, ut intellegamus, quid sit inductio vel quemadmodum fiat. 
Post autem praecipiet, qualis inductio possit esse oratoris. 

lnductio est oratio, quae rebus non dubiis captat adsensiones eius, qui- 20 
cum instituta est] Generaliter hic inductionem definivit, qua definitione osten- 
dit ubique nos inductione uti posse, et in philosophica et in oratoria et in 
quacumque contentione verborum, etiam in fabulis. Nam ubique necesse est 
persuaderi; et ideo personam certam hic non posuit, sed hocait: c inductio 
est oratio, quae rebus non dubiis captat adsensiones eius, quicum instituta 25 
est.' c Eius' inquit, id est, sive ille philosophus sit sive iudex sive orator sive 
amicus sive inimicus. Induclio itaque sic facienda est, ut primo propona- 
mus illa, quae extra negotium sugt, sed tamen quae ad negotium per simili- 
tudinem spectant: et talia, inquit, esse debent illa, quae proponimus, ut ne- 
cessario is, cum quo agis, ita esse fateatur atque consentiat. Quod cum con- 30 
senserit, tunc paulatim ad id, unde dubitabatur, descendis et iis , quae supra 
concessa sunt, simile esse confirmas. Dat ergo nunc exemplum philosophi- 
cum. Aeschines Socraticus fuit, id est discipulus Socratis. Is multa scripsit: 
quodam etiam loco inducit Socraten referentem — nam is erat mos discipu- 
lis, ut ingenio proprio reperta ad magistros referrent et quasi ab iis inventa 35 
ponerent — induxit, inquam, Aeschines Socraten referentem quid esset vel 
quemadmodum esset locuta Aspasia cum uxore Xenophontis vel cum ipso 
Xeno||phonte; nam Xenophon et eius uxor frequenter discordabant. Persua- 
det ergo Aspasia, ut in gratiam revertantur; Aspasia autem peritissima fuit 
philosophiae. Hac itaque inductione usam induxit Aspasiam apud Aeschinen 40 
Socrates. Interrogavit , inquit, Aspasia Xenophontis uxorem: c Si' inquit c vi- 
cina tua aurum melius habeat, quam tu habes, cuius habere malis, tuum an 
illius? Respondit illa' inquit e illius'. c Deinde' inquit c si virum illa meliorem 



1 dicitur B l F 1 e/ 2 his mei "4 alioqui in D l : alioquin D 2 B X F, alioquin in 
B 2 , in om. 5 inesse F 7 indictionem D 9 quamj quod D 10 laxio- 

rem mei: latiorem 14 esse om. F 15 in id F 20 assensionem BO 24 
persuadere haec ait F 25 assensionem 29 esse debent illa DBF: illa 

esse deb. 31 dubitatur B l 31 et 34 his mei 34 et 36 Socratem BFO 
36 induxit mei: inducit uel mei: om. 37 oxore D xenofontis DF, et sic 
iidem semper xenofon, sed D semel xenophon p. 242, 5 38 uxor eius F 40 inducit 

Aeschinem BFO 42 habebat D mauis codd. et 0, itemp. 241, 1, 6 et 7 qui 

videticr potius librariorum error esse quam Victorini 43 respondens F 



IN LIB. I, 30. 31. 32. 241 

p. 185. 186 C. p. 99. 100 0. 

liabeat, quam tu habes, utrumne tuum malis an iilius?' Tunc, inquit, Xeno- 
phontis uxor inducta similitudine superiorum, quoniam sententiam mutare 
non poterat, tacita erubuit. Postea, inquit, Aspasia convertit se ad Xeno- 
phontem ipsum et similiter cum illo instituit inductionem: c Dic mihi', inquit 

5 c Xenophon, si vicinus tuus equum aut fundum meliorem habeat, quam tu 
habes, tuumne malis an illius?' c Illius' inquit. c Quid si' inquit c uxorem me- 
liorern habeat, quam tu habes, tuamne malis an illius?' Tacuit, inquit, Xe- 
nophon. Tunc, inquit, Aspasia: c Quoniam id mihi uterque vestrum respon- 
dere noluit, quod solum volueram responderi, ego dicam, quid uterque 

10 vestrum cogitet: nam et tu', inquit c Xenophon, uxorem optimam cupis et tu 
virum optimum. Quare nisi et tu vir optimus fueris et tu femina lectissima, 
id est, nisi in | gratiam regressi fueritis, semper et tibi uxor lectissima et tibi 
vir optimus deerit'. Hic itaque inductio hoc egit, ut Xenophon et uxor eius 
ab iis, quae velle se negare non poterant, ad id etiam, quod dubium habe- 

is bant, per similitudinem deducerentur. 

Hoc more sermonis plurimum Socrates usus est] Socrates, inquit, in 
disputationibus suis inductione frequenter utebatur, propterea, inquit, quod 
optimum ducebat, ut non a se rebus prolatis, sed confessionibus suis adver- 
sarius vinceretur. 

20 32. Hoc in genere praecipiendum nobis videtur primum] In inductione, 

inquit, tria semper spectare debemus: primo, ut similitudines tales propona- 
mus, ut eas sit necesse concedi; nam illud dubium esse non debet, unde al- 
teri fidem volumus facere: deinde, inquit, illud, quod confirmamus, ei rei, 
quam proposuimus, simile esse debet, ne nihil egerit propositio, si illud dis- 

25 simile est, cuius causa proposuimus. Tertio, inquit, id agere debemus, ut 
nemo intellegat, quo spectet similitudinis propositio, ne, cum quispiam intel- 
lexerit se ex confessione propositionis etiam illi rei fidem facere, quam nega- 
vit, aut non respondeat aut male praveque respondeat. Si autem nesciat, quo 
tendat similitudinis propositio, securus confitetur: qua confessione etiam illud, 

30 quod negabat ante, ita ut tu vis, esse concedit. Cum (jautem, inquit, haec 
diligenter in facienda induclione servaveris, ut et propositio simiiitudinis con- 
cedatur et illud propositioni simile sit, cuius causa similitudo proposita est, 
et nemo videat, quo propositio illa contendat, officio tuo per ista diligenter 
impleto rursus debebis responsionem contendentis attendere. Unum autem de 

35 tribus faciat necesse est; nam aut lacebit aut confitebitur aut negabit. Ad 
haec singula dat praecepta, quid in his singulis tu facere debeas, et primo a 
difficiliore parte incipit. Si, inquit, negabit ita esse iilud, unde contentio est, 
atqueillud, quod in propositis concessisque similitudinibus continetur, duo, 
inquit, facere debemus: aut illas res, quas ante concessit, similes docere huic 

40 rei esse, de qua contentio est, aut, si pernegabit, alias inducere similitudines: 
sinautem, inquit, confitebitur, habita argumentatio concludenda esl. Deinde, 
inquit, si tacebit, duo facies: aut responsionem de eo elicies, aut si respon- 
dere noluerit, quia genus confessionis est taciturnitas, concludenda est argu- 
mentatio. c Ita' inquit c hoc genus argumentandi tripertitum semper est.' 



1 habebat D utrumne D l F: uirumne D-BO tum F 4 cum ipso F 

5 fundus D meliore D corr. ex meliorem 7 tuamne mauis an illius mei , utrum 
illius malis O 8 mihi triei: mihi solum O 11 et nisi tu F 13 hic DB: haec 
F 14 his mei 16 more DF: modo BO 20 primum om. D 23 quod con- 
firmamus DB: cuius confirmandi causa fiet inductio F 24 posuimus F, proponimus 
B ne] nam F 28 si autem non intellegat F 30 concedit esse BO hoc B 

33 tendat Christ 34 concedentis Kayser in Philologi VI , p. 718 
D 38 propositionibus F, propositionis B continentur D 40 pernegauit D 

RHETORES LATIXI. 16 



242 VICTORINUS 

p. 180. 187 C. p. 100. 101 0. 

c Prima' inquit c pars constat ex una similitudine pluribusve: altera ex ea re, 
quae in contentione versatur et quam nobis concedi volumus: tertia ex con- 
clusione, quae aut confirmat confessionem aut quid ex ipsa confessione con- 
ficiatur ostendit, ut in hoc ipso exemplo confessionem tacentium confirmat 
Aspasia: ? et tu', inquit c mulier, virum optimum vis habere, et tu, Xenophon, 5 
uxorem habere lectissimam maxime cupis. Deinde ex hac confessione quid 
conficiatur ostendit: c quare' inquit c nisi hoc perfeceritis, ut neque vir melior 
neque femina lectior in terris sit, profecto semper id, quod optimum puta- 
bitis esse, multo maxime requiretis, ut et tu maritus sis quam optimae et 
haec quam optimo viro nupta sit.' io 

33. Sed quia non satis alicui videbitur] Dedit supra philosophicae in- 
ductionis exemplum, dat nunc in rhetorica, non quo, inquit, diversa prae- 
cepta sint, sed ne quis forte praeceptum in philosophicam datum in rhetorica 
videre non possit. Exemplum autem nunc ponit apud Graecos pervagatum, 
cuius | exempli huiusmodi thema est. Epaminondas imperator, cum ei suc- 15 
cessum fuisset, retinuit aput se exercitum aliquot amplius diebus, quam ex 
lege oportebat: illis ipsis diebus Lacedaemonios funditus evertit ac vicit. Ac- 
cusatur, quod contra legem exercitum retinuerit. Proponatur hic autem ta- 
cita exceptione lex illa: qui successori ex lege exercitum statim non tradide- 
rit, poenas solvat. In hoc themate potest quidem esse conpensativus status 20 
principalis c feci, sed profui', verum secunda conflictio in scripto et voluntate 
consistit. Scripto utitur accusator, qui dicit a verbis legis recedi non opor- 
tere: voluntate utitur Epaminondas, qui dicit legem iubere quidem exercitum 
tradi, sed si nihil urgueat. Alioquin, si rei publicae causa paucis diebus|| 
retineatur, nullam poenam subesse retinenti. Itaque hic inductionem potest 25 
facere accusator ille, qui contra sententiam legis scripta defendit, et simili- 
tudinem non extra causam, sed ex eadem causa facit. Si, inquit, Epaminon- 
das id, quod ait legis scriptorem sensisse, ad legem suis verbis addat, id est, 
damnandum esse, qui exercitum non tradat, praeter eum, qui rei publicae 
causa retinuerit: hoc si addat, numquid pali potestis? non opinor. Deinde 30 
si hoc idem legi additum vos vestra auctoritate ad populum feratis, numquid 
id populus patietur? non patietur. Ergo, inquit, quod addi ad legem per 
verba non potest, id tamquam additum sit, sequi non debemus. Quod si, 
inquit, sententiam scriptoris neque Epaminondae neque vestris litteris vide- 
mus corrigi posse, multo magis illud re ipsa et iudicio vestro mutari non 35 
potest, quod ne verbo quidem mutari potest. Verum hoc scire debemus, in 
dialogis sermonem esse, non dictionem, dictionem autem esse oratoris in ci- 
vilibus causis. Idcirco ait: c aut aliter hoc in sermone atque in dicendo sit 
utendum.' Sermo philosophi, dictio oratoris: oratio autem potest et ad dia- 
logum convenire, si sit paulo splendidior elocutio, propria tamen oratoris 40 
est. Deinde notare debemus omnes magistratus praetores appellatos, ut hic: 
c cum Epaminondas Thebanorum imperator, quod ei, qui sibi ex lege praetor 
successerat', cum imperatori succedere debeat imperator. 

34. Ratiocinatio est oratio ex ipsa re probabile aliquid eliciens, quod 
expositum et per se cognitum sua se vi et ratione confirmet] Argumentatio- 45 



2 uersetur B l F qua {corr. ex quia) F, quae B l 5 optimum uirum F 
7 inquit om. BF perfeceretis D 8 neque mulier F potabitis D 13 sed 

om. F philosophiam B , philosophia FO 15 cuius exemplum D cum D corr. 
ex cui 18 proponitur BFO 20 hoc in themate F 21 et 22 scribto D 24 ur- 
geat BFO Alioqui 30 num pati F 31 si om. F 33 debemus D: debe- 
tis BFO 35 corrigi mei: colligi 38 ait mei: autem ait 40 conueuiri D 

proprium D 2 BFO 42 cum mei: quod quod mei: om. 



IN LIB. I, 32 — 34. 243 

p. 187. 188 C. p. 101. 102 0. 

num duae partes sunt, inductio et ratiocinatio. De inductione iam dictum 
est, nunc de ratiocinatione tractatus est, id est de syllogismis. Verum ut ad 
genus speciem referamus, syltogismus non argumenti nomen est, sed argu- 
mentationis, ita ut inductio non inveniendi modus est, sed forma dicendi. 

5 Quamobrem sic definivit ratiocinationem, id est syllogismum : c ratiocinalio 
esf inquit c oratio ex ipsa re probabile aliquid eliciens, quod expositum et per 
se cognitum sua se vi et ralione confirmet'. Et in hac definitione multa com- 
munia esse possunt cum inductione. Nam quod ait c oratio ex ipsa re proba- 
bile aliquid eliciens', tam ratiocinationis est quam inductionis. Hoc autem 

10 proprium ratiocinationis, quod ait: c quod expositum et per se cognitum sua 
se vi et ratione confirmet'. Inductio enim non per se cognoscitur neque se 
sua vi et ratione confirmat, sed, ut fidem faciat probandae rei, similitudines 
ante praecedunt. Recte itajque ratiocinatio definita est, id est oratio, quae 
ex confesso argumentum continens non similitudine, sed per se cognoscitur 

15 et sua se vi et ratione confirmat. Verum quod diximus c ex confesso argumen- 
tum continens': nisi enim quis confiteatur, quia inimicus fuit. non erit argu- 
mentum c si inimicus fuit, occidit': sed | si confitetur inimicum, argumentum 
probabile fit c si igitur inimicus fuit, occidit'. 

Hoc de genere qui diligentius considerandum putaverunt] Ratiocinatio 

20 est igitur oratio per se cognita ac sua vi et ratione firmata, ex re confessa 
sumptum ad fidem proferens argumentum. Verum, ut diximus, haec oratio 
est pertinens ad syllogismos. Syllogismorum autem multi quinque [multi plu- 
rimas] partes, multi, inquit, tres esse dixerunt: sed utrorumque, inquit, ra- 
tiones debemus inspicere, quia et brevis inspectio est et oratori res necessaria. 

25 Opus quidem, inquit, utrorumque consimile est; nam alteruter et propositio- 
nem habet et adprobationem propositionis et rursus adsumptionem et adpro- 
bationem adsumptionis et conclusionem. Verum, inquit, qui syllogismum 
in quinque partes dividunt, has singulas partis numerant, ut propositio una 
pars sit, adprobatio propositionis altera; ita et in adsumptione et adprobatione 

30 adsumptionis, ut quinta pars sit conclusio. Illi autem, qui tres partes in syl- 
logismis esse contendunt, propositionem et adprobationem propositionis unam 
partem numerant, rursus adsumptionem et adprobationem adsumptionis alte- 
ram partem numerant , tertiam vero conclusionem. Ita utrorumque opus si- 
mile, sed in membris operis numerus diversus. Iam vero quinquepertiti syl- 

35 logismi sive tripertiti in ipsis libris exempla poterimus agnoscere: verum quae- 
dam praecepta in his partibus posita intellegamus. Propositio, inquit, gene- 
ralis in suo esse debet et id, quod adsumendum est, necessario in se continens. 
Adprobatio eius multis verbis et diversis rationibus facienda est. Adsumptio 
vero ex propositione capienda est; ut hic adsumptio est: c nihil autem me- 

40 lius consilio quam omnis mundus administratur'. Haec adsumptio ex vi pro- 



1 dictum nunc F 4 ut om. BF 10 expositum est et" D 11 enini om. 

F sua se BFO 12 faciam D 14 similitudine cognoscitur sed sua BF 

16 continens mei: continens, non similitudine O 17 confitetur D: confiteatur BFO 

19 tractandum B l 20 confirmata BF 21 est oratio F 22 quinque] 

V partes F, sed m. 2 in ras. multi plurimas ut glossema inclusimus, multi plures F, 
sed plures ex corr. 23 tres partes esse F esse putauerunt B l orationes B X F 

24 res inspecta necessaria F 25 alteruter mei: alterutrum O 26 proposionis 

D adprobatione D 28 partes D 2 BFO 29 et adprobatione conclusio 

om. D pr. m. et adprobatione g: idem probatio D in marg., item approbatio F, id 
est probatio B, forl. et in adprobatione 31 contendunt DB : putant F proposi- 

tionis adprobationem D in marg. m. 2 habet 33 uero om. F 34 diuersus est F 

37 est necessario in se D: est in se necess. BF, in se est, necess. O 38 et] 

ac F 39 ex positione D, ex ui propositionis BFO 40 consilio mei quoque: dele- 

16* 



244 VICTORINUS 

p. 188. 189 C. p. 102. 103 0. 

positionis adsumpta est: quae est enirn propositio? c Melius accurantur, quae 
consilio reguntur, quam quae sine consilio administrantur'. Deinde, inquit, 
etiam adsumptionis adprobatio multis rationibus facienda est. Extrema con- 
clusio est, quae quattuor modis fit, quos modos alio in loco ostendemus, 
cum de bipertito syllogismo coeperimus habere tractatum. 5 

Quinquepertitani igitur hoc pacto putanl. esse argumentationem] Qui, 
inquit, quinquepertitam dicunt esse argumentationem, hoc adferunt, quod 
supra ostendimus, id est, separant propositionem ab adprobatione sua et rur- 
sus adsumptionem ab adprobatione sua. 

35. Qui autem tripertitam esse dicunt] Illi, inquit, qui tripertitam ar- m 
gumentationem esse contendunt, eodem modo quidem tractant argumentatio- 
nem — nam et propositiones habent et adprobationes et rursus adsumptiones 
cum approbationibus suis — , sed haec bina conectunt et reddunt singula, ut 
propositionem cum adprobatione | sua simul iungant || et rursus adsumptionem 
et adprobationem eius unum efficiant. Negant autem recte neque proposilio- 15 
nem neque adsumptionem dici, nisi fuerit adprobata; tuncque esse aiunt pro- 
positionem argumentationis, si adprobata sit: sin autem adprobata non sit, 
esse quidem propositionem, sed argumenti, non argumentationis: in qua argu- 
mentatione latior et expolitior elocutio est. Itaque quihoc contendunt, negant 
esse amplius quam tripertitam argumentationem. Ab his Cicero dissentit et 20 
contra disputat, probatque illorum sententiam, qui dicunt quinquepertitam 
argumentationem. Itaque hoc Cicero secundum artem testibus et argu- 
mentis probat. Testibus sic: c quam omnes' inquit c ab Aristotele et Theo- 
phrasto profecti maxime secuti sunt'. Nam quemadmodum, inquit, superius 
argumentationis genus, id est inductionis, Socrates maxime et omnes Socra- 25 
tici tractaverunt, ita hoc genus argumentationis, id est ratiocinatio quinque- 
pertita, ab ArisLolele et Theophrasto vel Peripatelicis frequentatum atque 
tractatum est. Sed quia orator rhetoricam scribens inportune paene philoso- 
phos ad testimonium vocat [quia de dialectica iste tractatus est, recte philo- 
sophos sibi adhibet, qui rhetoricam scribit], adiungit etiam multos oratores 30. 
elegantissimos atque artificiosissimos iudicatos, qui usi sunt hac argumenta- 
tione quinquepertita : e deinde' inquit ? a rhetoribus iis, qui elegantissimi at- 
que artificiosissimi putati sunt'. Itaque testibus probavit non errare illos, 
qui adserant quinquepertitam argumentationem, sed quia poterat dici Cice- 
roni c etiam illi, quos commemoras, erraverunt', ostendit se exemplum illorum 35 
non temere secutum probatque argumentis suis non errare eos, qui quinque- 
pertitam argumentationem, errare autem eos, qui tripertitam esse contendant. 
Itaque haec est quaestio, utrum tripertita an quadripertita an quinquepertita sit 
argumentatio. Cicero multis syllogismis suis nunc quinquepertitis, nunc tri- 
pertitis probat quinquepertitam esse argumentationein. Et primo adserit 40 
propositionem et adprobationem inter se esse diversas: in qua adsertione 
primo argumenti, deinde exempli est syllogismus. Dehinc simili ratione ad- 



vit Capp. et 0, el recte quidem ex Ciceronis ratiocinatione , sed videtur ab ipso Victo- 
rino corrupta esse 2 reguntur mei: geruntur 3 etiam om. F 7 ducunt esse 
D 1 , esse dicunt BF hoc asserunt F 8 separant D: separari BFO 12 assum- 
ptionem B 13 connectunt 14 rursum D 2 BFO adsumptionc unum effi- 

ciat D 16 fuerit F l : fuerint DB et F ead. m. corr. 23 et 27 theofrasto DF 

26 ratiocinationem quinquepertitam D 29 quia — — scribit] f Haec verba ad- 
scititia prorsus atque a Yictorini contextu viduntur aliena esse. Nam sententiam con- 
tinent, quae Victorino plane contradicat'. Capp. 30 qui BF: quia D scripsit B 

32 his mei eligantissimi D 36 qui D s. I. 38 quaestio est F an qua- 
dripertita D, ilem F corr. m. 2: oin. D 2 BF l O 38 et 41 diuersa D 



IN UB. I, 34 — 38. 245 

p. 188. 190 C. p. 103. 104 0. 

serit adsumptionem et adprobationem eius inter se esse diversas: in qua rur- 
sus adsertione primo argumenti, deinde exempli est syllogismus. Itaque post- 
quam probavit propositionem et adsumptionem ab adprobationibus suis longe 
esse separatas, concludit commode partitos esse eos, qui quinquepertitam di- 
5 xerint argumentationem. 

37. Quinque igitur partes eius arguinentationis, quae per ratiocinationem 
tractatur] illius enim argumentationis, quae per inductionem tractatur, tri- 
pertita est argumentatio. Verum hoc in primis tenere debemus, argumentum 
nunc vicinum esse quaestioni, nunc a quaestione longinquum. Argumentum 

io enim prolatum nunc ipsi quae||stioni prodest, nunc ei rei, quae vicina est 
quaestioni. Itaque argumentum nunc vicinum est quaestioni, nunc loco 
tertio, nunc quarto, nunc quinto nascitur. Aristoteles autem dicit etiam 
loco decimo posse fieri argumentum. Sed cum saepe argumentum tam longe 
a quaestione sit, hoc agunt syllogismi, ut id, quod longe a | quaestione est, 

15 eidem quaestioni dicendi ratiocinatione coniungant. Ac vicinum argumentum 
tale est: c quoniam hic inimicus fuit, occidit': longe a quaestione argumentum 
taie est: c inimicus occidit\ Hoc quia generale est, primo disserendum est, 
utrum semper inimicus occidat: quod postquam adserueris, non statim pro- 
bas hunc occidisse, sed ad hoc proficit, ut rursus doceas hunc inimicum 

20 iiiisse : quod postquam adserueris hunc inimicum fuisse, tunc demum redis 
ad quaeslionem: ergo hic, quia inimicus fuit, occidit. Deinde longe petitum 
argumentum etiam illic licet animadvertere, ubi Cicero redarguit Hermago- 
ran non recte sub qualitate posuisse deliberationem et demonstrationem, ubi 
primum docet genera esse causarum: quod si genera sunt causarum, partes 

25 generis causae esse non posse: at si partes generis causae esse non possint, 
multo magis partes partium esse non posse. Postremo redit ad quaestionem : 
e male igitur deliberatio et demonstratio sub qualitate ponuntur. Itaque argu- 
mentum nunc longe a quaestione est, nunc vicinum est quaestioni. Deinde 
debemus hoc animadvertere, argumentum quodcumque sumimus utrum in 

30 genere sit aninspecie: si in genere, sine dubitatione proponere debemus, 
deinde adprobare eandem propositionem, tertio loco speciem adsumere, 
quarto loco adsumptionem speciei multis rationibus adprobare, postremo 
concludere. Huius syllogismi subiciamus exemplum illud ipsum Epaminondae. 

38. c Omnis leges, iudices, ad commodum rei publicae referre oportet' 
35 et cetera] Haec propositio est generalis sine ulla dubitatione. Deinde adpro- 

bat eandem propositionem: c ea enim virtute et sapientia maiores nostri fue- 
runt' et cetera. Tertio loco species adsumitur: c ergo in hoc quoque iudicio 
desinite litteras legis interpretari' et cetera. Quarto loco adprobat adsum- 
ptionem : e Quid magis utile fuit Thebanis quam Lacedaemonios opprimi' et ce- 
40 tera. Postremo concludit: ? Quod si leges omnes' et cetera. Hoc autem argu- 
mentum longe a quaeslione petitum cognoscimus facile: argumentum vero, 
quod in specie est, semper cum dubitatione proponitur: c si hoc est, illud 



3 probaberit D 1 , probauerit D 2 F, sed F verbum s. I. habet, om. B l ab om. F 
6 partes DB^F 1 : partes stint F 2 0, sunt partes B 2 7 enim D: autem BFO 
9 longincum B 10 ei] et D 12 dicit mei: dixit 14 hoc agunt syllogismi 

scripsimus: hoc autem syllogismi DF, addito in F agunt s. I. post syll., hoc tantum 
(aut Z? 1 ) syllogismi est BO est a quaestione F 15 coniungant DF: coniuDgat 

BO 16 tale argumentum F 17 deserendum D 18 inimicus semper 

19 proficit sr: profecit mei 20 asserueris non statim probas hunc B x 21 quia 

hic F 25 causa esse D at nos: ut mei, et Capp. et 26 esse posse D add. 
non s. I. ead. m. 30 ante debemus in F genus s. I. m. 2 31 eadem D 34 iudi- 
cium D refferri D 35 probat F 38 litteris legem quoque B interpretari 

mei: perscrutari 39 quid D l : considerate quid D 2 BFO 



246 VICTORINUS 

p. 190, 11)1 C p. 104. 105. 106 O. 

igitur non est: aut hoc faciamus aut illud faciamus'. Verum, cum in propo- 
sitione c si' est, xara Gvvrj^iievov clicitur: cum in propositione e aut' est, 
xaru die&vyiiEvov ciicitur. Igitur argumentum, quod in specie est, clebet 
semper cum dubitatione proponi: huius propositionis facienda est adprobatio; 
deinde adsumptio eiusdem speciei facienda est per eandem ||speciem, sed per 5 
confirmationem: cuius adsumptionis faciendaest adprobatio: tunc eritpostrema 
conclusio. Talis inMiloniana oratione syllogismus est: c si' inquit c doceo cau- 
sas fuisse Clodio, ut occideret Milonem, probo insidiatorem'. Hanc proposi- 
tionem adprobavit: c etsi boni ne magno quidem emolumento in- 
pelluntur ad fraudem, improbi saepe parvo'. Deinde ipsam spe- 10 
ciem adsumit per confirmationem : c habuit autem causas Clodius'. Hanc 
rursus adsumptionem multis rationibus adprobat; postremo concluclit: f quare 
si habuit causas Clodius ut occideret Milonem, constat insidiatorem fuisse'. 
Ergo quotiens argumentum in genere fuerit, speciis adsumenda est : quotiens 
argumentum in specie fuerit, ipsa species adsumenda est, sed per confirma- 15 
tionem. Hoc autem tenere debemus, in propositione vim totius argumentatio- 
nis consistere. Sive autem | in genere sive in specie sit propositio, ex ipsa 
tamen semper generatur adsumptio. Docuit itaquc quinquepertitam argumen- 
tationem per exemplum Epaminondae: deinde docuit quadripertitam argu- 
mentationem duobus modis, nunc propositionis adprobatione, nunc adsum- 20 
ptionis adprobatione sublata: deinde docuit tripertitam argumentationem 
utraque adprobatione sublata. Nunc quaestio est, an sit bipertita argumentatio : 
c si peperit, virgo non est; peperit autem'. Multi dicunt esse bipertitam argu- 
mentationem hac ratione: si, inquiunt, adprobationes saepe, quia manifestae 
sunt, subtrahuntur, cur non et conclusio, cum manifesta est, subtrahatur? 25 
ut sit bipertita argumentatio per propositionem et adsumptionem c si peperit, 
virgo non est; peperit autem'. Cicero hanc illorum sententiam reprehendit 
dicitque semper argumentationem concludendam esse, nec umquam tamen 
utendum esse manifesta conclusione. Tunc autem hoc fieri posse, si conclu- 
sionum genera cognoscamus. Sunt autem quattuor: quarum conclusionum 30 
una talis, cum breviter anacephalaeosin facimus propositionis et adsumptio- 
nis, et post adiungimus id, quod ex omni argumentatione conficitur. Dat au- 
tem ipse exemplum : c quod si leges omnes ad utilitatem rei publicae referri 
convenit, hic autem saluti rei publicae fuit, profecto non potest eodem pacto 
et saluti communi consuluisse et legibus non obtemperasse'. Secunda autem 35 
conclusio talis est, ut argumentatio ex contrario concludatur; et dat exem- 
plum: "summa igitur amentia est in eorum fide spem habere, quorum perfidia 
totiens deceptus sis'. Propositio enim huius syllogismi talis est: 

39. Qui saepe numero nos per fidem fefellerunt, eorum orationi fidem 
habere non debemus] Hoc postquam probatum est, ita con||cludi oportuit 40 
c igitur Carthaginiensibus fidem non habere debemus', sed contrarium potius 
in conclusione constituit: e summa igitur amentia est in eorum fide spem ha- 
bere, quorum perfidia totiens deceptus sis'. Tertia conclusio talis est, ut id 
solum, quod ex omni argumentatione conficitur, inferamus; et datexemplum: 
r urbem igitur diruamus'. Quarta conclusio talis est, cum non id, quod con- 45 
ficitur, in conclusione ponimus, sed id, quod eam rem, quae conficitur, con- 



9 Cic. p. Mil. § 32, 



2 cynhm6non DF, cinhnon B 3 Aiez€YM€NON DF Argumentum igitur BO 
9 Et si boni 26 sit BF: si D 27 hanc D corr. 1. m. ex nanc 30 una con- 
clusionum talis est F 31 anacefaleosin DBF, item p. 247, 7 et 9 34 fuit DB X : 

profuit B 2 FO pacto mei: facto O 41 carthaginensibus BF 46 eandem rem F 



IN LIB. I, 38 — 41. 247 

p. 191. 192 C. p. 106. 107 0. 

sequatur; et dat exemplum: c si peperit, cum viro concubuit; peperit autem'. 
Hic conficitur: e cum viro igitur concubuit'. Sed hoc in conclusione, quia 
manifestum est, non ponit, sed illud ponit, quod manifestum ipsam conclu- 
sionem consequitur: e igitur fecit incestum'. Etenim si cum viro concubuit, 
5 id consequitur ut fecerit incestum. Antiqui autem quemcumque hominum 
coitum incestum appellabant. 

40. Quare in longis argumentationibus] Dat praeceptum, ut sciamus, 
qua conclusioue una quaeque argumentatio concludenda sit. Quotiens, inquit, 
longa fuerit argumentatio , aut propter memoriam anacephalaeosin facere in 

io conclusione debemus, aut si erunt in memoria, quae supra dicta sunt, argu- 
mentatio nobis ex contrario concludenda est. Verum longa argumentatio non 
partibus, sed mensura partium constat, id est, non quinquepertita aut qua- 
dripertita argumentatio longa est, sed in quacumque argumentatione , quo- 
tiens latiores fuerint adprobationes, tunc longae erunt argumenta|tiones: ita 

i5 et quinquepertita argumentatio ex modo adprobationum brevis poterit inve- 
niri. Quare, inquit, quaecumque longa argumentatio fuerit, duobus modis 
concludenda est, aut per conductionem, id est anacephalaeosin, aut per con- 
trarium. Quotiens autem brevis fuerit argumentatio, hoc solo, quo confici- 
tur, concludenda est. In illis vero argumentationibus, quae exitum mani- 

20 festum habent, consecutionem ponere in conclusione debemus. 

Si qui autem ex una quoque parte putabunt constare argumentationem] 
Reprehendit etiam illos, qui ex una parte dicunt fieri posse argumentatio- 
nem: c hi' inquit ? errant de nominis ambiguitate': nam argumentatio duas 
significationes habet, et argumenti et argumentatioriis. Quare cum dicunt 

25 c si peperit, cum viro concubuit', inventum proferunt, non expolitionem, id 
est argumentum proferunt, non argumentationem. Sed talis argumentatio 
esse non potest, nisi cum expolita profertur oratio. Eodem modo, inquit, et 
illi errant, qui dicunt aliquando subtrahi posse nunc propositionem, nunc 
adsumptionem: nam quoniam utraque harum movet auditorem, neutra ne- 

30 cesse est subtrahatur expolitioni. Itaque magno opere studendum || est, quia 
inventio cunctis oratoribus communis est. Sed ipsi oratores dicendi modo aut 
optimi sunt aut mediocres aut infimi. 

41. Variare autem orationem magno opere oportebit] Propter fastidia 
varia, inquit, uti oratione debemus, ut nunc per inductionem argumentemur, 

35 nunc per ratiocinationem: deinde in ratiocinationibus ut nunc quinqueperti- 
tam, nunc quadripertitam, nunc tripertitam faciamus argumentationem: de- 
inde, ut non semper prima sit propositio, sed aliquando adsumptio prima sit. 
Haec, inquit, ut mehus inspiciamus, aut scribamus ipsi et nos exerceamus, 
aut, si id piget facere, ea, quae supra posita sunt exempla, videamus et in 

40 ipsis hanc exerceamus varietatem. Illud autem praecipit, syllogismos omnes 
in dialectica contineri; hos paucos inde derivatos, qui oratori convenire vide- 
bantur. Denique isti non syllogismi, sed epichiremata dicuntur. 

42. Reprehensio est, per quam argumentando adversariorum confir- 
matio diluitur aut elevatur] Iam de quattuor partibus orationis dictum est, 



1 et 2 uiro] uero D pr. m. 4 fecit fecit D 10 debemus in conclusione F 
15 argumenta D 16 argument. lnnga 18 quo mei: quod 20 habet D 21 si 
qui (corr. pr. m. ex sin) F: sin DB quaque DB l F l putabant F 27 et illi om. F 

30 Ita B l magnopere mei, item paulo post 32 infirmi D l 34 indictio- 

nem D l argumentemur D l , ut Capp . joohtit : argumentationem argumentemur D 2 B, 
argumentatione utamur F 37 prima sit assumptio F 38 scribamus D, ut coni. 

Orelli: si scribamus F, inscribamus B 40 praecepit F 41 diriuatos F 42 

epicheremata mei 44 diluitur DF: diluitur aut infirmatur BO adleuatur D, alle- 
uatur F, alleuiatur Bamb., leuatur 



248 VICTORIINUS 

p. 192. 193 C. p. 107. 108 0. 

id est de exordio, de narratione, de partitione, de confirmatione: nunc 
secundum ordinem de reprehensione tractandum est. Reprehensio est 
oratio, quae post nostram confirmationem adversariorum eonfirmationem re- 
prehendit. Haec duo agit: aut omnino tollit, quod adversarius dixit, aut in- 
firmat ac levius reddit. Verum ipsa reprehensio ex illis locis argumentorum 5 
capitur, ex quibus confirmalio, id est ex attributis personae et attributis ne- 
gotio; materia enim argumentorum communis est tam confirmanti quam re- 
prehendenti. Et cum tria | sint data confirmationi, materia, argumentum, 
argumentatio, materiam non reprehendimus, quae nuda atque communis est, 
sed argumentum aut argumentationem reprehendimus. Et quoniam in con- 10 
firmationem vel reprehensionem communiter hactenus praecepta tradidimus, 
debemus scire certos modos reprehensionis. Suntautem quattuor principales 
modi, si aut sumpta reprehendamus aut conclusionem aut genus argumenta- 
tionis: aut si haec tria nullo modo reprehendi poterunt, quod extremum est, 
facere debemus, ut aliud contra argumentum firmum aut firmius proferamus. 15 
Sumpta sunt, quaecumque nobis ad fidem sumimus; ad fidem autem sumi- 
mus argumentum: ergo argumenta c sumpta' sunt. Et quoniam argumentum 
non nisi ex confesso fit, recte ea, quae ex confessis argumenta sumimus, 
sumpta dicuntur. Sunt autem sumpta semper quattuor probabilia, tria neces- 
saria: probabile enim argumentum in quattuor dividitur, credibile, signum, 20 
conparabile, iudicatum: necessarium in tria dividitur, conplexionem, enume- 
merationem, simplicem conclusionem. Itaque quia septem argumenta, septem 
sumpta sunt: de quibus argu|mentis cum adversarius quodcumque sibi ad 
fidem sumpserit, tu continuo certis modis poteris reprehendere: quos mo- 
dos a Cicerone traditos in singula sumpta reprehendenda diligenter debemus 25 
attendere atque retinere. 

43. Quod pro credibili sumptum erit] Enumeravit septem esse sumpta: 
nunc docet unum quodque sumptum quot modis reprehendi possit, et a pro- 
babiii argumento incipit, in quo quattuor continentur, credibile, signum, 
conparabile, iudicatum. Itaque, inquit, si aliquid ab adversario pro credi- 30 
bili argumento fuerit prolatum, quinque id modis possumus repreheridere: 
si aut, inquit, quod solidum ac primum est argumentum, ipsum falsum esse 
doceamus, aut si ex contraria quoque parte credibile esse monstremus, aut 
si omnino erit incredibile, aut si in eo id, quod paucorum est, omnium esse 
dicatur, aut si id, quod raro contingit, fieri omnino denegetur. Falsum est, 35 
quod in re falsum est et quod omnino aliter esse contendimus, sicut ipse ait: 
c nemo est, quin pecuniam quam sapientiam malit'. Hoc itaque falsum est: 
ut etiam si unus fuerit inventus, qui sapientiam malit, argumentum adversarii 
falsum esse dicatur. Ex contrario quoque credibile erit, si quid ab adversa- 
riis pro credibili prolatum nihilo minus credibile sit, si convertatur, ut puta : 40 
c quis est, quin officii cupidior quain pecuniae sit?' Hoc utique ab adversario 
pro credibili prolatum est, quod conversum nihilo minus credibile est, si 
dicas: c quis est, quin pecuniae cupidior quam officii sit?' Ergo credibile re- 
prehenditur, quod ex contraria parte conversum nihilo minus credibile potest 



1 id est om. BF 5 illis] isdem? 8 et et cum D 9 quae vera, nuda 
11 repraensionem D tradidimus F s. L, data sunt F pr. m. 16 argumentum su- 

mimus F 17 sumpta sunt argum. F 18 confessis BF: con*ess** D l , confesso 

lit D 2 19 ducuntur D 20 etenim 21 enumerationem #F: oratiouem D 
22 quia D corr. ead. m. ex qua 30 iudicatum conparabile F 35 contingit] fit F 37 
quiu DB x F l : qniu D 2 F l O 40 prolatum est F 41 qui in D, qui non BFO 
sit quam pecuniae 42 pro credibili] probabile F est s. I. D credibile fit F 

43 qui non BFO quam off. sit DBx sit quam off. FG 



IN LIB. I, 42. 43. 249 

p. 193. 194 C. p. 108. 109 0. 

videri. Incredibile autem dicetur, quod ab hominum opinione dissentit. Et 
hoc intererit inter falsum et incredibile, quod falsum in ipsa re est, incredi- 
biie vero in opinione. Itaque, inquit, incredibile est, ut puta, si avarus di- 
catur mediocris officii causa maximam pecuniam contempsisse. Hoc itaque 
5 apud opinionem hominum credi non potest: quando enim avarus maximam 
pecuniam contemneret mediocris officii causa, qui ob parvam pecuniam 
saepe officia magna contemnit? Inter falsum et incredibile hoc quoque in- 
terest: quod falsum est, credibile esse potest: | deinde, quod incredibile 
est, verum esse potest. Sed verum duplex est: nunc id , quod vere gestum 

io est, nunc id, quod vere gestum esse quibusdam rationibus adprobatur. 
Itaque saepe, quod verum est, quia falsum esse non potest, incredibile 
est. Verum est enim, quod Simon volavit, sed tamen incredibile est. Deinde 
si dicas: ? uno die duas controversias perscripsi', cum non perscripseris , in re 
quidem falsum est, sed tamen, || quia fieri potuit, credibile est. Rursus cre- 

15 dibile argumentum reprehendi potest, si quod paucorum est, omnium esse 
dicatur, ut puta c qui pauperes sunt, iis non officium magis quam pecunia 
cordi est'. Hoc quia generaliter dictum est, reprehendi potest; nam possunt 
aliqui pauperes inveniri, quibus officium magis cordi sit quam pecunia. Nec 
nos moveat , quod in argumento credibili, quod quidem ex personis fieri dixi- 

20 mus, exemplum de loco posuerit: credibile enim argumentum, id est proba- 
bile, maxime quidem personarum est, sed fit etiam ex attributis negotio , id 
est ex loco, tempore vel reliquis. Itaque sub hoc modo reprehensionis duo 
exempla posuit, unum a persona, aliud a loco. Illud autem, quod tertium 
videtur, exemplo illi, quod sub extremo modo posilum est, congruum, non 

25 tertium est exemplum, sed secundi conclusio, ut primum exemplum a perso- 
nis sit c qui pauperes sunt, iis antiquior officio pecunia est', secundum exem- 
plum a loco sit c qui locus desertus est, in eo caedem factam esse oportet: 
in loco celebri homo occidi qui potuit?' Itaque hoc praeceptum tenere de- 
bemus, quod ex attributis personae maxime credibile argumentum conficitur: 

30 esse tamen et in factis credibile, signum autem non nisi ex factis confici. 
Scire tamen debemus ex attributis personae fieri et necessarium argumentum, 
si dicas c pedibus aeger quinquaginta milia qui potuit ambulare?' Postremo 
credibile argumentum potest reprehendi, si id, quod raro fit, numquam fieri 
posse dicatur, ut puta ? nemo est, qui puellam praeteriens adamet'. Hoc rur- 

35 sus, quia generaliter dictum est, potest reprehendi; nam frequenter et semel 
visa puella potest adamari , ut in Eunucho adamat Chaerea , et in Vergilio : 

ut vidi, ut perii, ut me malus abstulit error. 
His itaque quinque modis credibile poterit reprehendi, si aut perspicue falsum 
ostendatur, aut conversum ex contraria parte nihilo minus credibile sit, aut 

40 si incredibile demonstretur, aut si quod paucorum est omnium esse dicatur, 
aut si quod raro fit id numquam fieri posse dicatur. 

Quod autem pro signo sumetur, id isdem ex locis, quibus confirmatur, 
infirmabitur] Dixit quot modis credibile possit reprehendi, nunc transit ad 



36 Ecl. 8, 41. 



2 est om. F l , es.t re F % 4 contempnere B l 6 contempneret mei 7 et cre- 
dibile F quoque addidi 8 est mei\ et O potest et incredibile ac deinde potest 
et falsum D % BFO 10 quod uerum F 13 dicam F non perscripsi F 14 

est D: om. BFO potuerit B l , potest F 16 et 26 his mei 18 cordiesit B, cor- 
dis est F 1 20 argumentum enim F 22 uel mei: et O 24 congruit F 

26 sint D est om. O . 35 generaliter quia B 26 cherea mei 38 quinque 

om, F falsum esse BFO 41 posse fieri B 42 signo dicatur id hisdem D 



250 VICTORINUS 

p. 194. 195 C. p . 109. no 0. 

signum: si, inquit, ab adversario aliquid pro signo proferetur, id isdem locis 
reprehendi potest, quibus confirmatur. Verum quoniam in definitione signum 
esse dixit, quidquid in sensus cadit, maxima signa sunt et quae in controver- 
siis frequentius necesse est inveniri, oculorum et aurium: oculorum c pallet, 
pulverulentus est, cruentus est\ aurium vero c hoc dixit, hoc locutus est\ 5 
Itaque praeter haec signa, quae oculis digitoque monstrantur, omne factum 
ac dictum signum est: quae facta et dicta negotio attributa sunt, id est con- 
tinentia cum ipso negotio. Quae facta et dicta tripliciter considerantur, ante 
negotium, in negotio, post negotium. Itaque cum ex iis, quae negotio at- 
tributa sunt, argumenta sumpse||rimus, signum est, id est ex iis, quae con- i<> 
tinentia cum ipso negotio sunt et quae in gestione negotii continentur: deinde 
si ex iis fecerimus argumen|tum, quae personis attributa sunt, credibile erit, 
et hoc ideo argumentum dicetur, ut quasi argumentum a personis fiat, si- 
gnum a negotiis: et ideo Cicero in Caeliana: argumentis agemus, si- 
gnis luce omni clarioribus crimina refellemus. Igitur si adver- is 
sarius, inquit, aliquid pro signo protulerit, isdem ex locis reprehendere de- 
bemus, quibus confirmatur. Et quoniam ignoratur, quibus ex locis signum 
confirmari debeat, id ipsum docet; contirmatur autem quattuor modis. Primo, 
inquit, signum ipsum manifestum esse debet, id est ut , cum dixeris c pallet', 
vere palleat: deinde ut, postquam constiterit essesignum, constet rursus 20 
eius rei esse signum, de qua agitur, ul dicas: c occidit; nam cruentus est'. 
Et quoniam diximus factum omne signum esse, in facto autem et facta et di- 
cta sunt, confirmamus, inquit, signum, si aut id factum dicamus, quod non 
oportuerit, aut id non factum, quod oportuerit. Sed quia interdum per igno- 
rantiam provenit, ut aut id non faciamus, quod oportet, aut id faciamus, 25 
quod non oportet, tunc autem gravius delictum est, si faciamus quae non fa- 
cienda, aut non faciamus quae facienda sunt, quia in eo, quod facimus fa- 
ciendum vel non faciendum, inest scientia delinquentis (scit enim quia aut 
faciendum est aut non faciendum), idcirco postremum illud addidit ad confir- 
mationem signi, ut non modo aliquid fecerit aut non fecerit, sed etiam scierit 30 
faciendum esse aut non esse faciendum. c Postremo' inquit c scisse eum, de 
quo quaeritur, eius rei legem et consuetudinem'. Itaque quattuor modis si- 
gnum confirmamus: primum ut verum sit, deinde ut eius rei, de qua agimus, 
signum sit, deinde ut doceamus aut id factum esse, quod non oportuerit, aut 
id non factum, quod oportuerit, postremo etiarn scisse eum, utrum fuerit 35 
faciendum vel non faciendum. Haec quattuor confirmando signo attributa 
sunt: quorum si adversarius quodlibet ad confirmandum protulerit, tu id 
quinque modis reprehendes. Dicere enim debebis, inquit, aut non esse si- 
gnum, id est si dicatur Miomicidium fecit; nam pulverulentus est\ utique ad 
homicidium pulvis signum esse non potest: aut parum magnum esse signum 40 
— etenim non modo signum proferendum est, sed et plenum signum, unde 



14 §. 22. 



1 hisdem D [ex] locis 7 digtum B, dignum D 9 his mei 10 et 12 ex 
his mei 13 quasi D corr. in quia si 14 Caeliana mei, ut corr. Orelli: Caeci- 

liana edd. priores 16 hisdem D ex F s. I. locis quibus confirmatur infirma- 
bitur. quibus autem ex locis signum F deprehendere DB l 17 ignorantur D 
19 id est cum F 20 postquam om. F 21 ut si dicas nam om. F 26 

si scienter faciamus F, si scientes fac. coni. Orelli non facienda sunt, aut non f., quae 
facienda 31 de quo rnei: de qua 34 et 35 oportuit B l 35 id om. F 
38 debes F signum DB: signo FO 40 signum mei: signo paurum D l 
magnurn e. signum nos: magnum e. signo D l , magno e. signo D 2 BFO 



IN LIB. I, 43. 44, 251 

p. 195. 196 0. • p. 110. 111 0. 

iliud in Terentio: iam scio magnum signum — , aut ab se potius quam 
ab adversariis stare, si dicatur: c scelus fecit; nam erubuit', cum tu contra 
possis dicere Hmrno scelus non potuit facere, quia erubuit', aut omnino falso 
dici,||si dicatur nescio qui pallere, cum non palleat, aut in aliam quoque 
5 suspicionem duci posse demonstrabitur, si dicatur c quia pallet, occidit homi- 
nem\ cum sit pallor et aegritudinis. Itaque si quid ad confirmandum signum 
fuerit prolatum, his quinque modis reprehendi oportebit. Quod quidem se 
in secundo libro de coniecturali causa signatius tractaturum esse promittit. 
44. Conparabile argumentum ex similitudine consistit: quod ut repre- 

lohendas, id, quod adversarius simile esse vult, tu contra dissimile debebis 
adserere. Dissimile autem aliquid aut simile sit, octo rebus ostenditur: ge- 
nere, natura, vi, magnitudine, tempore, loco, persona, opinione. Verum 
in his animadvertere debemus, quid adversarius conparet ac simile esse per- 
suadeat: quod postquam perspexerimus, illud ipsum nos dissimile debemus 

15 ostendere, quod | adversarius simile esse contendit. Alioqui stultum est,"ut, 
cum adversarius res inter se esse dicat similes per naturam , nos eas aut ma- 
gnitudine esse dicamus dissimiles aut genere aut loco vel ceteris. Sed id, 
quod simile esse dicitur in natura , nos contra in eadem natura dissimile de- 
bemus ostendere. Quod rursus dicitur simile esse in persona, nos in eadem 

20 persona dissimile esse doceamus. Octo itaque modis dissimile aliquid ne- 
cesse est conprobari: genere, natura, vi, magnitudine, tempore, loco, per- 
sona, opinione. Generis triplicem significalionem scimus esse. Est autem 
genus, id est sanguis aut patria , est genus, sub quo plures partes continen- 
tur, est genus rerum qualitas. Hic itaque genus duo illa significat: sub quo 

25 sunt species et illud, quod qualitatem designat. Genus illud, sub quo species 
sunt, ita ad similitudinem ducitur, ut in hoc exemplo: c si iis, qui inpruden- 
tes laeserunt, ignosci oportet, iis, qui necessario profuerunt, haberi gratiam 
non oportet.' In his enim ambobus unum genus est volunlas absens: cuius 
species sunt inprudentia et necessitas. Itaque haec specie diversa genere ad 

.30 similitudinem referuntur, id est, quia in utroque absens voluntas. Illud au- 
tem genus, quod qualitatem significat, conferlur, cum utile utili, honestum 
honesto conferimus, ut puta: Mam hoc utile quam illud, tam hoc honestum 
quam illud'. Tertium illud genus, quod aut sauguinem ostendit aut pa- 
triam, ad locum referri oportebit. Natura autem confertur ita, ut in hoc 

35 exemplo, in quo populi natura cum maris conparatur: ut mare, inquit, 
quod sua natura tranquillum sit, ventorum vi agitari atque 
turbari, sic populum Romanum sua sponte esse placatum, ho- 
minum seditiosorum vocibus ut violentissimis tempestatibus 
concitari. Vim saepe esse diximus singulorum verborum simplicem signi- 

40 ficationem , hoc est illud nescio quid, quod intellegimus, cum dictum fuerit 
? sacrilegiuni\ Iam magnitudo erit ipsius vis exaggeratio, ut puta ? sacri- 
legium atrox'. In loco illam, quae iam abunde tractata est, qualitatem loci 



1 Andr. 2, 2, 28. 35 Cic. p. Cluent. §. 138. 



1 ab se nos: ad se DB , a se FO 4 nescio quis F 5 occidit bis habet 

DB l 8 tracturum D 11 aut codd.: an Orelli sit om. F inloco eraso se- 

ptem B L ostendimus B 14 dissimille D 15 alioquin BF 23 id est om. F 
in ras. sanguinis ut patria F 25 genus illut D 2(3 et 27 his mei 27 gratiam 
haberi 30 uoluntas est F 31 quod qualitate confertur B 1 32 utile quod 
illud F 33 genus est D, sed est extra versum 39 esse F post simplicem 

significationem F 2 m. s. I., significatione B, sed one in ras., sigoificatum est D 40 
illum D 42 in loco D in ras. iilam om D in ras, , in qua littera m sola ap- 

paret; s. I. add. illa m. 2 tractata habunde F loci om. F 



252 VICTORINUS 

p. 196. 197 C. p. 111. 112. 113 0. 

inspiciamus. Tempus itidem suis inspectum semper partibus conferamus, 
ut,|si opportunitas est, opportunitatem, si spatium, spatium conferamus. 
Persona autem omnino manifesta est. Opinio vero est iudicium populi: 
haec ita conferetur, si dicamus: c sic de illa re iudicatum est, sic de hac iu- 
dicatum aut iudicandum est', aut c aliter de illa re iudicatum est, aliter de 5 
hac iudicatum autiudicandum est', ut si pro nobis est, confirmetur, si contra, 
mutetur opinio. 

Ac si quo in numero illud, quod per similitudinem adfertur] Hoc non 
quasi alius aliqui modus conferendi est, ne forte quis credat, sed opinionis 
expositio: quae quidem unam partem tenet solam, id est iliam, cum ab ad- 1*0 
versariis coniuncta dissolvimus. 

Sin iudicatum aliquid inferetur] Et hoc nihilo minus confirmandum ipse 
nobis indicat in firmatione. Nam quattuor modis dicit firmandum nobis 
esse iudicatum, quibus utique sublatis infirmari posse declarat, hoc est laude 
eorum, qui iudicarunt, similitudine eius rei, qua de agitur, ad eam rem, qua 15 
de iudicatum est; et non modo non esse reprehensum iudicium, sed ab omni- 
bus conprobatum: et si difficilius et maius esse doceamus illud iudicatum, 
quod adferatur, quam id , quod instet. Cum enim adferimus iudicatum, ut 
id nostrae causae prosit, necesse est primo a laude eorum, qui iudicarunt id, 
quod iudicatum proferimus, ordiamur; per iudicantium enim auctorita|tem 20 
iudicati auctoritas confirmatur. Deinde ut id, quod iudicatum proferimus, 
simile ei, quo de agitur, esse monstremus; tum enim nos iudicatum adiuva- 
bit, si huic simile demonstretur, Verum haec similitudo octo illis similis par- 
tibus facienda est, hoc est genere, natura, vi, magnitudine, loco, persona, 
tempore, opinione: et omnino hoc iam tenere debemus, quamcumque simili- 25 
tudinem his nobis partibus esse faciendam. Dein tertio modo iudicatum con- 
firmamus, si ostendamus ipsum iudicatum non esse reprehensum, et non 
modo non reprehensum, sed etiam ab omnibus adprobatum, ut hi iudices de 
hoc negotio similia sperare cogantur. Extremum illud, si difficilius et maius 
iudicatum, quam id, quo de agitur, esse doceamus; numquam enim iudex in 30 
minore negotio facere dubitabit id, quod iam iudicatum in maiore perspexe- 
rit. His itaque locis iudicatum confirmatur, isdem conversis infirmatur, id 
est ut iudices vituperes, ut negotiorum dissimilitudinem doceas, ut reprehen- 
sum illud iudicium demonstres et ut illud iudicium minus ac facile, hoc vero 
difficile ac maius ostendas. Deinde docet, quae vitia in adversario perscru- 35 
tari atque invenire debeamus, id est, ne forte illud iudicatum, quod adfer- 
tur, huic negotio nihil prosit, et ne illud proferatur iudicium , in quo iudices 
contraxisse constet offensam. Tertio illud considerandum, ne cum pro nobis 
similia sint || multa iudicia, ab adversario unum aliquod dissimile proferatur, 
statimque frangetur, quod quasi probabile profertur: nam id, quod vere pro- 40 
babile est, nullo modo aut difficillime poterit infirmari. Hoc est, qnod ait: 
? contrariis locis, si res vera aut veri similis permittit, infirmari oportebit'.^ 



2 oportunitas est oportunitatem mei spatium spacio (spacio m. s. in ras.) F 
conferatur F 1 4 sic ut de illa F sic de haec (sic) — de illa iudic. est D in 

marg. manu 2 habel 5 indicatum, aliter 9 aliquis B % FO conferendu F quis 
forte 10 expositio est F 12 aliquid iudic. F, iudic. aliquod et hoc mei: 
et ad hoc 13 in firmatione nos: intirmationem B, confirmatione B Z F, confirmatio- 
nem B^O confirmandum BFO 14 declarat posse F 17 approbatum 18 ut] 
ui D 22 tunc F adiuuauit D 23 similis DB\ om. F, similiter 24 ge- 
nera D 25 similitudine D 26 deiude FO 29 difficilis D 31 dubitnuit D 
33 repr. iudicinm illud BO 35 docet Chrisl: doces D, doceas BFO 39 iudicata F 

40 probabile D x : probabile probabili B % B X , probabile probabiliter F, probabile pro 
probabili B 2 42 Ex contrariis res uera mei: res aut uera permittet 



IN LIB. I, 44. 45. 253 

p. 197. 19S C. p. 113. 114 0. 

45. Quae vero sicut necessaria dicentur] Traiisit a probabili ad neces- 
sarium argumentum: quod necessarium argumentum si necessarium rebus 
ipsis fueril, nulla ratione poterit reprehendi: sin autem non rem, sed modum 
ac formam necessariae argumentationis habuerit, reprehendetur. Novimus 
5 itaque tribus modis fieri necessariam argumentationem, per conplexionem, 
per enumerationem, per simplicem conclusionem. Conplexio est, in qua 
utrum concesseris, id contra te futurum est. Haec, ita ut diximus, si omnino 
necessaria est, non poterit reprehendi: sin autem solam formam necessariae 
argumentationis tenebit, duobus modis reprehendetur, aut per conversionem 

io aut per alterius partis infirmationem: quos modos facile poterimus adgno- 
scere, si ipsa necessariae argumentationis forma ponatur: c si veretur, quid 
accuses, qui probus est? si non veretur, quid accuses, qui id parvi auditu 
aestimat?' Hoc per conversionem sic reprehendemus, ut canceilato veluti re- 
spectu primam propositionem ad secundae propositionis dimittamus eventum, 

15 deinde secundam propositionem ad primae propositionis subrigamus eventum, 
ita tamen ut evenlibus negatio adiuncta copuletur hoc modo: c si veretur, ac- 

• cuses, quia id non parvi auditu aestimat': deinde e si non veretur, accuses, 
quia non probus est'. Ita conversione eventuum accusandum esse adseruit, 
quem adversarius dixerat non accusandum. Accusatio autem hic non publica 

20 est, sed privata obiurgatio. Unius vero partis huiusmodi reprehensio est, 
cum ex propositis duobus unum quodcumque frangitur; altero | enim infir- 
mato vacillat alterum: c si veretur, accusa; facile enim verecundus ab errore 
flectetur'. 

Enumeratio autem vitiosa intellegetur] Enumeratio pars necessariae ar- 

25 gumentationis est: haec cuiusmodi sit, supra diximus. Verum cum ab ad- 
versario proponetur, duobus modis poterit reprehendi, si aut aliquid prae- 
termissum esse in enumeratione doceamus, quod pro nobis sit, aut si omnia 
quidem enumerata sunt, sed in his aut contrarium ponimus et falsum esse 
monstramus, aut confitemur aliquid ita esse et ostendimus esse pro nobis. 

.30 Primus itaque modus est, ubi aliquid praeteritum demonstramus, quod pro- 
latum nostrae causae proficit, ut est illud deequo, quem post adversarii enu- 
merationem ex hostibus captum esse memoravit, id est, ex praeda, quae 
propria cuique fuerit, non quae confusis omnibus fuerit communiter distri- 
buta. Alter modus est reprehensionis in |j enumeratione, in quo duo respici- 

35 mus, utrum aliquid contrarium poni possit, an aliquid confiteamur ex his, 
quae adversarius enumeravit, propterea quod honestum est. Contrarium poni- 
mus, si, cum adversarius equum neget hereditate venisse, nos hereditate ve- 
nisse doceamus. Confitemur autem aliquid, quod honestum sit, ut, si adver- 
sarius dicat c aut insidias facere voluisti aut amico morem gessisti aut cupidi- 

40 tate elatus es', nos dicamus amico nos morem gessisse: quod utique in con- 
fessione turpe non est, maxime si ea, quibuscum hoc positum est, consi- 
deremus. Ita in reprehensione enumerationis aut praetermissum aliquid 
ostendimus, quod tamen inlatum pro nobis sit, aut ex omnibus, quae 



1 ex poeta iucerto, in Ribbeckii Tragic. Rell. p. 223. 



1 sicuti BO dicentur mei: inducentur 4 nobimus D 7 concesserit D 
itaq. ut F 12 quid mei: quid eum id om. mei auditum F , ilem v. 11 

13 aestimet reprehendimus BFO 14 sub**mittamus F 18 euentuum B 
corr.: euentum mei asserunt 21 positis F quodcumque DF: quodque BO 

24 autem om. iutelligitur 25 dicimus D 29 monstremus 

ostendamus 34 est modus BO in qua cod. Basil. 35 ex iis 37 neget 
hereditate D 38 quod D corr. in quid 



254 VICTORINUS 

p. 108. 199 C. p. 114. 115 0. 

posita sunt, nunc aliquid per contrarium refutamus, nunc, quia pro nobis 
est, confitemur. 

46. Simplex autem conclusio reprehenditur] Haec quoque si ex utro- 
que, quo constat, id est, si ex proposito et adiuncto erit necessaria, repre- 
hendi omnino non poterit; est autem huiusmodi: c si dies est, lucet: si natus 5 
est, morietur'. Utique hoc ita necessarium est, ut frangi omnino non possit. 
Tunc autem simplex conclusio poterit reprehendi, si ostenderis adiunctum 
non cohaerere proposito, ut puta, c si mater est, diligit: si semel peccavit, 
numquam corrigetur'. Utique hoc, cum adiunctum consideras necessario 
cohaerere non posse, necessarium esse non poterit eritque potius probabile. io 
Ita necessarium per se constat, probabile multis adseritur argumentis. Hoc 
autem c si semel peccavit, numquam corrigetur' multis adserendum est ar- 
gumentis: quod vero multis adseritur argumentis, necessarium non est. 
Recte igitur huiusmodi reprehensa conclusio est, si formam necessariam, 
rem vero probabilem continere monstretur. Verum haec cuncta praecepta 15 
de dialectica traxit, quae magna et difficilis est: de qua se, si facultas fuerit, 
postea tractaturum esse promittit. 

47. Cum igitur ex iis, quae sumentur, aliquid non concedetur, sic in- 
firmabitur] Omnem argumentationem quattuor modis dixit posse reprehendi, 

si aut sumpta reprehendamus aut conclusionem, aut si genus ipsum argumen- 20 
tationis vitiosum esse mon|stremus, aut si contra firmum argumentum aliud 
nostrum aeque firmum aut firmius opponamus. Itaque iam sumptorum dicta 
reprehensio est. Sin autem, inquit, reprehendi sumpta non poterunt, tunc 
erit reprehendenda conclusio. In conclusione itaque hoc animadvertendum 
est principaliler, ne, cum in propositione aliud sit aut esse possit, aliud con- 25 
cludatur: hoc itaque vitium erit dicentis. Vitium porro aut apertum aut ob- 
scurum. Atque apertum in conclusione vitium erit, si, cum res alia in pro- 
positione|| teneatur, alia omnino res in conclusione ponatur, ut puta, si agi- 
tur, an nescio qui ad exercitum sit profectus, et contra eum quis sic velit 
argumentari: c si venisses ad exercitum, a tribunis militaribus visus esses;3o 
non es autem ab iis visus: non es igitur ad exercitum profectus'. Hic utique 
apertum vitium est. Nam propositio tenet c si venisses ad exercitum', conclu- 
sio c non es igitur ad exercitum profectus 5 , cum iuxta propositionem debuerit 
concludi: c non igitur ad exercitum venisti'. Hoc itaque apertum vitium. In 
obscuro autem duo nobis attendenda sunt, ne aut ambiguitate propositionis 35 
aut oblivione failamur. Ambiguitas in propositione talis est: c si indigetis pe- 
cuniae, pecuniam non habetis'. Nam omnino qui pecuniam non habet, indi- 
get pecuniae, et ille, qui habet, sed maiorem habere desiderat, indiget pe- 
cuniae; indigere enim voluntatis est. Haec itaque propositio ambigua est c si 
indigetis pecuniae, pecuniam non habetis'. Huius propositionis quamcumque 40 
ab adversario propositam conclusionem alterius rei interpretatione poteris re~ 
prehendere, ut, si in conclusione mendicos posuerit, tu dicas eos, qui pe- 
cuniae indigeant, non te mendicos intellexisse, sed eos, qui cum haberent, 
maiorem tamen pecuniam vellent: deinde, si ille huiusmodi homines in con- 
clusione posuerit, tu contra in propositione dicas te intellexisse mendicos. Ita 45 
adversarii conclusionem propositionis visa ambiguitate subvertes. 

4 id est si et prop. D 8 et 12 si semel mei: si aliquando 16 se ante 

esse habent BFO 18 sumuntur conceditur D 2 BFO 23 poterit F 25 sit 
aliud BF in**cludatur F 27 cum res F 1». 2 inras., res om. B 29 nescio 

quis F qui sic B 31 ab his uisus DF, uisus ab his B 33 debuit BF l , de- 
buerat 37 nam omnino q. p. non habet in D m. 2 in marg. suppletum est 

38 habere maiorem 44 illi D, secl in rasura 



IN LIB. I, 45 — 51. 255 

p. 199. 200 C. p. 115. 116 0. 

48. Deinde aliud obscurum vitium est, cum obliviscimur, quid in pro- 
positione sit positum, et aliud in conclusione conficitur, ut puta: c si ad illum 
hereditas veniebat, veri simile est ab illo necatum'. Hic veri similitudo posita 
est. Deinde banc propositionem pluribus verbis adprobant, scilicet ut me- 
5 moria propositionis ex animis auferatur: post adsumunt c ad illum autem 
hereditas veniebat': postremo inferunt conclusionem c ille igitur occidit'. 
Utique in hac conclusione oblivio nostra temptatur: supra enim positum 
est c veri simile est ab illo necatum', hic post adprobationem longissimam 
propositionis non concluditur e veri simile est igitur ab illo necatum', quod 

io probabile est, sed Mlle igitur occidit*, quod necessarium est quodque a pro- 
babiii propositione dissentit. Itaque diJigenter debemus attendere, ut con- 
clusionem adversarii aut ambiguitate propositionis convertamus, aut, quia 
meminimus quid in propositione sit positum, eandem conclusionem falsam 
esse doceamus. 

15 Ipsum autem genus argumentationis vitiosum his causis ostenditur] Ter- 

tius reprehensionis modus est, cum ipsum genus argumentationis vitiosum 
esse monstratur. Verum hoc tenere debemus, quod sumpta sola nuda et ge- 
neraliter patentia modis suis reprehenduntur. Genus autem argumentationis 
in causa et in specie positum considerare debemus: quod quidem sumptis 

20 suis et forma dictionis, quantum in se est , integrum est, sed cum in causa 
positum quid operetur attendimus, tunc in eo vitia possuinus invenire. || Ita- 
que ipsum genus argumentationis duobus modis vitiosum est, cum aut in 
ipso vitium erit, aut cum ad id, quod instituit, | non accommodabitur. ln 
ipso vitium esse quattuordecim modis possumus invenire. Deinde non ac- 

25 commodari ad id, quod instituit, duodecim modis possumus deprehendere, 
quae omnia Cicero, partim quia aperta sunt, solis propositionibus, partim 
quia obscuriora sunt, etiam exemplis proposuit et explicavit. Nos eadem 
persequi, immo repetere longum ac superfluum est. 

51. Quartus modus erit reprehensionis] Quarta reprehensio pertenuis 

30 est et defectis omnibus extrema necessitate ponenda. Nam et sumpta vera 
esse concedimus et conclusionem recte habitam fatemur et ipsum genus ar- 
gumentationis vitiosum non esse concedimus, sed contra firmam adversarii 
argumentationem nos, quoniam nihil possumus reprehendere, aliam argu- 
mentationem aeque firmam aut firmiorem proponimus. Verum hoc in deli- 

35 berativo genere causae usu provenit, cum aut utile aliquid adversario conce- 
dimus, sed nos aut utilius aut honestum aliquid demonstramus, aut honestum 
aliquid adversario concedimus, sed nos honestius aliquid aut necessarium 
esse monstramus. Verum nunc transit ad conclusionem, id est sextam ean- 
demque extremam partem totius orationis. Quo loco Hermagoras digressio- 

40 nem subponit, id est orationem, in qua praeter controversiam causae aut 
laus nostra aut adversarii vituperatio contineatur, aut quae ad aliam rem 
transitum faciat, non per argumentationem, sed per amplificationem. Hanc 
Tullius non partem orationis vult esse, sed in omnibus orationis partibus in- 
sertari ac subici posse declarat, ut certis locis post rem aliquam probatam 

45 aut amplificationem aliquam subicias aut laudem aut vituperationem. Ilaque 
non digressionem sexto loco, sed conclusionem Tullius ponit. 



4 approbat D 9 concluditur mei: concludit O 10 igitur ille F 15 his de 
causis ostendetur BO 17 deuemus D 18 patientia D, ilem F anle rasuram 
27 obscura F posuit D explicuit F 2 28 inmo D 29 erit DF: erat BO 
30 extrama D 36 honestum aliquid mei: honestius aliquid O 39 et 46 digressio- 
nem mei: degressionem O 41 uituperatione D 



256 VICTORINUS 

p. 200. 201 C. p. 116. 117 0. 

52. Conclusio est exitus et determinatio totius orationis] Conclusio est, 
inquit, finis ac terminus orationis, sed totius orationis hos epilogos accipia- 
mus. Huius conclusionis partes sunt tres, enumeratio, indignatio, conquestio. 
Verum hoc distant, quod indignatio et conquestio tantum animos movent, 
diverso tamen exitu; nunc vero iracundia contra adversarios commovetur, 5 
nunc misericordia circa nos: enumeratio vero et animos movet etfidem facit. 
Nam cum repetit quae dicta sunt, fidem, cum vero omnia coacervat et colh- 
git, animos movet. Haec enumeratio non semper uniformiter ea, quae dicta 
sunt, colligere debebit, ne cum odiosum, tum etiam, quod maxime contra- 
rium est, fieri ex arte videatur. Itaque supra dictorum repetitio varianda est. 10 
Variatur autem modis tribus, si aut eas res, quas ante dixisti, breviter per- 
stringas et colligas, quod quidem factu facile est, aut si in memoriam audien- 
tium revoces, quas partes in partitione proposueris et quibus rationibus unam 
quamque partem confirmaris, aut si interroges iudices, quid amplius velint 
cognoscere, cum hoc et hoc docuerimus, cum hoc et hoc planum fece- is 
rimus: atque haec nunc || per nostrarum argumentationum repetitionem, 
nunc etiam per adversariorum argumentationum reprehensionem. Deinde 
haec ipsa enumerationum genera non semper a nostra persona facienda 
sunt, sed nunc a nostra, nunc a supposita, nunc a re. Nostra persona 
quemadmodum accipiat orationem, in promptu est. Suppositae autem per- 20 
sonae accommodatur oratio, si dicas: c nam quid, | si legis scriptor adsistat 
et quaerat a vobis quid dubitetis, quid possitis dicere, cum vobis hoc et hoc 
sit demonstratum?' Rei etiam sic accommodatur oratio, si aut iex aut locus 
aut urbs aut monumentum aliquod accipiat orationem per enumerationem sic: 
c quod si leges loqui possent, nonne haec aput vos quererentur? quidnam am- 25 
plius desideratis, iudices, cum vobis hoc et hoc planum factum sit?' Verum 
etiam in his enumerationibus, quae aut suppositae personae aut rei dantur, 
ita ut in nostra persona illa omnia enumerationum genera varianda sunt, ut 
nunc singillatim singula nostra argumenta percurrantur, nunc partitionis pro- 
missio suis rationibus exequenda sit, nunc interrogatio ad iudices facienda, 30 
nunc et nostrarum et adversariorum argumentationum copulanda conlatio. 
Commune autem hoc erit in enumeratione praeceptum, ut ex una quaque 
ar^umentatione, quoniam tota non potest recenseri, unum quidque, quod 
validum est, deligatur, ut memoria renovetur, non omnis repetatur oratio. 

53. Indignatio est oratio, per quam conficitur, ut in aliquem hominem 35 
magnum odium aut in rem gravis oflensio concitetur] lndignatio et conquestio 
tantummodo motus excitant ad iracundiam vel odium, indignatio ad iram, ad 
misericordiam conquestio: quae utraque isdem locis sumi poterit, quibus ar- 
gumentatio cuncta consistit, id est ex adtributis personae et adtributis nego- 
tio ; ex his enim et fides conparatur et cumulus. Verum indignatio propria 40 
veluti accusatoris est, ut iram in reum suscitet, conquestio autem velut pro- 
pria defensoris est, ut in reum suscitet miserationem. Sed cum indignatio 
vel conquestio aput personas agentium proprietate praevaleant, utrumque 



2 orationis. Nos epilogos 7 collegit D 8 haec mei: Jiaec enim 

9 quod B corr.: cum DB x O 16 repetitionem uel confirmationem D 2 BFO 19 Nostra 
nos: a nostra DBFO; persona accipit orationem idem est quod persona Ioquens induci- 
tur; cf. infra v. 24 20 promtu F 21 Numquid F 22 possetis mei 24 sic 

mei: hoc modo O 25 quod si mei: Quid si O quidnam factum sit mei: 

om. O 26 uqbis hoc planum F 27 suppositae B et F corr. : oppositae DB l F* 

30 exequenda mei: exaequanda O 32 ut D s. I. 33 quidque D l : quod- 

que D^BFO 38 immo isdem ex locis poterunt F corr. 40 cumulus indigna- 

tionis aut miserationis F 41 suscitet mei : concitet O 



IN LIB. I, 52-55. II, 1. 257 

p. 201. 202 C. p. 117. 118. 119 0. 

tamen ab utroque faciendum. Nam etaccusator iram in reum, miserationem 
vero pro se suscitare debet, et rursus defensor miserationem pro se, iram 
vero in accusatorem suscitare debebit. Hoc ita faciendum, quemadmodum 
etiam ab utroque et propriae argumentationes confirmantur et adversariorum 
5 reprebenduntur. Verum cum indignalioni et conquestioni iam dederit gene- 
rale atque commune praeceptum, quod ex attributis personae vel negotio 
sumi possint, dat tamen singulis proprioslocos, indignationi quindecim, con- 
questioni sedecim. Nec nos locorum ipsorum ordo moveat, quod in quosdam 
numeros ordinantur. Nulla etenim in ipso ordine rerum auxesis est, nullus 

10 gradus aut ad maius aut ad minus, sed idcirco locis ipsis numerus datus est, 
quia melius et tenentnr saepe praecepta nullamque recipiunt confusionem, si 
ad memoriam numeris conlocentur. Quamquam indijjgnationis primum locum 
recte sumpserit, quod ex rebus omnibus a numinibus traxit exordium: sed, 
utdiximus, in boc locorum numero rerum ordinem nolo quaeramus, sed ex 

15 more manifestioris praecepti factum esse meminerimus. Iam ipsi loci diligen- 
ter inspicientibus manifesti sunt, id est res, quae praecipiuntur, facile per- 
spici possunt. Illud tamen praeceptum tenere debemus, sive in indignatione 
sive in conquestione nos locis omnibus uti non oportere, sed bis, quos causa 
suggerat, neque his omnibus, sed quoad iudicantiuin animi moveantur. Quod 

20 si etiam uno aliquo loco factum viderimus, orationem continuo finire debe- 

mus; ira enim vel lacrimae dum incipiunt ac recentes sunt, plurimum valent. | 

55. Conquestio est oratio auditoris misericordiam captans] Diximus con- 

questionis opus hoc esse, ut animos iudicantium ad misericordiam moveat. 

Huic quoque dat proprios locos sedecim: in quibus, ut diximus, non erit no- 

25 bis rerum ordo quaerendus, sed quicumque locus ad misericordiam conficien- 
dam pro negotii qualitate sumendus. Hoc autem scire debemus, esse multos 
communes locos et indignationi et conquestioni, et recte: neque enim index 
potest nobis praebere misericordiam, nisi ira in adversarium consequatur, aut 
irasci poterit adversario, nisi in hoc ipso nobis animum praebeat misericordem. 



3o LIBER SECUNDUS. 

Crotoniatae quondam cum florerent omnibus copiis et in Italia cum pri- 
mis beati numerarentur] Omnis praefatio quasi similitudo est ad id, quod 
dicturi sumus. Ita in ea semper similitudo captanda est, quamquam saepe 
ad hoc deducitur, ut similitudo tollatur. Unde sive futura similitudo est sive 



2 debet /', sed corr. debebit 7 possunt O 8 XVI mei: sexdecim O, item 

v. 24 11 tenent D 18 sed iis O 22 auditorum BF 24 qiioque mei: autem O 

26 multos esse O 29 ipso BF corr. ex ipse. In D esi subscriplio: \. fabti lav- 

RENTI EXPLATIONVM IN RHETOC. LIBER PRIMVS. EXPLICIT. INC?T. LIBER II FELICITER. PoSl 

quae sequitur iitulus: de adtribvtis p€rsona€ ; inseria enim sunt tria capita, quae ad 
calcem Victorini (p. 249 — 255 ed. Capp., p. 174 — 180 ed. Orell.) vulgo leguntitr, sed 
Victorini non esse facile apparet. F quoque eadem capita hic liabet , sed caret sub- 
scriptione. In B exsiant in fine libri II alia manu paulo recentiore scripta; in fine 
libri I est in eodem Tiaec subscriptio : marii . fabii . victorini rhetoris in rhetob m. 

TVLL CICER LIB I. €XPLIC. INCIPIT. II. 

31 Crotonitae D pr. ?n., ilem v. p. 258, 15 copiis D s. I. cum primis DF: 

cnm iu primis BO 32 numerarentur] add. in F templum iunoni, item D s. I. m. 2 

ad id nos: ante i&libri 33 capienda F 34 ab boc DF l similitudo futura O 

RHETORES LATINI. 17 



258 VICTORINUS 

p. 119. 120 C. p. 202. 203 0. 

non, in eo, ad quod praefatio praeparatur, animadvertendum semper est, 
utrum in toto similitudo praefationis paretur an in partibus an in parte. Fre- 
quenter enim cuncta conveniunt, frequenter diversis in praefatione positis 
cum ea re, ad quam praefatio ducitur, quaedam in praefatione similitudo 
confertur. Hic, ad quod ducitur praefatio, illud est, ex multis artium scri- 5 
ptoribus electa multa el ad unam quam scripsit artem, quo pulchrior redde- 
retur, praecepta ex multis multa collecta. Huic igitur rei praefatio illa est, 
Zeuxin, pictorem nobilem, Helenae simulacrum pinxisse, sed cum conductis 
etin unum vocatis quinque virginibus quidquid esset pulcherrimum delegis- 
set. Hoc, ut perspici licet, in summa convenit, quia hic et ille multa de mul- 10 
tis; verum praefert Tullius opus suum, quod magis multa ipse, si quidem 
praeteriti temporis scriptores et praesentis in iudicio habuit, et non unius 
civitatis nec unius linguae, quippe cum et Graecos et Latinos: at vero Zeuxis 
ex una civitate et ipsius temporis eligendi habuit facultatem. 

Crotoniatae quondam cum florerent] Si partibus conductis tota conve- 15 
niunt, puichra semper et praecipua dicetur esse praefatio. c Crotonialae' Ro- 
mani sunt: c cum florerent omnibus copiis' Romanis convenit: item convenit 
c et in Italia cum primis beati numerarentur'. c Iunonis' vero c templum, quod 
locupletare egregiis picturis voluerunt': sic et eloquentiae vel facundiae tem- 
plum. c Zeuxis' Tullius. Cum multa di|cendi genera sint, ut inter picturas 20 
multas I Helena, ita inter ceteras dictiones eminet semper oratoria, et ut Zeu- 
xis in femineis pingendis vultibus summus, ita in orationibus Tullius. Pinxit 
Zeuxis multa, quae usque ad nostram memoriam manent: saecula posteriora 
tenent, quidquid pinxit oratio Tulliana. Zeuxis Helenae se simulacrum pin- 
gere velle dixit; non enim Helenam, sed simulacrum fuerat traditurus: ita 25 
Tullius scribendo artes, non orationes, non ipsarn eloquentiam, sed simula- 
crum eloquentiae fuerat traditurus : hoc convenit et illa sententia : c quod ex 
animali exemplo mutum in simulacrum veritas transferebatur'. Mutum enim 
simulacrum eloquentiae ars eius, ipsa autem eloquentia quasi animal. Ita pro 
parte poterit ei rei, ad quam conferlur praefatio, convenire, relictoeo, quod 30 
postea praeponitur, quod, cum Tullius ex omnibus multa quaesierit et omni 
tempore, Zeuxis ex una civitate et uno tempore conparavit. 

2. Ac si par in nobis] Finito praefationis uno genere, similitudinis sci- 
licet , nunc praelationem, quae etiam ipsa in praefatione facienda est, incipit 
dicere. 35 

Exemplorum eligendi poteslas] ideo hoc opus esse posse melius. 

Principe illo atque inventore Tisia] Corax et Tisias artes primi oratorias 
apud Graecos scripsisse dicuntur. 

Sicut et ipse, cuius instituta sequebantur, fecerat] Gloria Xenocratis 
philosophi motus Aristoteles philosophiam exercuit, gloria Isocratis motus 40 
rhetoricae praecepta conscripsit. 



4 ducitur FB 2 : dicitur DB X 6 elementa mulia DF 8 Zeii9in mei, Zeuxim 
simulachrum DB el sic deinceps sed cum — delegisset DF: sed eum — delegisse 
BO 10 H.oc — licet om. F l , Et per hoc ut perspiei licet F s. I. m. 2 in sum- 

mam BF 12 scribtorcs D 13 Zeusis mei et sic deinceps 16 praefatio esse 

dicetur B 18 cum primis D el corr. F: cum in primis BF X enumerarentur DF 

corr. ex numer. 19 templum quod religiosissime colebant locupletare F 20 Zeuxis 
rn F erasum est Tullius DF: et tullius B, est Tullius O 22 in pingendis femi- 
neis O 27 hoc B: lio D, huic F sed ex correctione 29 pro parte B x : pro par- 
tes D, per partes F corr. ei B 2 31 praeponitur DB: ponitur FO omne D 
33 par in nobis B: par in nobis huius F, pari nomines D 34 ad praelationem D, 
a praelatione F, sed e corr. 37 kopaz et ticia mei 38 scribsisse D 39 exe- 
nocratis DB l 40 aristotelis DF motus om. F 



IN. LIB II, 1—3. 259 

p. 203. 204 C. p. 120. 121. 122 0. 

3. Artis sibi curam adsumebat] Voluit enim Aristoteles propter Isocra- 
ten, cum philosophus esset, etiam praecepta dicendi tradere. 

Alterum communi hominum infirmilati, alterum singulari] Non intelle- 
gere omnium potest esse et est vitium commune, singulare vitium est, ut, 

5 cum non intellegat, in eo, quasi intellegat, perseveret. 

Haec commode perscripsisse videamur] id est, ut praecepta commode 
tradidisse videamur. 

Adroganter adsenserimus] hoc enim magnum vitium, temere adsensisse. 
Igitur primus liber, exposito genere huius artis et officio et fine et ma- 

10 teria et partibus, genera controversiarum et inventiones et constitutiones et 
iudicationes continebat] Propositurus quid dicendum sit in secundo libro, 
prius enumerat, quid in primo dixerit, de genere artis, de officio, de fine, 
de materia, de partibus, de inventione et eius constitutionibus ceterisque re- 
bus. Item de partibus orationis, quas cum pleno praeceptorum genere con- 

15 pleverit, confirmationem et reprehensionem non ad causarum species, sicut 
oportuerat, adplicavit; dedit enim praeceptum, quo modo in omni causarum 
genere argumentandum sit. Ergo nunc ad species adplicata argumentatione 
dicturum se pollicetur, ita tamen, ut non de expolitione argumentatioj(nis, 
quae in primo plenissime tractata est, sed de argumentis loquatur in uno 

20 quoque genere causarum, id est in coniectura, fine, qualitate, translatione | 
et ceteris his incidentibus. Et potuit quidem hoc esse contentus, ut speciali- 
ter de constitutionibus diceret in quocumque genere causarum quae essent 
confirmandi praecepta, quae reprehendendi. Verum quoniam ipsa quoque ge- 
nera causarum propter suos fines diversos diversa praecepta desiderant, cum 

25 iudicialis habeat aequitatem, demonstratio honestatem, deliberatio honesta- 
tem et utilitatem, confirmandi et reprehendendi praecepta quae sint in con- 
stitutiones singulas, divisit in iudiciali genere causarum, in postrema libri 
parte de deliberatione et demonstratione propter fines proprios aliqua tra- 
ctaturus. 

30 c Exposito genere', quod eloquentia magna et ampla pars est civilis cu- 

iusdam quaestionis : c officio': officium eius artis est dicere apposite ad per- 
suadendum ; c fine', finis persuadere dictione: c materia', quod V7i6&s6ig sit 
(non autem omnia, ut voluit Gorgias Leontinus) aut etiam &£0Lg, ut voluit 
Hermagoras: c partibus', inventio, dispositio, elocutio, memoria, pronuntiatio: 

35 c genera controversiarum' id est genera causarum, iudiciale, deliberativum, 
demonstrativum : c inventiones' : nam de quinque partibus [orationis] solam 
inventionem trajctat: c deinde partes orationis', exordium, narrationem, par- 
titionem, confirmationem, reprehensionem, conclusionem. 

Quo pacto tractari conveniret argumentationes] syllogismum et indu- 

40 ctionem. 

Hic tantum ipsa inventa] id est argumenta ipsa , non et expolitionem. 



1 Isocratem BO 6 prascribsisse D uidemur F l 8 adserimus D 

uitium est F 10 et constitutioues om. DF 14 compraebuerit O ex cod. Basil., 
a quo abest pleno ; comprehenderit coni.\Kayser 16 genere causarum B 17 ap- 
plicat D 19 de om. F 20 in coniectura, fine] f i. e. in statn coniecturali, defini- 
tivo\ Capp. 31 quaestionis mei: rationis Capp. el O ex leciione varia orationis 
officio F: officii D, om. B 32 fine F, ut voluit Orelli: om. DB 36 inuentiones 
mei: inventione O ex prava coni. Capperonnierii orationis] Hlle genitivus perperam 
hic intrusus erat ex versu consequenti. Nam inventio , dispositio , elocutio etc. sunt qui- 
dem partes xrjg qrjtOQLKrjg, non autem oraiionis\ Capp. 37 narratio partitio con- 

firmatio, reprehensio conclusio D, sed singulis nominibus syllaba ne superscripta est; 
veri videniur nominativi, ut supra partibus sic explicatur : inuentio dispositio etc. 
39 conuenire et D 41 non et DF: non BO 

17* 



260 VICTORINUS 

p. 204. 205 C. p . 122. 123 0. 

Aut ad sententiae dictionem] Constitutiones omnes iudiciali in genere 
causarum tractabuntur. 

4. Nunc a.coniecturali constitutione proficiscimur] Secundus liber con- 
firmationem et reprehensionem ipsis constitutionibus adplicavit, cum primus 
liber generaliter omnem materiam omnibus dederit, Ac primo de coniectura 5 
proponit exemplum, non ipsum exemplum tractaturus, quoniam in exemplo | 
non omnia inesse possunt, quae cadunt in coniecturam : omnia enim exempla, 
quae in coniecturam veniunt vel venire possunt, praecipienda fuerant. In ar- 
gumentis ergo de coniectura erit praeceptio, quia exinde in thema quodlibet 
conieclurale, quod necessarium fuerit, facile poterit devocari. Hoc autem fieri 10 
a Tullio intellegamus etiam in omnibus constitutionibus, ut exemplum cuius- 
libet constitutionis det, non tamen ipsum tractet exemplum. Proposito itaque 
exemplo coniecturali secundum praecepta primi libri docet quae sit intentio, 
quae depulsio: ex quibus duobus quae sit constitutio: deinde admonet, quod 
in coniectura eadem, quae quaestio est, ipsa est iudicatio e occideritne'. In 15 
eoniectura enim factum non conceditur, unde non potest ex deductione ratio- 
nis et refutatione nasci post quaestionem primam alia quaestio, quae dicitur 
iudicatio. Subiungit post admonitionem dare se praecepta huic constitutioni 
et argumentorum locos omnes coniecturae convenientes, ex quibus in quam- 
libet coniecturam, qui necessarii fuerint, devocabuntur. Sunt igitur con- 20 
iecturae loci [hi] principales: a causa, a persona, a facto. A causa est, quam- 
obrem fiat aliquid et quae parit voluntatem; de causa enim loquitur hominis, 
non rei: qua causa volumus probare, quod voluit facere is, cui intenditur 
factum. Persona autem omnis ille est , qui quid fecisse dicitur, hoc est, illa 
ex omni vita per adtributa personis sumpta adprobatio ad id quod intendilur 25 
factum. At vero a facto probationes habebunt facta illa omnia, quae probant 
factum illud, unde iudicium est. Nam factum || tria significat: est factum vitae 
praeteritae, quod personam probat, est factum et illud, quod intenditur, 
ipsum illud quod dicitur c occidisti': est factum tertium hoc, quod tribuit ar- 
gumentum ad factum illud, unde iudicium est, ut Hransisti, clamasti', quibus 30 
probatur ^occidisti'. Hoc est ergo ultimum, quod dixit r a facto': quod ipsum 
perspicietur in tribus illis, ante negotium, in negotio, post negotium, simul 
cum suis, per quae se explicant facta, loco, tempore, modo, occasione, fa- 
cultate. Ergo haec tria sunt, quae coniecturae suggerunt argumenta, causa, 
persona, factum. 35 

5. Causa ipsa dividitur in duo, in inpulsionem et ratiocinationem. In- 
pulsio motum habet repentinum, non voluntarium, ut amor, vinolentia et 
omnino omnia huiusmodi, quae veniam merentur, si confiteatur id ipsum, 
quod fecisse arguitur. Nam si negat, argumenta sunt a causa, ut est c fecisti, 
quia vinolentus fuisti: fecisti, quia amore fecisti: fecisti, quia iracundus es': 40 
quibus causis probatur facere potuisse quod negat. Ratiocinatio autem causa 
est et.iam ipsa voluntatis; baec ralione faciendi fuisse ostendit voluntatem aut 



1 ad DF: om. BO 3 proficiscainur F 2 , proficiscemur BO 4 malim adplicabit 
9 exinde mei: exemplum cod. Bas el 15 in coniectura eadem. quae D x \ In.con- 
iectura non conceditur (concedetur 0) eadem (eademque B 2 0) quae D corr. m. 2 BFO 

16 diductione F 21 hi om. D pr. ?«., hii D s. I. 23 uoluimus B quod 

mei: quo 24 ille mei: illa B 2 qui quid nos: quid D, qui BF, quae B 2 
illa mei: sola 28 probat, est enim faclum F 29 quod dicitur B: quod igi- 

tur DF, quod dicitur: igitur factum D s. L m. 2 quod tribuitur (sic) arg. ad D 
add. inmarg. m. 2 81 est ergo ult. D: ergo est ult. BF, ergo ult. est 33 cum 
suis] cum V (quinque) his coni. Oreili praeter necessiiatem 34 trea D 36 Causa 
ipsa diuiditur in duo mei: Causa distribuitur 37 uoluptarium D corr. ex uolnn- 

tarium uinulentia D l 39 ut est ?ios: ut sit libri 40 uinulentus D 



IN LIB. II, 3 — 5. 261 

p. 205. 206 C. p. 123. 124 0. 

non faciendi, qnae sumitur ex ratiocinatione vel boni vel mali, sive iam prae- 
teriti boni sive futuri, pariter mali vel praeteriti vel futuri. | Quod nos dixi- 
mus malum vel bonum, id est ut gloriae causa, ut amicitiarum, ut inimici- 
tiarum ulciscendarum et metus et pecuniae. His igitur commodis vel incom- 
5 modis hos gradus dat primos: c commodi retinendi', utique quod haberet, 
c augendi', deinde f adipiscendi', id utique [est] quod non habebat: c contra 
incommodi reiciendi', pariter et hic, quod habebat, f minuendi, devitandi', 
utique quod futurum eraL Ita tria haec tribus superioribus respondent, com- 
modis incommoda, illic retinendi, hic reiciendi, illic augendi, hic minuendi, 

lo illic adipiscendi, hic devitandi: quibus etiam illa accident, ut aliquid incom- 
modi sumamus, vel ut maius commodum consequamur vel ut maius incom- 
modum vitemus: aut rursum commodum aliquod praetereamus, vel ut maius 
commodum adipiscamur vel ut maius incommodum devitemus. Nam et su- 
scipi incommodum parvum potest, ut maius aliquod commodum consequamur 

15 vel incommodum maius vitetur: et rursum commodum contemni potest, vel 
ut maius commodum consequamur vel ut maius incommodum vitetur: ut 
leno contentus fuit sine lucro meretricem dare, ne ab || Aeschino verberare 
tur: et velut in Verrinis accipi potest: malo emere quam rogare. Rur 
sus contempto commodo suscipi maius commodum potest, ut Terentianum 

20 illud est in Sannionem: pecuniam in loco neglegere maximum in- 
terdum est lucrum. 

Quaestio eadem coniecturalis quae iudicatio] quia ratio deest; non enim 
factum in confessione est. Ideo eadem erit iudicatio quae quaestio. 

Et in horum locorum] quae coniecturalia sunt: c et in ceterorum', id est, 

25 ceterarum constitutionum: 'convenire', id est locos. 

Omnis igitur ex causa, ex persona, ex facto ipso coniectura capienda 
est] Omnis hic locus a causa sive inpulsionis sive ratiocinationis coniecturae 
maximum est fundamentum, non quod, cum causa sit, continuo et facinus 
conprobetur, sed quoniam facinus nullum est, quod non ante causa praeces- 

30 serit. Supponit deinde locos, quibus accusator utitur, cum adserit inpulsione 
aliquid esse factum. Ex quibus primus est amplificatio eius rei, quae inpul- 
sionem pariat: deinde adprobatio, quid ex ea fiat, per exempla, ut c amore se 
interfecit'. Tertio loco conparationem facimus, et declarata inpulsione even- 
tum eius causae fuisse concludimus. His tribus locis accusator utitur in inpul- 

35 sione: in ratiocinatione vero his, quos nunc dicam, demonstratione, quid pe- 



18 Verr. IV, §. 12. 20 Adelph. 2, 2, 8. 



1 uel mali uel boni F 2 nos D corr. ex non 3 bonum uel malum 
4 et metus et pec. mei: ut metus , ut pec. 5 haberet DF: habet B add. et s. lin., 
habet, et 6 est nos inclusimus 7 hic tnei: id imminuendi 9 mu- 

nuendi D 10 quibus his etiam D incommodi Capp.: commodi mei 12 rur- 

sum ut commodum el B corr. tn. 2 14 suscipi commodum D 15 uel mei: 

uel ut uitet D, uitemus F rursus commodum mei: parvum commodum 

16 maius aliquod commodnm consequatur mei uitet D; post uitetur est 
in BF: et rursus reum (rerum F ex corr. et B m. 2) commodum contemni potest; 
eadem vv. D in marg. habet 17 aeschino mei: Aeschine 18 malo emere scripsi: 
malo DB X F { , malo non habere BF corr. et 20 in Sannionem nos: in suasione 

codd. et 0, in Sannione coni. Orelli 22 Quaestio — iudicatio D 1 : Quaestio uero 

eadem coniecturalis est quae et iudicatio D corr. BFO. Haec f Quaestio — — con- 
uenire, i. e. loco*' loco suo videntur mota esse et post pag. 260 , 35 pertinere. 24 
locum D coniectura F 1 ceterorum D^B 2 : ceterarum D 2 B l F 25 id est tnei: 

scilicet 33 interficit DB L 35 iis 



262 VICTORINUS 

p. 206. 207 C. p. 124. 125 0. 

tierit, quid fugerit, augmento, quanta res sit, quam adpetierit aut fugerit. Prae- 
ter haec duo, immo in liis duobus etiam illud accusator considerare debebit, 
ne forte ista, quae secutus sit aut fugerit, in opinione tantum habuerit reus, 
neque consecutus sit commoditatem neque ullum malum fugerit: sed dicendum 
est ei ita fuisse visum, qui arguitur, et sit sua opinione deceptus. Opinio au- 5 
tem dupliciter decipit, modo dum rem aliter putat atque est eadem res, modo 
dum aliter | evenit quam putavit. Res fallit, si mala creditur, cum bona sit, 
vel contra vel neutrum vel utrumque. Ergo cum hoc intellegi possit, fallit 
homines. Cum in re reus uti hac coeperit forte defensione, non sibi anti- 
quiorem fuisse pecuniam vita aut fratris aut amici, accusator debet verum ar- 10 
gumentum condere (est enim credibiie), sed confirmare debebit, hoc ei, qui 
arguitur, non ita visum fuisse, et hoc adprobare ex attributis personae, non 
hanc illum habuisse opinionem, vel illam potius habuisse, quod talis est, quod 
scilicet personae est. Sic argumentabitur accusator de eo, cuius opinio falsa 
est in re. Cum autem eventus fallit, quod accidit exempli modo, cum aliqui || 15 
misso telo alterum interficit, ut in scholae controversiis: ut vero in causis 
forensibus, cum quis eum dicatur necasse, cuius heres non sit, se tamen 
sperarit heredem, accusatoris locus est, cogitationem spectari debere, non 
eventum. Et haec de ratiocinatione. In causa autem omni, sive in inpulsione 
sive in ratiocinatione, laborandum est, fuisse illis potestatem aut facultatem 20 
aut voluntatem. Potestas est, qua posse ostenditur : facultas est, qua adiuto- 
res et cetera demonstrantur : voluntas est, qua velle vel voluisse aliquid de- 
claratur. Ita aliud erit voluntas, aliud causa, sive inpulsione sive ratiocina- 
tione: illae enim efficiunt voluntatem, non autem quod efficitur: hoc esse 
debet, quod est illud quod efficit. Nam saepe causae sunt et deest volun- 25 
las, quae probari potest vel fuisse vel non fuisse, tametsi causa praecessit. 
Hic ex personae potius attributis confirmabitur, quibus talis doceatur, ut 
potuerit causis commoveri. Haec igitur accusator dicet, cum volet alios 
defendere, quibus fuisse causa faciendi declarabitur. Deinde adiunget etiam 
alios locos, quos defensori Tullius dabit ad se purgandum; quibus locis ute- 30 
tur, sicuti diximus, accusator, cuin defendet alios, sed hoc brevi faciet: illo- 
rum enim defensione alterum vult accusare, non ipsos ostendere innocentes. 
Ita in maiore esse actu non potest, quod alteri proficit. 

Omnis igitur ex causa, ex persona, ex facto ipso coniectura capienda 
est] quae parit voluntatem, velle vel voluisse, id est causa, qua quid ortum 35 



1 augmenti mei, forl. ex augmentis, ac videtur in F littera erasa esse 3 se- 
cutus fuerit 5 quia arguitur D et sit] etsi sit coni. Orelli parum probabi- 

liler ; ipse malim et quocl sit 6 modum rem D 8 possit fallit mei (sed in F 

opinio sup. fallit): possit, quocl opinio fallit 9 homines, tum in re, tum in euentu, 
quum in re reus etc. 0; glossam pravam cum in re tum in euentu FB m. 2 in marg. 
habet 1) condere DB l : concedere B*FO 13 uel DF: sed BO 14 scilicet et F 

15 aliquis F (sed quis in ras.) et 16 interficit DF: interfecit BO ut 

uero F: ut nero DB 17 quis cum mei , sed habet B signa iranspositionis , eadem, 

ut videtur, manu addiia se tamen nos: sed tamen libri 19 in om. DB l 20 

laband*** est D l 21 potestas qua D 22 aliqui Z? 1 23 siue inpulsione siue 

ratiocinatione BF l : sine inpulsio siue ratiocinatio Z) 1 , siue inpulsio sit siue ratiocinatio 
DBF ex corr. *Dixit paullo supra duplicem esse causam, unam inpidsionis, alteram ratio- 
cinationis, sed paullo post clarius ita loquitur: causa, quae parit voluntatem sive per 
inpulsionem sive per ratiocinationem '. Capp. 24 illa D l B 2 25 causae Christ: 

et causae codd. 26 praecesserit cod. Bas. et 27 hic mei (sed c in D s. I.): 

hoc quibus aliis potuerit D pr. m. 28 dicet F: dicet et DBO 

31 accausator D 32 alterum D 1 : alterum alius D % BFO 33 in maiore esse actu 
non p.] c i. e. in prolixiore oratione seu oralionis parte. Hoc enim refertur ad supe- 
riora illa verba: sed hoc brevi faciet'. Capp. quod] quam F pr. ?n. 35 quae] 

ex causa, quae coni. Capp. 



IN LIB. II, 5. 6. 263 

p. 207. 208. 209 C. p. 125. 126. 127 0. 

sit ostendimus: attributum personae, id est e persona': attributa autem ne- 
gotio , id est quod ait c facto'. | 

Causa tribuitur in inpulsionem et ratiocinationem] rationem scilicet, non 
ratiocinationem illam, ut supra legimus, syllogismi. | 
5 Ut amor, iracundia, aegritudo] Inter iracundiam et iram hoc interest, 

quod iracundia perpetua est, ira ad tempus suscipitur. Atque hoc fit ut ira- 
cundia sitinpulsio, ira ratiocinatio , ut e odio quis iratus vel metu occidisse 
dicatur', quod est raliocinationis. Ceterum iracundum esse quia semper est, 
ad inpulsionem ** dicimus, quae propter talem natnram admissum facinus 
io possit ostendere. Aegritudinem vero morbum animi posuit, non corporalem. 

In quibus aut commodi aliquid maioris adipiscendi causa aut maioris 
vitandi incommodi suscipitur] ut aliquid incommodi suscipiatur propter duas 
res, vel ut maius aliquod commodum consequamur vel ut maius incommodum 
devitemus. 
15 Hic locus est] id est, a causa. 

Nisi aliquid quare factum sit ostenditur] quid sit causa: quae parit vo- 
luntatem sive per inpulsionem sive per ratiocinationem. 

Accusator ergo, cum inpulsione aliquid factum esse dicet] Locis confir- 
mationis a causa per inpulsionem primo datis iamque confirmationis praece- 
20 ptis datis, redit ad reprehensionis modos. 

Qui simili inpulsu aliquid conmiserint, et similitudinum conlatione] ut 
adplices exemplum et doceas simile conparando. 

Et ipsius animi adfectionis explicatione curandum est] ut ipsius adfectio- 
nis, hoc est rei, sit explicatio. 
25 Ut non mirum videatur, si quod ad facinus tali perturbatione commotus 

animus accesserit] id est, ut veri simile probet et per exemplum et per expli- 
cationem animi adfectionis. 

6. Ut quod eius fieri possit] quantum in hac re fieri potest. 

Quid in opinione eius, quem arguel, fuerit] ut non solum quid conse- 
30 cutus sit, verum etiam quid speraverit. 

Si ostendi potest ei visum esse, qui arguatur] ut voluntatem criminetur 
etiam si effectus defuit: ut ex eo causam habuerit, quia timuit, quia speravit, 
etiam si nihil aut commodi aut incommodi acceperit. 

Nam opinio dupliciter fallit homines] Opinio fallit in re, cum opinio vera 
35 non est et errat ab eo, quod in vero est, ut, cum res || mala sit, bona creda- 
tur vel contra. | Eventus fallit opinionem, cum opinio quidem vera est, sed 
eam interveniens casus decipit, ut cum res bona est et bona creditur, sed 
aliquo casu in malum vertitur. Iam in causa ipsa hoc modo possumus dicere, 
id ut dicamus: c ideo occidisti, quia te heredem fore putasti, licet ille alium 
40 heredem fecerit': ita semper in opinione est. Et eventus fallit et res, cum 



1 id est] id ex F corr. in id e ex 3 tribuitur mei quoque : distribuitur Capp. 
et ratiocinationem mei: et in ratiocinationem O rationem ed. Basil. : ratio DB, ratio- 
cinationem F 6 ut ira sit inpulsio, iracundia ratiocinatio Kayser in Philol. VI, 717 

8 esset F 9 ad impulsionem est O ; nos signum lacunae posuimus 1 1 aut 

incommodi aliquid maioris adipiscendi commodi causa O cum Capp. causam D 
12 aliquid incommodi Capp.: aliquid commodi mei 15 locus est DB: locus F 1 , lo- 
cus sicut aliquod fundamentum est F 2 0, sed F 2 est fundam. a causa D (cf. v. 19): 
causa BFO 16 sit F s. I. 18 Ergo accusator O 19 iamque ( Namque DB) 

confnmationis praeceptis datis (datis D in ras.) mei: om. O 23 adfectiones D 
ut DB % : et B X F 28 quod mei: quoad O potest DB: posset F, possit O 31 
ostendi potest B: ostendit DF 32 defuit B corr. ex defuerit, defuit; nam opinio 

dupliciter fallit DF 35 aberrat coni. Orelli 37 sed D s. L 38 hic modo DB l 

39 id ut D : id est ut BF 40 in opinione est eventus. Et eventus fallit et res 



264 VICTORINUS 

P- 209 C. p. 127. 128 0. 

aut alius modi est quam creditur, aut aliter evenit, quam putatur habuisse 
provenire. 

Autnon is eventus est, quem arbitrati sunt] cum aut ipsa res qualis sit, 
ignoratur, aut cum res certa fuerit, aliter eveniat, quam putatum est [aut id, 
quod bonum est, malum putant et reliqua]. 5 

Hoc intellecto] quod homines inpellantur non sola ratiocinatione vera 
rerum, verum etiam falsa: ? hoc intellecto', quod fefellit illum res. 

Illi ita non esse visum] ut quamvis verum sit quod dicatur, ipsi tamen 
non fuerit ista sententia. 

Ex iis, quae ad personam pertinent] adtributa personae, quae probant 10 
personam. 

7. Ut si qui dicatur alium occidisse ac voluerit] Exemplum ad eventum 
falsum probandum posuit, non ad probationem causae per coniecturam. 

Aut eum necasse, cuius testamento non sit heres] exemplum in causa. 

Non quo casu utatur, ad rem pertinere] expaGig, id est eventus, acci- 15 
dentia, effectus, casus. 

Totestas, si aut nescisse aut non adfuisse' et reliqua] Non fuit necesse 
facere, etiam si causa fuisset: et si fuisset causa vendendi propter aes alie- 
num, non tamen necessitas, ut deos patrios venderet. 

8. Defensor autem ex contrario primum inpulsionem] Dati sunt loci ac- 20 
cusatori, quibus uti debeat ad probationem causae per inpulsionem; item alii 
dati sunt, quibus uti debeat ad probationem causae per ratiocinationem. 
Nunc supponit defensoris locos infirmandi inpulsionem et infirmandi ratio- 
cinationem. Infirmandae inpulsionis loci sunt quattuor, negare, minuere eius 
effectum, qui intenditur, inpulsionis ipsius naturam docere, confirmare ex- 25 
emplis et similitudinum propositione. Ratiocinationis loci sunt quattuor: quo- 
niam ratiocinatio aut in re est aut in opinione, in re commodi vel incommodi; 
loci eius erunt, negare commodum, minuere, dicere aliis magis fuisse, aut 
tantum et || sibi quantum et aliis, aut incommodum maius quam commodum. 
Parfter et de incommodis ista dicentur: quod dicitur evitatum, nullum fuisse so 



17 sqq. secundum Cic. Verr. IV, §. 11. 



coni. Orelli; ?ws verba aliier distinximus 1 aliter evenit ed. Ascens.: aliter creditur 
codd. habuisse] <hoc est potuisse, idque Graecorum more , apud quos to b%blv ha- 
bere saepe sumitur pro rcp SvvuG^ai posse'. Capp. Nobis verba corrupta videntur , 
praesertim cum appareat totum locum turbatum et glossematis foedatum esse. 3 est 

om. D cum aut ipsa res etc.] haec explicatio non quadrat ad id, quod in lemmate 
positum est; quadraret, si lemma esset r opinio dupliciter fallit', quae verba supra 263, 
32 alieno loco in DF addita sunt. 4 immo euenit aut — et reliqua] haec verba 

a ?iobis inclusa, quae ad verbum ex Cicerone petita sunt (§. 21), lemma videntur, ciriits 
explicatio intercidit; in DF sequiturpost et reliqua hoc glossema obscurum: masculinum. 
femininum. neutrum. commune 6 Hoc intellecto — etiam falsa om. F 1 sola mei: 

solum 8 non esse ila uerum D corr. ex uirum 10 his mei 12 si quis 
uoluerit exemplum'. Exemplum D 14 aut enim eum F, in D enim s.^ I. post 
aut negasse D 15 ante snfittGLg addidit Capp. ex ed. Basil. verba: xct xscpu- 
laia coniecturae sunt, quod glossema, quod a meis quoque abest , iam Orelli merito in- 
clusit. 17 nescisse D corr. e necesse 18 facere etiam si causa uendendi D pr. m. 

etsi fuisset ecld., ut si fuisset F corr. 19 uinderet D 20 inpulsione D 
accusatoris I) 1 21 causae per ratiocin. D in marg. habei 23 tunc D corr. 

locos infirmandi inpulsionem et infirmandi ratiocinationem scripsi: locos infirmanda in- 
pulsione et infirmandi ratiocinatione D, locos in infirmanda impulsione et (et in F) in- 
firmanda raliocinatione BFO 24 infirman D l , sed corr. infirmandae 25 affectum 

B l F natura D 27 est aut in re B 28 negare, commodum minuere minuere] 
inuere D 



IN LIB. II, 6-11. 265 

p. 209. 210 C. p. 12S. 129 0. 

incommodum, non tantum fuisse, aliis magis fuisse incommodum, aut et aliis 
tantum quantum sibi , aut maius commodum quam incommodum. Si in ratio- 
cinatione opinio ponetur, infirmantis loci sunt quattuor: non tale esse vel 
commodum vel incommodum, ut possit aliquem fallere, maxime se non po- 
s tuisse: quod firmabitur persona. Post haec omnia defen|sor uti poterit omni- 
bus locis accusatoris, si in alios crimen transferre voluerit. Quemadmodum 
enim accusator, reum ul convincat, defendit alios et utitur partibus ac locis 
defensoris, ita et defensor, ut se-purget, accusabit alios et in hoc utetur 
partibus ac locis accusatoris: aut si fuisse concedet, extenuabit, quia auget 
io accusator. 

9. Ex persona autem coniectura capietur] Explicitis praeceptis omnibus 
ad causam pertinentibus, subiunguntur praecepta de personae attributis, 
quemadmodum his uti possit accusalor, quemadmodum etiam defensor in 
coniecturali constitutione. Et haec quidem personae attributa in primo libro 

15 quamquam singula exposuerit et explicarit, hic tamen nunc breviter repetit, 
quae ipsa sint et quid sint, post praecepturus, quemadmodum his uti possit 
accusator, quemadmodum defensor. 

Quo in genere est virtus, scientia] animi, id est stultitiae contraria. 
Amor, iracundia] adfectio enim facile eventnm suum declarat signoque 
20 ipsa est eius rei, quam ex se parit. 

Et ipsorum vis] quid ipsa sint, non quid ex se gignant. 
Et quae res harum aliquam rem consequatur] quid ex se gignant, non 
quid ipsae sint. 

10. Ac personis quidem res hae sunt attribulae] Expositis breviter attri- 
|25 butis personae, quia ita res repetita poscebat, dat accusatori ex his praece- 

ptum , ut excutiat vitam praeteritam. Parum est enim causam commendasse 
solam, si non, quae ab hac inpelli posset, persona consentiat. Ergo accusa- 
tor ex vita praeterita proferre debet similia peccata, similes causas in rebus, 
vel in paribus vel minoribus vel maioribus: si similes proferre non poterit, di- 

30 spares proferat. Atque haec nocentis vitae sunt. Si innocens vita praeterita est 
illius, qui reus est, locus communis inducitur: vitam praeteritam spectari non 
oportere, quod ea potuerit esse occulta, aut fortasse ad peccandum cum ani- 
mus fuerit, defuerit causa vel potestas vel occasio. Deinde alius locus com- 
munis: non ex vita praeterita praesens iudicium, sed ex praesenti iudicio vi- 

35 tam spectari oportere. Sin autem vita alicuius ignorabitur, praetereundus 
ab accusatore hic locus est dicendumque cur praetereatur, quod ignoretur 
vita: statim ad alia argumenta properandum, quae sunt ex ipso negolio in fa- 
ctis dictisque eius, qui reus est, conlocata. 

I 1. Defensor autem primum, si poterit, debebit vitam eius, qui insimu- 

4olabitur, quam honestissimam demonstrare et. reliqua] qni defensori a per- 
sona contrarii loci sunt. Nam primum laborare debet, ut honestam rei vitam 
demonstret: quae declarabitur officiis vel communibus et notis vel maximis 



1 non tantum fuisse D: non tantum fuisse commodum quam incommodum BFO, 
sed in B commodum quam punctatum fuisse commodum BF pr. m. et om. B 

2 aut magis B Si in mei: Sin accusator dixerit cet.] Si in O 5 personam 
D 7 reum ut nos: eum DF l , ut eum F 2 , cum BO et in hoc utitur F, sed in 
hoc s. I. m. 2 8 utitur mei 12 de personae attributis F: personae attributis D, 
personae attributa BO 13 et quemadmodum iis O 16 iis O 18 animi mei: om. O 

19 enim non facile B, in D non s. I. est 21 sint mei: possint O 22 conse- 
quantur O 23 ipsae sint D 1 : ipsae possint D Z F, ex se ipsae possint BO 24 heae F, 
eae O 27 consentiet FO 20 in om. O si om. D, uel si O et corr. B 32 po- 
tuerit nos: poterit libri 35 vitam praeteritam Christ exspectari mei 36 igno- 

raretur F 37 statimque O et corr. BF 38 conlotata D 40 et reliqua om. O 



266 VICTORINUS 

p. 210. 211 C. p. 129. 130 0. 

et raris aut cum periculo aut cum labore praestitis, officii causa, nonneces- 
sitatis, et praestitis in parentes, cognatos, amicos, rem pubiicam. Sed ista 
beneficiorum commemoratio parva est, quia multorum vita exemplo est na- 
turam posse mutari: ut morum instituta perseveraverint, declarandum est: 
nihil aliquando deliquisse, numquam ab officio recessisse; fuisse et causas et 5 
fa|cultatem, numquam tamen voluisse peccare. Atque in his ostendendis oc- 
casionibus laborandum est: earum rerum namque copiam fuisse in faciendo 
et facere noluisse, quarum rerum nunc crimen in iudicio est, ut si avaritiae, 
cupiditatis. Deinde locus communis inducendus est, quo indignum esse cum 
conquestione declarandum est, ut qua causa inpelluntur ad peccandum vitiis io 
omnibus pleni, hac, cuius vita praeterita purgata sit, inpulsus esse dicatur. 
Deinde alins locus communis: vitam honeste actam reo debere prodesse: 
ipsam esse certissimam testem morum et voluntatum: criminationem inimi- 
corum invidia facile posse conponi. Haec, si honesta vita est. At si inerunt 
aiiquae turpitudines, laborandum est, ut falsa esse dicamus inimicorum cri- 15 
minatione collectas: vel eo vitio mentis admissas, quo facilius veniam pro- 
meremur, neclegentia, necessitate, adulescentia , vel quolibet alio adfectu 
animi non pernicioso, ut amore vel aliquo buius generis. Postremo laboran- 
dum est, ut turpitudines vitae praeteritae vel in dissimili genere vitiorum esse 
doceantur; ut quoniam innocentem probare non possumus, ab hoc tanto fa- 20 
cinore, quod in iudicio est, remotum esse doceamus. Sin vero est vita tur- 
pissima, nullo genere defensionis supra posito purganda: locus communis 
induci debet: vitam praeteritam spectari non debere, neque de moribus hoc 
crimen, quod intenditur, conprobari. 

12. Ex facto autem ipso suspiciones ducentur] Restat tertia pars pro- 25 
bationis in coniectura, ex negotio: huius partes quattuor sunt, ut in Iibro 
primo expositum est. Etenim adtributa negotio quattuor sunt: continentia 
cum negotio, in gestione negotii, adiuncta negotio, quae gestum negotium 
consecuntur. Haec breviter hic repetit, quo||niam iam in libro primo tractala 
sunt: ac dicit in coniecturam omnia genera incidere, non omnes partes, ut in 30 
continentia negotii ante negotium, in negotio, post negotium facta omnia in 
suspicionem vocemus; item in gestione negotii locum, tempus, occasionem, 
facultates: de modo conticiscens, quod rei manifestae et in confessione habi- 
tae modus semper est. Item adiuncta negotio vel maiora vel minora vel paria 
vel similia maximeque eventus coniecturae prodest. Quarta etiam pars, quae 35 
gestum negotium consequitur, ad coniecturam tribuet argumenta, ubi quae- 
ritur lex, consuetudo, pactio, usus, exercitatio. Adque haec sunt attributa 
negotio: ex quibus cum ducitur argumentum, impletur argumentatio ex ne- 
gotio. lnvenitur autem argumentatio praeterea, quae communiter sumatur 
ex attributis negotio et attributis personae: ut attributa personae non mihi 40 
personam, hoc est vitam praeteritam hominis declarent, sed hoc facinus ad- 
probent, quod intenditur, sicut declarabunt quae supponuntur exemplo. 

Suspiciones ducentur] id est coniectura capietur: c ex ipsius omnibus 



4 perseuerarint 7 namque expunctum in B 8 ut si] causa exempli. ut si 
F 9 quod F et B, sed *d in B punct. 15 falsas — criminationes F corr. 

16 collecta B admissae B 2 F, admissa B v promereremur D corr. 18 ut D l : 

om. D 2 BFO 20 tanto DB 2 : tantum B l FO 25 suspitiones F 26 piimo libro B 

31 in continentia negotii] i. e. in iis, quae sunt cum ipso negotio individue et im- 
mediate, ut ita loquar , coniuncta: sic dixit supra, continentia {xcc cvvfxv) cum ne " 
gotio.' Capp. 33 conticescens BO 38 dicitur argumentum (argum. in ras.) D 

42 supponuntur, exempla Capp. et 43 capietur ex ipsius omnibus partibus. 
Ex omnibus partibus pe rtentabitur] ex ipsis BO omnis D 



IN LIB. II, 11 — 13. 267 

p. 212 C. p. 130. 131 0. 

partibus pertemptabitur': ut non mixta sint attributa personae, sed tantum 
sola sint facta in ipso negotio vel actione totius negotii impleta. 

Hoc enim in genere spectabitur locus, tempus, occasio, facultas] Mo- 
dum in coniectura non posuit, quia in facinore confessio semper inspicitur. 
5 13. c Sunt autem aliae suspicmnes, quae communiter et ex negotiorum 

et ex personarum attributionibus sumuntur* et reliqua] Coniecturae argu- 
menta suggerunt causa, persona, factum: utique ideo tria, quia singula. Suis 
igitur rationibus causa, suis persona etiam adprobatur; eodem modo factum: 
quod, cum singula suis rationibus per se in coniectura fidem praestent, merito 

io ad probationem coniecturae triplex materia conlocatur. Monet tamen ratio, 
duo, personam scilicet adque factum, ad unam fidern posse sociari: ut ex 
utroque materiae genere, negotiorum, id est factorum, et personarum fides 
coniecturae quaestionibus adferatur. Hoc ut facilius fiat intellectuque capia- 
tur, meminisse debemus attributa personis, quae utique cum sunt, ipsam 

15 videntur adprobare personam : quam cum probaverint, iam coniecturae locus 
est, a tali viro id quod intenditur facinus non potuisse com|[mitti. Ergo at- 
tributum personae facit personae fidem , facto autem prodest adprobata per- 
sona. Quod cum ita sit, novum est, immo mirum personae attributo pro- 
bari factum, hocest negotium. Idcirco Tullius praeceptum dedit, posse 

20 quoque ex attributis personae et negotiorum adprobationes nasci ex utraque 
suspicione communes. Inter attributa personae accipimus fortunam, natu- 
ram, victum, studia, facta, casus, orationes, consilia, habitum. Haec utique 
si attributa personae accipimus, sicut supra diximus, personam probabunt : 
verum perspiciente ratione et negotium probare poterunt. In fortuna, inquit, 

25 spectatur dignitas, divitiae, condicio: haec licet personae attributa sint, ta- 
men cum dico ? dives est, adfectat tyrannidem: servus, potuit occidere: con- 
sul, non prodidit patriam', argumentum factis a personae attributis facio. Pari 
modo de consilio: si quibus consiliis aliquando usus sit dicam, persona est 
adprobata: si quo nunc usus sit consilio, personae attributo factum probabo. 

30 Ergo satis clarum est in constitutione coniecturali argumenta fieri posse com- 
muniter et de personae attributis et negotiorum, ut factum probetur. Prae- 
cipit praeterea in hac constitutione considerandum principaliter, quod in 
quaestione est an fieri potuerit, deinde an ab alio potuerit, deinde an facul- 
tas fueril. Inter posse et facultatem hoc interest: cum substantia efficiendae 

35 rei inest aut deest, de facultate tractatur, ut sunt vires, ministeria , pecunia: 
at si aut per naturam res negatur aut per Iocum aut per tempus, de eo quae- 
ritur an potuerit: si dicatur Tullius interfecisse Romulum , quod utique fieri 
non potuit per tempus nec habet posse. Item loco fit, si alicuius, qui ar- 
guitur caedis, ab eo loco , ubi caedes facta est, absentia declaratur. Tertio 

40 quaeritur, utrum id facinus sit, quod paenitere fuerit necesse; item quod 
spem celandi non haberet: deinde quaeritur an necesse fuerit id fieri. In 
quibus omnibus spectatur semper consilium. -j- Quod si in his consilium cer- 



2 sint sola F 3 enim mei: igitur Cic. ei O 5 aliae D : et aliae F, aliquae 
BO 6 et reliqua om. O 9 cum singula per se D, sed suppletum est in marg. 

suis igitur (exv. 7) rationibus 11 sociari D: consociari BFO 16 uiro B 2 F Z : 

uero DB l F l 18 nouum est immo miru* personae attribut* probari factum D x : no- 
uum praeceptum dedit posse quoque ex personae attributis et negotiorum probari fa- 
ctum D corr. m, 2 BFO 23 accipimus F et corr. B: accipimus fortunam DB l 
sicui D 24 potuerunt D 27 facti Christ 29 consilio personae attributo, factum 
in O distinctum est 32 considerandum D corr. ex considerant 34 efficiendi D l 

35 pecuniae B l 38 potuerit O habet D l : haberet D 2 BFO 42 consilium *** 
(tredecim fere lilterae erasae sunt) factum probatur D l ; consilium; quod si in his. 
consilium cernitur et ex factum probatur D corr. m. 2, consilium. Quod si in his 



268 VICTORINUS 

p. 212. 213 C. p. 131. 132 0. 

nitur, et factum probalur; consilium autem altributum personae est: ergo 
attributo personae factum probatur. Huius rei docendae causa supra positum 
thema traclando excutit habere argumenta ante rem: c quod in itinere | se fa- 
miliariter applicaverit, quod sermonis causam quaesierit, quod simul dever- 
terit, cenarit': item in re ? nox, somnus': post rem: c quod solus exierit, quod 5 
illum tam aequo animo reliquerit, quod cruentum gladium habuerit'. Haec 
ante rem, in re, post rem attributa negotio sunt, quae faciunt fidem negotio. 
Sed quoniam in his omnibus etiam consilium spectatur, fiet ut, cum consi- 
lium personae sit attributum, haec omnia negotio sint || attributa, efficiatur 
negotio ex attributis personae et negotiis communiter adprobatio. 10 

Quaeritur enim, utrum diligenter ratio faciendi videatur habita et ex- 
cogitata, ut non veri simile sit quemquam tam temere ad maleficium acces- 
sisse. In qua re quaeretur, num alio modo commodius fieri potuerit vel a 
fortuna] Frequenter enim, sipecunia, si adiutores, si adiumenta desunt, vi- 
detur facultas faciendi defuisse: quod utique inpugnari non potest nisi per 15 
consilium, ut alio modo fieri potuerit, ut fieri a fortuna. Ergo ad expugnan- 
das facultates, quae desunt, si subveniat saepe consilium, cum dicitur aut 
alio modo fieri potuisse aut per fortunam, in consilio, quod personae est at- 
tributum, res probatur. Ex hoc et ex superioribus illa conclusio est, nasci 
posse communiter argumenta et ex personae attributis et ex negotiorum. 20 
Hanc igitur rationem si diligenter voluerimus attendere, ista attribula inter 
se apta, iuncta et copulata cernemus negotiorum et personarum. Subiungit 
non oportere his omnibus praeceptis subici exempla, ut doceat, quemadmo- 
dum his uti accusator debeat, quemadmodum defensor, ut in superioribus do- 
cuit: et dicit non necessarium esse, non facile; non necessarium ita, quod 25 
si qui aliquid diligentiae adferre voluerit ad ista praecepta, ista omnia pro 
materiae genere facili cognitione retinebit: non enim praeceptor^omnia tri- 
buit, sed ex dictis ad similitudinem non dicta intellegenda supponit; non fa- 
ciie autem ideo, quod infinitum sit illis omnibus praeceptis exempla supponere, 
quomodo ante rem dicat accusator, quomodo defensor; quomodo in re, quo- 30 
modopostrem, item alia, quae multa sunt. Huc accedit, quo maior diffi- 
cultas sit, quod illa omnia per partium, id est accusatoris et defensoris, locos 
versa utilitate tractantur; nec enim inutiliter conveniunt. Unde melius est 
considerare cuncta et proposito themate negotii et suam et adversarii ratio- 
nem diligenter attendere et sic suspiciones atque argumenta colligere, quare 35 
quid factum sit, quo consilio, qua spe perficiendi, cur hoc modo factum, 
cur ab hoc factum, cur nullo adiutore, cur hoc, cur nemo sit conscius, 
cur sit, cur hic sit: cur hoc ante factum sit, cur hoc ante factum non 



consilium cernitur. et (et ex consilio F) factum probatur BFO 2 causa supposi- 

tum F l 3 se DF 1 : se tam BF 2 4 applicauerit nos: applicauit »1« (sed ex ra- 
sura F applicuit), applicarit 5 postremo quod D 6 tam D l : tam familiarem 

D % F, t;im familiarem comitalum BO 7 in rem D quae D s. I. negotlum D 

pr. m. 8 fiet ut cum B: fiet cum D, fiet probatio negotii cum F 9 haec mei: 
et haec sint nos: sunt libri; nisi gravius vulnus lalet effici*tur F 10 uegotio 
D 1 : negotium D' 2 B l F l , negotii B 2 F 2 et negotiis mei: et negotii 11 utrum 
uideatur dilig. ratio faciendi esse habita 12 ut non mei: an ita temere ut non 0; 

forl. an non 13 in qua re mei: in quo quaeritur D 2 BFO num quo alio 

commodum D poterit fieri 14 praeconia DB l adiutores D l : adiutoris 
D 2 BFO si addidimus desint BO 15 non om. F nisi B s. I. : om. DB l F 

16 ad explendas F, sed in ras. m. 2 17 si om. F 18 in mei (sed in B era- 
sum): om. 21 hac D 22 apte B 24 iis uti 25 [esse] ita 26 si 
quis 27 praeceptorum F l 29 ideo D l : ideo dixit D 2 BFO omnibus illis 

32 omnia illa 33 melius Z? 1 : illud melius D 2 BF0 34 cuncta ex propo- 
sito 37 conscius F et Cic.zom. DB 



IN LIB. II, 13. 14. 269 

p. 213. 214 C. p. 132. 133 0. 

sit: cur hoc in ipso negotio, cur hoc post negotium: cur de industria 
factum aut rem ita sit consecutum : an constet oratio vel cum re vel ipsa se- 
cum: hoc huiusne rei sit signum, an illius, an et huius et illius et utrius po- 
tius: quid factum sit quod non oportuerit, aut non factum quod oportuerit. 
5 Hac | adhibita animi intentione, cum coniecturam omne negotii corpus intra- 
verit, tum || facilius videbitur esse perceptio, ut locos omnium argumentorum 
sese quodammodo offerentes videre possimus: ex quibus, ut supra diximus, 
modo ex singulis attributis, modo ex coniunctis argumenta nascentur, quae 
aut probabilia erunt aut necessaria. 

io Ad easdem res, quae rem credibilem aut incredibilem facere possunt] : 

c quae rem', inquit, non personam, cuius scilicet attributum est. 

Et cum facti suspicione iunguntur] et hic rei eius, unde iudicium est, 
non personae, cuius attributum est. 

Utrum id facinus sit, quod paenitere sit necesse] Adnotanda nova lo- 

15 cutio: paenitet me non illius rei, sed paenitet me hancTem. 

14. Tum ex singulis, tum ex coniunctis] Aut a causa aut a persona aut 
a factis aut ex coniunctis argumenta certa nascentur, ut attributa personae 
attributa facto videantur. 

Accedunt autem saepe ad coniecturam] quia.in coniectura ex hoc genere 

20 probationum fides fit. 

Accedunt autem saepe ad coniecturam quaestiones, testimonia, rumoresa 
Praeter hanc materiam, qua coniecturae argumenta tribuuntur a causa, ] 
persona, a facto, accedunt aliae probationes soli coniecturae semper adiunctae, 
tormenta, testimonia, rumores. Ha«c enim in aliis constitutionibus non va- 

2slent, quia non adhibentur ista, nisi cum res negatur: quae omnia ista ad 
partis commodum retorquenda sunt. Hoc probationis genus Graeci TtiGxBio, 
dts%vovg vgcant, quod, cum his orator utitur, fidem quidem iudici facit, sed 
non oratione. Hoc Tullio minime placet: dicit enim etiam probationum ge- 
nera indigere arte, et pari modo ut ex causa et persona et facto argumenta 

30 duci, cum de tormentis, testibus, rumoribus disputatur, ex illis scilicet ad- 
tributionibus, quae aut negotio aut personis videntur esse subiunctae. Nam 
que cum contra testes dicitur aut pro testibus, utique attributa personae con- 
tingenda sunt per naturam, victum et cetera, ut fides data testi aut [ut] possit 
aut non possit adhiberi. Hoc et in tormentis; nam eius, qui torquetur, ex- 

35 cutienda persona est. Ergo omnia argumentis probanda sunt: quorum argu- 
mentorum genera duo sunt, unum proprium, commune aliud. Proprium est, 
quod ipsius causae et negotii est, ut c Sextus Roscius, cum caedes facta est, 
Romae non fuit: non ergo patrem interfecit.' Commune est, quod transferri 
in similes causas potest: ? filius patrem interfecit: reclamat istius modi suspi- 
cionibus ipsa natura'. 



36 Cic. p. Rosc. Am. §. 18. 38 ibid. §. 63. 



3 signum sit F 'an huius . utrius D 1 : utriusque D 2 BF 5 coniectura F 
corr. G cum facilius D perceptio DF: praeceptio BO 7 sese F: esse D, 

se B possumus D 9 necessaria ad eas res 10 easdem F: eas DBO 

res om. F 12 factis D 14 utrum] ut non mei, Deinde utrum sit DF: 

fuerit BO 16 aut causa aut pers. D l 17 aut (ante ex) D in ras. argumen- 

tis DF l nascantur D corr. ex nascuntur 19 Accedunt autem — fides fit DF: om. 
BO ad coniuncturam D 21 ad coniecturam saepe O 26 commodum D 1 : com- 
moda D % BFO torquenda F 28 post oratione liabent mei glossam: qui (qua D x , 

quia F) istud (illud F) nomen inuenit, sed in BF expuncia est etiam DB 1 : etiam 

haec B 2 FO 30 subiectae B 1 32 contigenda D 33 sint D pr.vi. testi aut 
mei: testi sit, aut (Pides sit data B corr.) ut inclusimus 39 interficit D; filius 
— interf. om. F reclamitat libri Tulliani 



270 VICTORINUS 

p, 214. 215 C. p . 133. 134. 135 0. 

Hoc argumenti genus, quia Iransferri in similes causas potest, communis 
locus dicitur] Locorum autem communium genera duo sunt, unum cum cer- 
tae rei certa est amplificatio , aliud , cum rei | dubiae est disputatio. Ampli- 
ficatio rei certae est, ut in parricidam, in sacrilegum. Dubiae vero rei com- 
munis locus est, qui a Graecis dicitur &s6i,g, quae habet partes duas. Quae 5 
idcirco locus communis dicitur, quod ex materiae genere non certum quid 
designat, sed habet tractatum ex generalitate | communi, ut suspicionibus 
credi oportere vel non oportere. Sed hanc xfstiiv civiiem moralemve tenea- 
mus, non illam, quae apud philosophos naturalis est. Quilibet autem horum 
locorum cum interponitur — interponi autem raro debet — ornat orationem: 10 
neque interponendus locus, nisi cum aliquid iam probatum est. Etenim si 
locus communis generalia loquitur, quasi causam tenens discedit a causa. 
lus iudicem tenet, quia iure iuratus sedens audire desiderat, unde sententiam 
prolaturus est. Ergo aut parte causae probata inducendus est aut in pero- 
ratione, id est epilogis, ut aut renovetur aut suscitetur auditor. Omnis enim 15 
locus communis locutionum cuncta ornamenta desiderat, quae aut verborum 
sunt aut sententiarum : quae dum apte ac necessario dicuntur, oratorem ab 
oratore discernunt. Etenim cum loci communes causarum sint, communes 
oratoribus similitudine dictionis esse non possunt. 

Quaestiones, testimonia, rumores] cum aucloritas fidem facit, cum tor- 20 
menta sunt. Haec autem omnia, quae non oratione argumentorum fidem fa- 
ciunt, a Graecis 7Ci6rsig axsyvoi nominantur, non quidem recte. 

Uterque simili via praeceptorum] et accusator et defensor. 

INam et ex quaestione suspiciones et ex testimonio et ex rumore aliquo 
pari ratione] Ideo fit ut arte egeat huiusmodi disputatio, quoniam et contra 25 
haec et pro his saepe dicendum est. 

Ut ex causa et ex persona et ex facto duci oportebit] quae ex confesso 
argumentis materiam tribuunt: c ut ex facto' inquit c duci oportebit': ecce iam 
non est 7ti6xig axsyyog, id est fides sine arte. 

Arlificii non putant indigere] cum appellant %i6xsig axsyyovg. 30 

Aliter hoc de genere ac de omni coniectura praecipiendum || putant] ut 
dicant alias divisiones esse ad probationem coniecturae, non quas supra dixi- 
mus, causam, personam, factum. 

Nam et eius qui in quaestione aliquid dixerit et eius qui in testimonio et 
ipsius rumoris causa] ut ea, quae materiam argumentis praebent, et illa , 35 
quae quasi habere artem negantur, isdem attributionibus tribuant probationi 
tractatum. 

Ex isdem attributionibus reperietur] quae semel praecepta sunt de con- 
iectura. 



2 fort. cum rei certae est a. 4 dubiaeque D pr. m. 5 partes duas] c ' affirmantem 
sc. et negantem, ut ex allalo patet exemplo: suspicionibus credi oportere vel non opor- 
tere'. Capp. 6 locus om. F 10 ornatur oratione D et corr. F 12 discedit a causa 
D pr. m.: descendit ad causam D 2 BFO 13 iurem iuratus D l 14 inducendus est 
(sc. locus communis) scripsi: ***u*endus est D l , iudex utendus est D corr. m. 2 , BF, 
utendum est edd., &sgsl utendum est coni. Orelli 17 ac] aut F 19 similitudine 
dictionis] ^rrjg cpQcc6S(og , h. e. elocutionis. Vidgo stilum vocanV '. Capp. 20 cum 
auctoritas — sunt mei: om. 21 non om. D et pr. m. B 22 ttict€Ic atcxnoc 

(nyc F) mei nominatur D 27 confesso D x : confessione D 2 BF0 28 tribuunt 
nt ex facto 29 ttict6ic at€xnoyc mei 30 artiiicii D l : hoc ceterum (ceteri 

BF Z ) artificii D 2 BFO; inierpolatio inde orta est, gaod librarii, ut ediiores, vv. arti- 
ficii n. p. indigere lemma esse non intellexerunt. 36 arte artem D hisdem mei 

probationi tractatum F: probatio tractatum D, tractatum probatio B sed m. 2 in 
loco eraso, tractatum , probatio ex iisdem eic. 0; vv. ex isdem elc. lemma esse, in F 
signis indicalum est 38 hisdem DB repperietur DF praeceptae cum Capp. 



IN LIB. II, 14—16. 271 

p. 215. 216. 217 C. p. 135. 136 0. 

Omni autem in causa pars argumentorum est adiuncta ei causae] Et lo- 

cus communis argumentum est, argumentorum autem duo genera: unum, 

quod ipsius causae proprium est, aliud, quod et ipsius et similium : hoc, quod 

secundum est, locus communis appellatur. Verum locorum communium ge- 

5 nera sunt duo, ut ipse declarat. 

In omnis eiusdem generis causas transferri non satis commode possit] 
Hoc argumentum est solum, non argumentum per locum communem. | 

15. Quae ex contrario quoque habeat probabiles rationes] credendum, 
non credendum. 

10 Suspicionibus credi non oportere aut oporlere] id est thesis. 

Per conquestionem] quod est proprium epilogorum. 
De quibus ante dictum est] in libro primo, hoc est in epilogis, id est in 
conclusione. 

Aliquam probabilem utraque ex parte rationcm] haec d-EGig est. 
15 Certioribus illis] auditoribus scilicel. 

Nam tum ei conceditur commune quiddam] Non debet enim locus com- 
munis induci, cum adhuc nihil probatum est. 

Et auditoris animus renovatur ad ea, quae restant] post probationem per 
locum communem. 
20 Aut omnibus iam dictis exsuscitatur] quia et in epilogis sunt loci saepe 

communes. 

Omnia enim ornamenta elocutionis] id est, figurae, quae sunt aut 6%ij- 
[icczcc diavoiag aut 6%rj[iara Xs%Emg aut 6%y\^axa loyov, ut quidam volunt. 
Sic oratorum quoque multorum communes loci sunt] Nam cum loci 
25 communes ideo dicantur, quod in similes causas conveniant, cum ab oratori- 
bus tamen dicantur, diversitate dicendi vix possunt esse communes. || 
Verborum et sententiarum] &s%£wg et SiavoCag 0%yj{iata. 
Atque hoc sit nobis dictum communiter de omni genere communium lo- 
corum] ut et genera duo dixerit communium locorum, id est certae rei et in- 
30 certae, et quemadmodum sint dicenda praeceperit, sed hoc generaliter in 
omnibus constitutionibus. Nunc autem in hanc constitulionem proprios con- 
iecturae locos cominunes dabit. 

1 6. Nunc exponemus in coniecturalem constitutionem qui incidere so- 
leant] Locorum communium genera dicta sunt, quemadmodum dicantur 

35 praeceptum: ita omnia, quae de locis communibus praecipienda videban- 
tur, exposita. Nunc subiungit certos coniecturae locos, qui in aliam consti- 
tutionem non cadunt; sunt enim coniecturae tantum et in quamlibet coniectu- 
ram dicta similitudine transferentur. 

Suspicionibus credi oportere et non oportere] et reliqui , vel qui sup- 

40 posili sunt vel qui esse possunt. Qui omnes ex thetico genere orti in con- 
trarium argumenta | sumunt, et non tam loci communes quam locorum com- 
munium loci sunt. Sunt alii proprii in coniectura accusatoris et proprii 



1 omnia autem D 2 genera sunt F 5 duo sunt F ipse DF: et ipse 

BO 6 omnes BFO 8 rationes argumentandi F 13 conclusionem D 14 
est D 1 : est credendum non credendum BFO; credendum etc. D in marg. 16 tum 

mei: et tum ei inclusil quiddam dicere FO 18 per locum om. D l 

22 figura D 23 qitidam] ut Fortunatianus p. 126, 24 saepe uolunt BF 29 

incerte D 30 et om. D, F s. I. habet 33 exponimus D l qui DF: qui loci 

communes BO inconcidere D 34 suut et F 35 praeceptum est D 2 BFO 
36 exposita D { : exposita etiam sunt BFO, et D in marg. 40 ex thetico genere] 

*h. e. ex genere &86£cog , sive ex eo loci communis genere , quod ad thesin pertinet. 
Thesis autem est generalis quaeslio in utramque partem disputabilis, v. gr. utrum suspi- 
cionibus credi oporteat necne'. Capp. 



272 VICTORINUS 

p. 217. 218 C. p. 136. 137 0. 

defensoris: atque accusatoris duo, unus, qui atrocitatem facti cumulat, alter, 
per quem negat malorum misereri oportere. Defensoris etiam similiter duo 
sunt, unus declaratio calumniae accusatorum, alter conquestio captandae mi- 
sericordiae. Distant autem a tbeticis modo hoe, quod illi habent ex utraque 
parte tractatus et in contrarium suggerunt argumenta, hi unius tantummodo 5 
partis sunt et aut indignationem solam aut solam exprimunt conquestionem. 
Ita duo genera locorum communium esse manifestum est, unum, quod ex 
duplici tractatu generaliter constat, quod theticum dicitur, aliud, quod generali 
quidem, sed unius partis aut indignatione sola aut sola conquestione tractatur. 
Sciamus autem hos omnes locos, id est ista duo genera, ex isdem attributionibus 10 
tractari, ex quibus argumentationes, id est ex attributis personae et attributis 
negotio, illa tantum distantia et dicendi diversitate, ut argumentationes sub- 
tilius, tenuius, acutius explicentur, loci vero communes gravius, ornatius, 
verbis et sentenliis excellenlibus. Nam in argumentationibus sola quaeritur 
veritas: in locis autem communibus, quamquam et veritas adseratur, tamen, 15 
quod est illorum proprium, rei probatae amplitudo captanda est. Unde satis 
clarum est etiam locos argumentationum vim tenere, ita tamen, ut amplius 
aliquid agere videantur, cum praeter fidem rei cumulum videantur inplere. 

In contrarias partes deducentur] thetici sunt c credi oportere, non opor- 
tere', et multa talia. || 20 

Certus autem locus est accusatoris, per quem auget facti atrocitatem] 
Superiores loci in contrarias partes deduci possunt: isti vero loci proprii dan- 
tur aut accusatori aut defensori suo. 

Ceterae argumentationes] aut a personae aut a negotio attributis. 

Ut id, quod dicitur, verum esse videatur] quod est proprium argumen- 25 
tationis. 

In his, tametsi hoc quoque videri oportet] ut et in locis communibus 
veritas quaeratur, sed orationis modo distet ab argumentatione. 

17. Cum est nominis controversia, quia vis vocabuli definienda verbis 
est, constitutio definitiva dicitur] Sequitur definitiva constitutio, quia 30 
coniectura praeceptis superioribus terminata est. Haec defmitiva, quia tunc 
exoritur, cum nominis conlroversia est, et quia vis nominis definienda verbis 
est, definitiva dicitur constitutio. Huic supponit exemplum: cum reus fit pa- 
ter maiestatis, qui filium prohibuit seditiose contionantem, id est filium tri- 
bunum pl. Est in hoc themate etiam alia constitutio vel relativa vel con- 35 
pensativa vel absoluta. Nam c licuit mihi, pater sum' | absoluta est, c me- 
ruit' relativa est, c profui' conpensativa. Verum hoc in themate non quid sit, 
considerari Tullius voluit, sed interim monuit id percipi, adque hoc exem 
plum ideo dedit, ut finem tantum consideremus, quia nunc propter finem 
subiecit exemplum. Praecipit autem in omni hoc libro considerationem ad- 40 
hibendam esse circa omnes constitutiones et earum partes et controversias, 



3 accnsatoris cod. Bas. et 4 a thicis D l hoc modo 8 alind qnidem 
quod generali quidem B 9 sola aut sola nos: aut sola D, sola F, sola aut in sola 
F m. 2 , sola aut BO 10 hisdem mei 12 tantum B corr. e tameri distan- 

tiam D f 19 in mei: qui in et B corr. m. 2 non D x : et non D 2 BFO credi 
oportere B 21 certos autem locos (om. est) D augent D 23 accusatoris D l 
suo] soli coni. Orelli; fort. aut accusatoribus aut defensorihus 24 a D ulroque 

loco s. I. , poslerius om. persona D negotii 27 in his tamenetsi F, 

sumptam (in ras. m. 2) etsi D, sumptum. Etsi B, sumptum. Tametsi et om. BF, 
B s. I. habet 30 est D corr. ex et 36 absolutaj *Alias vocant statum qualitatis abso- 
lulum vel etiam absolutae, Graeci vero avxCly\tyiv. In eo posila est, ut quod quis /e- 
cisse se confdetur , id iure a se factum esse contendat.' Capp. 38 praecipi Christ 

coil. Cic. II, §. 53 39 ideo D s.l. m. 1 40 subiicit praecepit B X F 



IN LIB. II, 16. 17. 273 

p. 218. 219 C. p. 137. 13S 0. 

id est legales quaestiones. Perceptis omnibus in omni causa, in qualibet 
materia omnia, quae inventa fuerint, genera quaestionum possunt tractari, 
sumptis suae partis praeceptis: ut cum in themate coniectura fuerit, eius di- 
visionibus utamur, itemque et alterius vel aliarum, si quae inciderint consti- 

5 tutiones. Subiungit igitur in defmitione locos a parte accusatoris. Sunt autem 
quattuor, definitio, approbatio definitionis, deductio deiinitionis in ipsam 
certam speciem, de qua agitur, destructio definitionis adversae partis, quae 
constat ex locis quattuor: si demonstretur falsa, si turpis, si inutilis, si con- 
latio utriusque defmitionis fiat. Falsa demonstrabitur ex opinione hominum, 

10 si docemus de eo, unde quaeritur, quemadmodum aestimet populus, quem- 
admodum in consuetudine locutionis utatur j eo verbo, quod definimus. Tur- 
pis autem et inutilis demonstratur adversariorum definitio ex bonestatis par- 
tibus et utilitatis, de quibus in postrema huius libri parte tractavit. Expri- 
mimus igitur quae incommoda futura sint, si ita accipietur, quod definitum 

15 est ab adversario. Conlatio vero defmitionum, qui quartus in reprehensione 
locus est, hoc aget ut nostram definitionem ostendat veram, honestam, uti- 
lem, quod adversarii ostendimus falsam, turpem, inutilem. Adferemus 
praeterea ad definitionis nostrae confirmationem res aut maiori aut minori 
aut pari negotio similes, ut et ad definitionem nostram similium conparatione 

2o conlecta ostendamus, quanto verior, honestior, utilior sit noslra descriptio. 
Haec in simplici defmitione. Sed si duae res pluresve definiendae sunt, ista 
omnia pro definiendarum numero duplicantur. Quaeritur enim saepe, fur 
sit an sacrilegus, qui vasa ex privato sacro subripuerit vel de sacro privata. 
Quoniam a parte accusatoris et quid sit sacrilegium et quid sit furtum defi- 

25 niendum est, in singulis definitionibus illa supra posita praecepta complebit. 
definiet, adprobabit. deducet. infirmabit: quae cum fecerit in definiendo sa- 
crilegio, faciet rursus eadem in definiendo furto, mulata tantum tertia parte 
praecepti. Accusator enim, qui sacrilegium vult probare, negare vult furtum. 
Ita in definitione sacrilegii, quod probare nititur, utelur illis supra positis 

3u praeceptis : in deiinitione vero furti, quia furtum negabit, utetur praeceptis 
defensori datis, id est ut post definitionem et eius adprobationem separatio- 
nem speciei faciat a definitione: fietque in hoc themate et in eiusmodi com- 
plexione definitionum , ut vertat similiter praecepta etiam defensor. Nam 
quoniam furtum probare vult ille, qui se defendit, post defmitionem et eius 

35 adprobationem deductionem faciet ad speciem : contra cum sacrilegium defi- 
nierit, qui hoc admisisse se non vult. illic faciet loco tertio separationem | 
speciei a defmitione. Ergo his modis et partibus definitionem suam accusator 
implebit. Habebit autem communem locum ex ipsa definitiva constitutione 
sumptum in maliliam eius, qui non modo rerum, verum etiam verborum po- 

40 testatem sibi adrogare conetur, ut et faciat quod velit, et quod fecerit, id 
quo voluerit nomine appellet. 



2 possint DF [ 5 aperte D 8 ex] et D demonstrabitur F 10 si 

om. D, cum F docemus DF: docebimus BO aestimet mei: immo existimet 
13 de quibus ia deliberatiuo genere, hoc est in postrema D corr. m. 2 BFO parte 
huius libri B tractauit D : tractabit BFO exprimemus B-0 14 commoda D 

pr. 7)i. fori. si id accip. 15 qui B : quia DF 20 ostendamur D corr. ex 

ostendamus describtio D 23 snrripuit 25 compleuit D 26 approbabit 

B : aut approbabit DF: videtar ad in ant latere deducet] ( h. e. deducet generalem 

defiriitionem in ipsam certam speciem, de qua agilur*. Capp. infirmanit D 

29 in o)n. definitiones D corr. e definitionem 33 defiuitionum ut F: ut 

om. D, ut defin. BO 37 partibus mei: speciebus implenit D 40 id 

quod D 

RHETORES LATIXI. lO 



274 VICTOMNUS 

p. 219. 220 C. p. 138. 139 0. 

Exemplum generis] id est finitivi. 

G. Flarninius, is qui consul rem publicam] historiam a post sequenti- 
bus dedit. 

Iudicatio est] ex ratione et refutatione ralionis iudicatio. 

Ad hanc iudicationem argumentationes omnes adferre oportebit] Ad 5 
hanc iudicationem, id est llnitivam, ne aliam cum feceris constitutionem , hic 
aliam facias iudicationem et non conveniat. 

Haec c praecepta', quae nunc finitivi status ponimus: ? et earum partis' 
propter qualitatem, quae partis pluris habet: c et controversias', legales sta- 
tus dicit. 10 

Maiestatem minuere est] defmitio est rei, de qua quaeritur. 

Pluribus verbis et rationibus confirmandum] Superior definitio est, haec 
confirmatio definitionis. 

Postea ad id, quod defmieris] deductio definitionis ad speciem. 

Hoc ex opinione hominum sumetur] quo modo destruatur descriptio 15 
adversae partis. 

Veram, honestam , utilem demonstrabimus] Cum tria dederit defensori 
vitia definitionis, id est falsam, turpem, inutilem, tria dat accusatori contra 
ornamenta defmitionis, id est veram, honestam, utilem: ut etiam ex conla- 
tione melior accusatoris definitio probetur. 20 

18. Deinde simili ratione causa tractanda] ut definias, adprobes, dedu- 
cas ad speciem, infirmes definitionem adversae partis, docendo falsam, tur- 
pem, inutilem; conpares etiam quae utilior est vel reliqua aut a minore aut 
a maiore aut a pari: sed in tot definitionibus omnia haec, quot res definien- 
dae sunt. 25 

Defensoris deinde primus locus est] Et huic dat quattuor ad aclionem 
definitionis locos, sed in quibusdam partibus, id est in tertio loco discrepat. 
Supra enim, id est in parte accusatoris, haec quattuor sunt, definitio, adpro- 
batio propriae definitionis, deductio in speciein definitionis propriae, destru- 
ctio definitionis alienae: at hic in parte defensoris est similiter definitio sive 30 
adprobatio eius, et, quo mutat, separatio definitionis a specie, de qua quae- 
ritur, destructio definitionis adversae partis. 

c Defensoris deinde primus locus est' et reliqua] Datis omnibus locis ac- 
cusatori ad suam definitionem , defensori quoque ad definitionem eiusdem 
proprios locos | tradit: ex quibus primus est definitio, et ipsa brevis, deinde 35 
eius adfirmatio, tertio loco a definitione sua separatio eius speciei, de qua 
quaestio est: post quem locum locus communis infertur, per quem facti uti- 
litas aut honestas augetur: quem quidem locum habet etiam accusator, sed 
ex conlrario; ille enim indignitatem rei auget, hic utilitatem. Quarto loco 



1 Exemplum mei: Eitis definitiui F 2 G. ora. flamitiinus mei his D 
publ. om. D 4 iudicatio est mei: Iudicatio est, minuatne is maiestatem] ludicatio est 
ex coni. Capper., qui erravit in lemmate constiluendo et D : et ex BFO; cf. p. 279, 
11 rationis iudicaiio DB { : rat. controuersia B 2 F, sed controu. F in ras. m. 2, rat. 
[iudicatio] 6 definitiuam 15 describtio D 17 uerum D utilem esse 

21 causa est tractanda 23 a maiore aut a minore 24 haec mei: baec 
erunt obseruanda 26 Deinde defensoris primus est locus quattuor dat B 

27 locus DF l discrepat nos: discrepauit DBF 2 (haud scio an recte , si statuas 
liac perfecti forma Viclorinum usum esse), discrepabit F*0 contra loci senteniiam 
29 propriae defin. BO 30 adbic D\ adhuc D 2 B*F l siue D corr. e suae; an suae 
thesis? 31 quo mutat DB l : quod mutat B 2 0, commutalur F, sed com m. 2 in ras. 
33 locus est etc. 34 addefinitione D, ad defensionem B eius F corr. ex eius- 
dem 36 de qua quaestio est (add. s. I. m. 2 quaeritur) D: de qua quaeritur quaestio 
est BF, sed in utroque quaestio est deletum, de qua quaeritur, id est, quaestio est 



IN LIB. II, 17. 18. 275 

p. 220. 221 C. p. 139. 140. 141 0. 

sequitur adversariorum defmitionis reprehensio, eadem illa omnia retinens, 
quae defmitionis reprehensio includit, id est ut falsa, ut turpis, ut inutilis || 
doceatur, fiatque utriusque definitionis etiam a defensore similiter comparatio. 
Omnia enim defensor facere poterit ac dicere, quae accusator, praeter locum 

5 communem accusatoris. Habehit autem defensor locum communem, per 
quem indignabitur accusatorem sui periculi causa non res solum convertere, 
verum etiam verba mutare conari. Hic similiter locus defensoris ex ipsa de- 
fmitiva constitutione susceptus est: unde proprius hic locus constitutionis 
defensori. Nam esse quidem possunt alii communes loci ex causa et ex ne- 

io gotio nati, non ex constitutione, ut in calumniatorem, ut conquestio miseri- 
cordiae, ut indignatio facti et cetera huiusmodi, quae ex periculi magnitu- 
dine genita, non constitutionis definilivae, ut diximus, sed ex conpositione 
circumstantiae, quam 7t£Qi6ra6Lv nominamus, procreantur. Sed lii commu- 
nes loci non in omni causa sunt, sed in omne genus causae incidunt, hoc est 

15 in omnes constitutiones incidunt, non in omnes causas, quas una quaeque 
habere poterit constitutio. Ac de his locis communibus periculi magnitudine 
procreatis in coniecturali constitutione fecimus mentionem, qui qualesque sint 
explicantes. Utemur autem iis et eos inducemus in orationem, cum causae 
ipsius necessitas flagitabit, similibus exemplis et rationibus, quae ad definitio- 

20 nem suam poterunt pertinere. 

Ab illa definitione separatio] ut separaret factum suum ah ea definitione, 
quam habuit adversarius. 

Per quem facti utilitas aut honestas adaugetur] Quo modo accusator 
descendit ad speciem, ut iungat defmitionem suam cum specie, sic defensor 

25 descendit ad speciem, ut separet definitionem suam a specie, id est de facto, 
unde quaestio est. Et ulerque utetur loco communi, sed accusator ut augeat 
factum per indignationem, reus ut utile esse doceat et honestum. 

Omnibus locis, quos accusatori praeseripsimus] ut et hic rursus conver- 
tat in definitionem adversarii praecepta superiora et dicat eam falsam, turpem, 

3oinutilem; comparet ex minore, maiore, pari, quae habet scilicet accusator. 

JNam et hic proprium locum communem de fme habebit: nam et extra finem, 

quem potest causa suggerere, habere potest uterque alium locum communem. 

Post eadem praeter communem locum] id est eonlatio ipsarum definitio- 

num per minora, maiora, paria. 

35 Nam illi quidem communes loci] qui in quacumque parte esse possunt 

causa suggerente. 

Ex periculi magnitudine, non ex causae genere ducuntur] ut non pro- 
prius sit locus communis ex fine natus, sed ex negotii genere, cuius circum- 
stantia pro qualitate vel quantitate periculi locos communes dabit. 1 1 

40 Non in omnem causam, sed in omne causae genus incidunt] Hi loci 

communes, qui ex conpositione negotiorum nascuntur, non in omnibus cau- 
sis sunt, quia non omnis causa similiter conponitur, sed cadunt in omnia ge- 



3 fietque O 4 ac dicere poterit O 5 accusatoris (add. in marg, m. 2 eiusdem) B ' 
eiusdem accusatoris BF, ipsius accusatoris O 6 accusatori B 8 hic mei: om. O 

9 defensori BF: defensoris B, defensori est O negatio B 12 ex con- 

position B, expositione F 17 in om. B 18 his mei inducimus B-F 19 

ilagitauit B similibus et exemplis O 21 separaret BF: separet BO 24 ad 

speciem descendit B 25 a om. D de facto BB l F: a facto B corr. et O 27 ut om. B 

28 Locis omnibus O praescribsimus B 29 ea J esse falsam O 30 

maiore minore O parique BF l 32 quem post causa suggeret (ret ex corr.) F 

34 maiora minora O 38 circumstantia B corr. e substantia 40 causae F: 

om. DB 42 quia non FB 2 : non quia non B, nam quia non B l 

18* 



276 VICTORINUS 

p. 221. 222 C. p. 141. 142 0. 

nera causarum, id esl in omnes constitutiones , quia quaelibet constitutio 
modo atroci negotiorum conpositione fmgitur, modo simpliciter conponitur. 
19. Cum autem actio translationis aut commutationis indigere videtur] 
Tertia constitutio, quae translatio est, quia ita TuIIius ordinem dedit. 
Haec commutationem iudicii cum actione tenet, cum persona, locus, lex,5 
crimen, poena mutatur vel cetera, quae similia sunt. His singulis supponere 
exempla et infinitum et supervacuum est, vel quia multis modis efficitur, vel 
quia omnibus modis ad dicendum una praeceptio est. Omnis autem trans- 
latio aput antiquos temporibus Tullianis in ipsa causarum actione aut non 
erat aut rarior inveniebatur. Praetores etenim, qui ius dicebant, et iudices 10 
causae dabant et controversiae vel agendi genus institnta actione formabant: 
ita si praescribebat praetor, qua accusator, qua reus deberet actione uti, 
praescribendo quid fieret excipiendoque quid non fieret, translationis con- 
troversiam actionibus auferebat. Erat praeterea institutum ut causa caderet 
is, qui non quemadmodum oportebat egisset. Ergo etiam propter boc for- 15 
mata lite ad iudicium veniebatur. Aput ipsum vero praetorem, cum litis ipsius 
forma conponeretur, illic partes aut excipiebant aliquid aut simplicem actio- 
nem accipiebant, unde in ipso, ut dixi, iure, hoc est apud praetorem, de 
modo agendi cum quaereretur, tractaretur exceptio atque translatio. Cum 
autem iam litis forma esset accepta, in iudicio nulla iam poterat esse trans- 20 
latio. Ergo in iudiciis translatio rarius invenitur: et si quando inventa fuerit, 
ipsa per se parum firmitudinis tenetadsumitque vires alia constitutione: [boc 
namque praeceptum Tullianum est, translationem ex alia constitutione fir- 
mari:] ad quod praeceptum exemplum subiungit, non ut translationem do- 
ceat, sed ut ostendat translationem alia constitutione firmari: c reus parricidii 25 
factus, probatis aliis criminibus, an damnandus sit qnaestio est'. Utitur 
translatione reus, cum dicit se non parricidii damnandum esse, quia nibil 
inde sit adprobatum, sed aliorum criminum, quae probata sint, adfici opor- 
tere supplicio: ac ne eo quidein, quod non inde iudicium constitutum sit. 
Ita si neque probatorum criminum poena esse debet, quia non inde iudicium 30 
constitutum est, neque parricidii, quia nihil probatnm, confirmat non esse 
damnandum: verum tamen purgandis aliis criminibus per coniecturam opera 
danda est, ut reus non opera tantum translationis utatur. Ergo probaturn 
illud est, translationem alia constitutione firmari. Subiungit || vero exemplum 
translationis, cum agit iniuriarum , cui praecisa manus est, etis, qui praeci- 35 
dit, exceptionem postulat, ut in hoc iudicio de maleficio non fiat praeiudi- 
cium. In hoc genere constitutionis praecepta haec sunt, quae utrique parti 
dentur, ut explicent, quid fieri soleat, a quo, per quos, quo modo, quo tem- 
pore, | quemadmodum agi, quemadmodum iudicari, quemadmodum statui : 
quod utique ex partibus iuris agnoscitur, de quibus partibus in qualitate est 40 



2 post conponitur est in DF tilulus de praescriptione, sed in F erasus 4 tertia 
est constitutio BO 5 haec F in ras., de commutatione iudicii cum actionem tenet D 

11 controversias F 12 si D l : sibi D 2 BFO praescribebat praetor mei: 

praescribebant 14 f actionibus auferebant B l 15 propter hoc D: pro- 

pter haec BO ; pro hac forma taliter F, sed m. 2 in ras. formata lite (adcl. r sup. 
lite) D: forma taliter B 16 ueniebat B 17 partes] add. in F s. I. m. 2 litigan- 
tium 19 tractaretur DBF 1 : fiebat F corr. m. 2, tractabatur 22 uires alia con- 

stitutione firmari mediis om. D; suppletum est in niarg.: hoc namqne — constitutione 
firmari ; hinc explicatur leclio, quae est in BF, in quibus firmari bis legitur, el suo loco 
et ante Hoc namque. Nos aperlum glossema inclusbnus. 30 Ita si neqne — constitu- 
tum est om. B x approbatornm F 32 damuandum] add. est in meis, sed in B rursus 
deletum: atqne (adqne D) haec translatio. cum autem iam liiis forma (sic F in ras.J sit 
(suut D) 35 agit is F 38 qnod fieri DF 40 equnlimte /) 



IN LIB. II, 18-19. 277 

p. 222. 223 C. p. 142. 143 0. 

tractaturus. Debet etiam tractari, quid iu similibus rebus fieri soleat. Aut 
enim in iure cautum est id, de quo quaeritur, aut solet sic fieri aut non so- 
let, aut ad id, quod in iure soKtum est, id, quod simile est, adplicatur. 
Deinde per coniecturam tractandum, utrum malitia agatur aliud, cum aliud 
5 simuletur, an stultitia, an necessitate. Locus autem communis unus est contra 
translationem : fugere iudicium et poenam eum, qui translatione utatur. A 
translatione unus locus communis est: perturbari omnia, si non eo pacto 
agatur, quo oportet. Hae sunt tres constitutiones, quae species non habent, 
coniectura, finis, translatio. Translationem autem intellegamus formam esse 
io status : praescriptionem vero eandem appellari posse et eandem exceptionem, 
sed ab oratoribus: in iure autem praeseriptionem dici ipsum propositum ius, 
exceptionem autem, cum ius ipsum propositum adversus se actor alius excipit 
interposita aliqua condicione. Sit nobis praescriptio e iniuriarum 5 , exceptio 
c nisi praeiudicium facias de caede'. 
io Si singula translationum genera quaeramus] ut exemplum, quemadmo- 

dum alia lege, quemadmodum alio crimine et adsingula, quibus translatio 
videtur impleri. 

Sed quia ratio praeceptorum similis est, exemplorum multitudine super- 
sedendum est] Cum enim praecepta in omni genere translationis eadem sint, 
20 ad diversitatem frustra exempla quaerentur. Eadem enim praeceptorum 
ratio in omnibus translationis partibus et ubique servabitur. 

Multis de causis fit, ut rarius incidant translationes] quoniam per prae- 
toris formulas actionibus integritas datur, neque in iudiciis ulla potest esse 
praescriptio. 
25 Qui non quemadmodum oportet egerit] apud praetorem. 

c Quare in iure plerumque versantur' et reliqua] quae translationis, si 
non recte egerit. 

Ibi enim exceptiones postulantur] in causis autem aut raro aut num- 
quam. j| 
30 Privatorum iudiciorum causa constituitur] Ideo non potest in iudiciis 

esse translatio, sed est apud praetorem. 

Hic defensor poenae commutationem] Quoniam cum dicit c non bac poena 

adficiendus est [aliorum criminum probatorum], sed tali', cumque tali non 

oporteat, quia eius crimen non probatum est, ita ne alia quidem poena adfici 

35 oportere dicit, quae sit aliorum criminum: unde commutatione poenae vis 

accusationis tota tolletur. | 

Ceteris quoque criminibus defendendis] quae probata dicuntur. 

Coniecturali constitutione translationem confirmabit] ut infirmatis etiam 
criminibus illis, quae probata dicuntur, rei possit relevare personam. 



2 aut (ante solet ) om. D 4 malitia quid aliud agatur 6 eum scilicet 

D 2 BFO 7 est communis 8 agatur ?ios: agantur lihri 10 status mei: 

status scilicet legalis 12 ipsum om. Basil. , in D in fine paginae extra versum 

scriptum est , sed m. 1, ut videtur ; inclusit O excepit DF l 14 nisi DB: si F 

add. ut s. I., si O de caede , si singula — quaeramus, edd., lemmate non dislincto, 
cf. Cic. II , §. 62. 22 per om. F 24 perscriptio DF [ praescriptio esse F 
26 uersantur et reliqna quae translationis (translationes DF 2 ) si non recte egerit (gerit 
DB) mei, sed reliqua quae si — gerit in B deleta, in F erasa sunt; versanturj Trans- 
iationes O 28 enim mei: enim et O 30 causa mei: om. O 32 paene D 

32 et 34 paena D 33 aliorum criminum probatornm sed tali (tituli D) DB*F l , sed 
tali aliorum criminum probat. B corr. , sed aliorum crim. prob. F corr. , vv. sed tali 
erasis , quae est aliorum crim. prob., sed tali O ex suaconi.; nos al. crim. probat. ut 
glossema inclusimus cumque tituli D 34 opoilebit O qua eius D 38 coniecturalis 
constitutione translationum confirmabat ut infirmitatis D etiam mei: etiam in O 



278 VICTORIINUS 

p. 223 C. p . 143. 144 C. 

20. Exemplum autem translationis in causa positurn nobis sit huius 
mocli] Illud exemplum, quod supra datum est, ad hoc datum est, ut proba- 
retur translationem alia constitutione necessario confirmari: nunc dat exem- 
plum translationis. 

Postulat is, quicum agitur, a praetore exceptionem] ne praeiudicium 5 
fiat in hac iniuriarum damnatione futuri criminis, quod de capite est, id est 
caedis. 

Indignum sit non primo quoque tempore iudicari] ut etiam in iudicio 
iniuriarum indignum sit non etiain de caede iudicari. 

Id ex partibus iuris, de quibus post dicendum est] ih qualitate absoluta. 10 

Contra eum qui translationem inducit] qui accusatur iniuriarum. 

A translatione autem, omnium fore perturbationem] hoc est a parte ea, 
quae utitur translatione: nam illa superior contra translationem est. 

Quo pacto oporteat, hoc est, si aut cum eo agatur quicum non opor- 
teat] * * 15 

Generalem constitutionem et partes eius consideremus] Generalis, hoc 
est qualitatis, constitutionis praecepta supponit, cuius species esse duas dixit, 
iuriclicialem et negotialem; duas enim, deliberativam et demonstrativam, 
in priori libro sustulit. Ac nunc prius cle negotiali tractat, quoniam sim- 
plex est, non ut iuridicialis in species distributa. Haec negotialis habet litem, 20 
cum quaestio est, quid esse debeat, quod || colligitur ex iure iam constituto, 
quo modo id sit habendum, unde controversia est. Supponit exemplum, quocl 
secundi heredes sibi et eam hereditatem vindicent, quaevenerit pupillo, quam 
sibi vindicant adgnati. Facit intentionem adgnatorum, cleinde depulsionem 
heredum secundorum, tunc quaestionem, quorum sit hereditas. Adfertur 25 
ratio a secundis hereclibus: c quod unius pecuniae heredes diversi esse non 
possunf : fit refutatio c sed non est una pecunia': erit iudicatio, c an una pe- 
cunia sit'. Hic admonet posse in una et simplici constitutione inveniri pluri- 
mas rationes refutationesque rationum, et item iuclicationes, ut in hac causa. 
Nam cum ratio sit r non posse plurimis de causis unius pecuniae heredes esse 30 
diversos', refutalio facta sit c non est una pecunia' [in superioribus] , omissa 
hac refutatione alia refutatio supponi potest, uti dicatur esse posse unius pe- 
cuniae heredes plures diversis de causis. Et aperte in ipso Tulho positum, 
quae rationes sint, quae refutationes. Dat autem huic constitutioni locos ad 
argumenta communiter utrique parti vel omnibus partibus, si plures existent, 35 
ut ius unde constet considerent. Constat autem ex tribus duci, natura, con- 
suetudine sequente, dein lege. Postremo naturam eius dividit in sex partis, 
quas ipse partitus est et definivit; item consuetudinis certas species: a prae- 
toribus positas dereliquit, res firmatas subiecit, pactum, par, iudicatum; 
legitimi iuris scientiam ediscendis legibus reliquit. 40 



2 probaret F % 8 quodque DB l F 11 accusator F 12 fere D 13 est. 
om. D 14 Quo pacto — non oporteat mei: om. 0; desideratur explicatio huius loci 
Tulliani 16 Generalem — consideremus mei: Quum et facto — — generalem ap- 

pellamus 0, quae verba legunlur in Cic. cap. 21 in. 18 dixit 10 substulit D 

20 est, non ut F: est es non utitur D, esse noscitur BO distributa DF: est 

distributa BO 23 et DF: om. et in ras. B 2(5 natio D 27 possint B et F 
corr. 29 iudicationib. D 30 heredes esse diuersos — unius pecuniae (v. 32) 

om. B, suppl. in marg. m. recentiore 31 diucrsos, cumque in superioribus refutatio 
B z O in superioribus DF: otn. B 2 0; videtur esse glossema, cidus loco in codd. dett. 
supra cumque in super. adiectum est 33 de om. D positum mei: positum est 

35 exsistaut 37 deinde postrema D 39 dereliquid DF firmatas 

mei: firmissimas 40 autem iuris D 2 BFO 



IN LIB. II, 20 — 22. 279 

p. 223. 224 C. p. 144. 145 0. 

21. Vis et natura et genus ipsius negotii quaeritur] Quale sit negotium, in 
tribus his quaeritur, vi, natura, genere, iustum an iniustum, utile an inutile. 

Ante mortuus est, quam in suam tutelam veniret] ut non posset facere 
testamentum, quia minor esset. | 
5 Cuius adgnati] id est petitores. 

Is cuius adgnati sumus, testatus non est] id est, pater pupilli vel pu- 
pillus ipse. 

Ratio est] ratio quaestionis eorum, qui possessores sunt. 

Pater enim et sibi et filio testamentum scripsit] quam diu non licebat 
io filio scribere testamentum. 

Infirmatio rationis] a parte petitoris. 

Non filio] si extrinsecus aliud aliunde filius baberet. 

Sed sibi iussit esse] id est, yebus suis substituit. 

Iudicatio] ex ratione et refutatione rationis. 
io Possitne quisquam de filii pupilli re testari] quam non ipse baberet, 

quam pupillus aliunde quaesisset. 

An heredes secundi ipsius patris familiae, non filii quoque eius heredes 
sint] quia secundus beres cum dicitur, eius est secundus qui hereditatem re- 
misit. Unde heres esse non potest, nisi eius, cui secundus lieres est; eius 
20 autem heres esse non potest, cui non est secundus. 

Iudicatio, unane pecunia fuerit: aut si hac erunt usi infirjmatione] 
Duas infirmationes ex parte posuit petitorum, id est adgnatorum, contra 
unam rationem possessorum, hoc est beredum secundorum, quod dicerent 
unius pecuniae plures heredes dissimilibus de causis esse non posse: erit una 
25 infirmatio c non est una pecunia', item alia e esse possunt unius pecuniae dis- 
similibus de causis diversi heredes'. 

Dissimilibus generibus heredes esse] ut alius testamento, alius lege, 
alius adgnatione. 

22. Nunc huius generis praecepta videamus] Exemplum dedit [qualitatis 
30 negotialis, dedit] et praeceptum, quomodo raliones multae esse possent: nunc 

subiungit quemadmodum in hanc negotialem quaiitatem et unde argumenta 
sumenda sunt. 

Utrique] id est petitori et possessori. 

Aut etiam omnibus, si plures ambigent] si plures contra unum possi- 
35 dentem petant, ut non duae partes sint, sed plures. 

Initium eius ergo ab natura ductum videtur] ut constet ius natura, usu, 
lege; omnium autem trium supponit partis. 

Quaedam autem ex utilitatis ratione aut perspicua nobis aut obscura] 
interdum enim sequimur consuetudinem hoc, quia consuetudo, non quia 
4o scimus utile esse, quod sequimur. 



1 Vis — quaeritur] hoc lemma esse editores non viderunt 3 possit F 5 pe- 
titores. Is nos\ petitores. Si is mei, petitores. De qua is O et B 2 10 filios D 

11 Infirmatio est O aperte DB l petitorum F 16 quam DF: et quam BO, 

an set quam? 17 familias F^O eius pupilli heredes O 18 secundus haeredes D 

20 non potest esse O 21 ludicatio est O aut mei: ac O si hac erunt usii?: 
si ager unius D, si ager unius. aut si hac erunt usi F 23 quod] qui F cx corr. 

29 qualitatis negot. F: qualitatis et negot. BO, qualitatis et negotialis dedit D m. 2 
in marg. habet 31 quemadmodum in hanc negot. qualitatem F: quemadmodum in hanc 
(hac D) negot. (D in ras.) qualitatem quemadmodum DB l , in hanc neg. qual. quem- 
admodum B corr. et O 32 sumenda nos: socienda D, socianda BFO sint F l 
33 Utrisque O 34 etiam] et in D 36 ergo eius FO 39 enim mei: etiam O 

sequitur D hoc mei: hoc est O consuetudo est. non F 



280 VICTORINUS 

p. 224. 225 C. p . 145. 146 0. 

Post autem adprobata quaedam aut a cqnsuetudine aut a vero] quoniam 
consuetudo est, c aut a vero', quoniam ratio eius perspecta est et utilitas visa. 

Vindicationem] pro vindicta , pro ultione. 

Ad hanc controversiam] id est, causae genus iudiciale. 

Consuetudinis autem ius esse putatur] Finitis partibus iuri naturali sup- 5 
positis, nunc consuetudinis iuri partes subicit. 

Voluntate omnium sine lege vetustas conprobarit] ut prudentium ratio, 
auctoritate data consuetudini, de consuetudine in posteros miserit legem. | 

Quaedam sunt iura ipsa iam certa propter vetustatem] ut puta, ut maio- 
ribus adsurgatur: ius est hoc, sed consuetudinis. 10 

Multo maxima pars, quam praetores edicere consuerunt] non ex legum 
praeceptis et iussionibus, sed ex consuetudine, quae proponatur a prae- 
toribus. 

Par, quod in omnis aequabile est] ut et qui proponit aliquid, tale pro- 
ponat, ut quo iure alium teneat, hoc se alliget. 15 

lam iura legitima ex legibus cognosci oportebit] Haec, quae supra dicta 
sunt, de consuetudine tractata sunt: nunc cum superesset ius legitimum, co- 
gnitionem eius ad eos transtulit, qui legitima iura fecerunt. || 

His ergo ex partibus iuris, quod cuique aut ex ipsa re aut ex simili ma- 
iore minoreve nasci videbitur, attendere atque elicere pertemptando unam- 20 
quamque iuris partem oportebit] Diviso iure omni in naturam, consuetudinem, 
leges, dat praeceptum, ut argumenta sumamus vel quae ex ipsa re sumun- 
tur, vel quae ex simili aut maiore aut minore. Locos autem communes dare 
se negat posse certos in singulas constitutiones. Etenim cum duo genera 
sint, quorum alterum rei dubiae ad probationem ducendae generalem tracta- 25 
tum habet, alterum rei certae continet amplificationem, necessario causae 
ipsius facultas suggerit, si quid amplificationis aut indignationis conquestionis- 
que nascitur. Sed quoniam in negotiali qualitate de iure tractatus est, erunt 
loci communes vel ab auctoritate iuris peritorum vel contra eorum auctorita- 
tem. Haec de negotiali. Subiungitur iuridicialis: quae ipsa cum genus sit, 30 
in duo dividitur, in absolutam et adsumptivam. Absolutae supponit exem- 
plum, quod tropaeum aeneum contra morem post victoriam Grai de Grais 
statuerint. P'acit intentionem et depulsionem, supponitque postea rationem, 
sed absolutae constitutionis, ut nascatur iudicatio : c iuste fecimus, quia aeter- 
num virtutis nostrae monumentum relinquere voluimus.' Sin autem dicatur 35 
f ideo aeneum, quia meruistis', erit ratio de relativa qualitate. Unde intelle- 
gimus in unam causam constitutiones incidere posse plurimas principales. 
Verum etiam absoluta qualitas eosdem habebit locos argumentorum quos ne- 
gotialis, ex partibus iuris, naturae, consuetudinis, legum. Sed in absoluta 
ipsa iura proferimus, ut factum defendas vel lege vel consuetudine vel natura: 40 



t probata D a uero. quoniam mei: a uero] A consuetudine, quoniam et 

corr. vi. 2 F 2 utilis F 3 uindicatione D 7 conprobauit DF , fort. ex con- 

probauerit 8 emiserit vel sciverit coni. Orelli 9 Iura sunt quaedam 11 

quae Cic consueuerunt 12 iussionis DB praetoribus D x : praetoribus et (ex 
D 2 ) bono et aequo D^BFO 14 Per D ut et DF: ut BO 19 quod cuique 

scripsimus: quod quidque DB , quidquid 0, quod quisqne F , ut libri quoque Tulliani 
optimi liabent, unde corrigas quod quisque — uidebit, ut in F factum est simili 

maiore DF: simili aut maiore B (ex v. 23, ubi eius loco , quod kic habemus maiore 
minoreve, sic variaium est: aut maiore aut minore), simili aut ex maiore 20 at- 

tendere mei: quemque attendere Capp. et 21 partem iuris 22 legis D 
praecepta B 25 adprobationem ducendae DB 2 F: approbationem ducendo B l O 
26 certe D 32 trophaeum D, tropheum BF Graii de Graiis 33 statuerunt 
FO 35 monimentum FO 40 proferi D, add. mus s. I. m. 1 uel legem uel con- 



IN LIB. II, 22—24. 281 

p. 225. 226 C. p. 146. 147. 14S 0. 

in negotiali autem haec iura proferuulur, ut possit constitui, quo iure esse 
debeatid, de quo negotium est, quia eius constitutionis ad futurum spectat 
intentio: intentio autem ex ipsa re aut ex simili maiore minoreve nasci vide- 
bitur. Aut enim in iure posita est haec species, quae quaeritur, litis, aut ex 
5 eo, quod in iure est, ad hoc negotium similitudo traducitur. 

Dubiae rei] thesis scilicet. | 

Alterum certae continet amplificationem] Locis communibus iam re pro- 
bata augmentum facies; illud enim adhuc in quaestione est. 

Quid augeri per communem locum possit et oporteat, considerabitur] 
io de re probata; 4ocum communem', per argumentum, non thesis. 

Nam certi, qui in omnis incidant, loci perscribi non possunt] In singu- 

las constitutiones certi loci et proprii dari non possunt ; merito ergo et in ne- 

gotiali. Quoniam tamen in negotiali de iure tractatur, loci communes hic 

esse possunt contra auctoritatem iuris peritorum, ab auctoritate iuris peri- 

io torum. 

Nunc iuridiciale genus] ipsa enim est, quae dividitur. 

23. Absoluta est, quae ipsa in se 7 non, ut negotialis] In negotiali quae- 
ritur, quid esse del)eat iuris, in absoluta, quid est iuris. 

Non, ut negotialis] Negotialis enim non habet ius certum, sed quaerit 
20 de eo iure , quod esse debeat in negotio praesenti. 

Absoluta est quae ipsa in se, non, ut negolialis] In negotiali qualitate 
ius efficitur sententia iudicis: in absoluta, quod positum ius et notum est, 
ab oratore sumitur. 

Implicite et abscondite] quia adhuc incertum est et quaeritur, quid esse 
25 debeat. 

In hanc argumentationes ex isdem locis sumendae sunt, atque-in causam 
negotialem, qua de ante dictum est] ut ex partibus iuris, naturae, consuetu- 
dinis, legum argumenta sumamus. Hoc tamen, cum et in negotiali haec siut, 
distat absoluta ab negotiali, quod illa ius adsumit, ut probet quemadmodum 
•30 novum ius esse possit, de quo quaeritur, absoluta autem ipsa iura adsumit, 
ut probet factum. 

24. Adsumptiva igitur tunc dicitur, curn ipsum ex se factum probari 
non potest] Adsumptivae qualitatis praecepta tractaturus docet, quid ipsa sit, 
et eius partes quattuor supponit. Ac primam c ompensationem, quam et 

35 comparationem appellat: huius exemplum subicit imperatoris eius, qui 
instrumenta et arma tradiderit, ut exercitum ab obsidione hostium liberaret. 
Hic quoniam finis status esse potuit c quid sit laedere maiestatem' ; certi enim 
nominis reus est: huius constitutionis, id est finitivae, tractatu omisso, ipsam 
considerat compensationem, ac praecepta haec constituit, ut si quid per|| 

40 coniecturam tractandum sit, prima parte tractetur : vel non ob hoc fecisse vel 



siietudinem uet naturam mei, sed in BF leclio correcta 3 intentio. intentio autem 

DB l : intentio. aut B 2 FO ex simili D: simili BFO 6 dubia erit thesis D 

thesis scilicet; illud enim adhuc in quaestione est Capp., verbis quae paullo post alieno 
loco posita videntur , kuc transpositis 7 locis communibus B : locus communis DF 

8 argumentum B pr. m. 9 Quod DB l 10 locum communem per argu- 

mentum (augmentum B-F) mei: per locum communem augmentum ed. Asc. et 
fort. thesin 13 communis D- hic DB X F X : hi BF^O 18 immo quid sit iuris 

19 quaeritur BO 22 ex sententia F 23 ab oratore D X FB 2 : et ab oratore 

B l D 2 , a praetore ex cod. Bas. 26 hisdem mei 28 sunt F 29 illa ius 

D X F: illa latus D 2 B , illa latius 32 Absumptiua D tum Basil. et 36 

instrumenta mei (cf. p. 282, 39): impedimenta 37 finis DF: finitiuus BO 
38 deflnitiuae F 40 uel uon ob lioc fecisse F: uel non **** fecisse D pr. m. , uel 
hoc non obfecisse D corr., uel hoc non obfuisse B, uel hoc non fuisse Bas. et ; 



282 VICTORLNUS 

p. 226. 227 C. p . 148. 149 0. 

hoc | non futurum fuisse, propter quod istud, unde reus sit, dicatur esse 
commissum : ista coniecturalia sunt. ltem si definitio fuerit, cum alioqui certi 
nominis reus est, transferenda buc sunt omnia, quae sunt definitionis: mo- 
netque nunc alteram, nunc utramque constitutionem , id est et finem et con- 
iecturam, in prima parte tractari, et item alias, tractis scilicet huc rationibus 5 
singularum, et coniirmationis et infirmationis. Ipsius autem compensationis 
praecepta haec sunt, ut conparemus id, quod admissum est et propter quod 
admissum est, ex partibus honestatis, utilitatis, necessitatis, ut neque fuisse 
aut honestum aut utile aut necessarium, ubi et gradus tangi potest, non tam 
utile, non tam honestum, non tam necessarium: quae partes, id est utilis, 10 
honesti, necessarii, plenius intellegentur in praeceptis deliberativae. Sic facla 
separatione et eius beneficii, quod praestitisse se dicit, et eius maleficii, quod 
admisit, actio postrema deducenda est ad formam deliberativae, ut ita agatur, 
quasi suadeat aut dissuadeat orator faciendum, quoniam accusatoris pars est 
utique ut dissuadeat. Defensor vero haec omnia contraria actione convertet: 15 
cum ille coniectura usus fuerit, coniecturaliter respondeat: item contra lidem 
adsumat argumenta officii. Ipsius autem conpensationis contrarias partes te- 
nebit, ut doceat utile, honestum, necessarium fuisse, quod fecerit, aut tanto 
opere per gradum utile fuisse, honestum, necessarium. Loci communes ab 
accusatore eruntduo, in eum, qui de turpi facinore confiteatur et quaerat 20 
aliquam defensionem, et alter ipsius inutilitatis et turpitudinis expressio cum 
indignatione. A defensore tres sunt: nihil per se turpe aut inhonestum pu- 
tari, nisi animo facientis consideretur; alter amplificatio beneficii praestiti, 
tertius expositio ipsius et periculi et beneficii. 

Ex quibus iudicationes] duae scilicet iudicationes coniecturales. 25 

Aut haec conparativa, cuius nunc indigemus] Haec iudicatio propria est 
ipsius conpensativae constitutionis. 

IIoc causae genus] conpensativum scilicet. 

Oportebit adhibere ceterarum quoque constitutionum rationem adque 
praecepta] si tamen incidant ceterae constitutiones. Istae enim constitutiones, 30 
quae in adsumptiva sunt qualitate, possunt praecedentes omnes constitutio- 
nes recipere, ut haec nunc, quae conpensationis || est, habet et finem et con- 
iecturam. Ideo quaecumque genera sunt quaestionum, suis constitutionibus 
tractanda sunt. 

Ac maxime coniecturis faciendis] ut per coniecturam , quae quasi inci- 35 
dens est, conpensatio illa tollatur, qua is, qui accusatur maiestatis, utitur 
dicens periturum fuisse exercitum, nisi arma concederet. 

li, qui accusabuntur, conparabunt] ut periturum fuisse exercitum nege- 
mus, quod sumit hic, qui arma prodidit et instrumenta. | 



cf. Cic. II, §. 74: si alia ratione et aliam ob causam ac dicet se reus fecisse, de- 
monstrabitur factum esse. Possis eliam scribere : uel non hoc animo fecisse ; sallem 
in ras. in D liltera a perspicua est 2 si D s. I. 3 reus est uel cum aliqui certo 
nomine reus est F, sed verbis uel — reus est linea subducta 4 utrumque D 

5 tractatis D 9 aut utile om. DB 1 ; neque utile fuisse aut hon. F 12 se om. 

DB X F 13 amisit F ducenda B 14 faciendum D 1 : faciendum aut non facieu- 
dum BFO et D in marg. 16 coniectura aliter D; f coniecturaliter , h. e. secundum 

regulas et praecepta status coniecturalis , in quo facti, ut aiunt, quaestio instituitur\ 
Capp. contra fidem DB: contra finem F, contra persuasionem accusatoris fidem 

17 officii] uel finis F 18 tantopere mei 21 aliter B l F 23 consideratur 
D l , confideretur F 25 iudicationes DB: iudicatio est. Sunt F, sunt iudicationes 

28 genus est F 29 oportebit tractari (pro tractare) et adhibere F quoque 
om. F 32 recepere D est et habet D pr. m. 33 suis questionibus F pr. m. 

38 Hi mei, Quod ii accusabantur D 



IN LIB. II, 24—26. 283 

p. 22S C. p. 149. 150 0. 

Aut alia ratione] quoniam superius duas rationes et duas iudicationes 
posuit coniecturales c non futurum fuisse ut periret exercitus', et 'nonhoc 
animo factum', idcirco hic eandem rationem repetivit et coniecturam dicit in 
hac constitutione tractandam. 

5 Ex coniecturali constitutione sumetur] quia partibus suis ipsa tra- 

ctanda est. 

Sin autem certo nomine maleficii] ut nunc certo nomine reus est ma- 
iestatis. Potest enim sine certo nomine reus esse, et non statim ad definitio- 
nem adstringitur, cum criminis nomen nullum videatur adiectum. 

10 Sin autem certo nomine maleficii vocabitur in iudicium] Iam hic incipit 

incidentis ad hoc thema alterius status, id est iinis, quem statum [fmem] et 
supra posuit dicendo c quid sit maiestatem minuere', praecepta tractare. 

25. Sin aliud quoque aliquod genusj quarumlibet constitutionum vel 
praecedentium vel sequentium. 

15 Quam plurimis infirmet rationibus] ut dicat non futurum fuisse ul periret 

exercitus, aut aliter: ? non hoc animo fecisti, sed ut perderes fecisti.' 

Deinde oportet accusatorem illud, quod ipse arguat, ab eo, quod de- 

fensor conparet, separare] post illa superiora etiam hoc dicere oportebit ac- 

cusatorem. 

20 Contendere] conparare. v 

Et hoc extenuando maleficii magnitudinem simul augere] ut extenues, 

quod praestitisse se dicit, augeas, quod admisit. 

Deinde oportebit illam ipsam conparativam iudicationem exponere tam- 

quam causam deliberativam] In omnibus adsumptivis qualitatibus post onmia 

25 argumenta ex constitutione, quae sunt propria, locus extremus inlerponitur 

quasi deliberativae causae: in qua quaeritur, quid faciendum sit, ut ex hoc 

probetur, quid faciendum fuerit. 

Tamquam causam deliberativam] ut non iudicialis causa sit, sed deli- 
berativa, et eodem genere agatur, quasi sola ipsa esset, id est causa deli- 
30 berativa. | 

In aliquam consultationem] deliberativa, non iudicialis causa sit; hoc est 
enim consultatio. 

26. Defensor autem quibus in locis ab accusatore aliae constitutiones] 
Si accusator retorto contra genere dicendi [coniectura] , defensor utetur pari 

35 genere [etiam fine]. 

Ex contrario tractabit] ut quod ille inulile, hic utile, quod ille inho- 
nestum, hic honestum dicat, et cetera his similia. 

Loci communes hi erunt accusatoris in eum, qui cum de facto turpi ali- 



1 Aut si alia et corr. B et FB 2 : sed DB l 3 repetiuit et F: repetitum 
et DB l , repetit ut rationem BF: argumentationem D dicat B 2 4 hac coii- 
stitutionem D: hanc constitutionem BO 7 Sin — maleficii om. DB l nunc cum certo 
F 9 uidetur BO 10 autem sine certo DB l 1] finem DBO, finem scilicet F, unde 
glossema convincitur 12 praecepta tractare in F hic deleta et supra post incipit ad- 
iecta sunt. Locum Capp. primus recte distinxit. 16 alter D 17 oportet iltud 

quod ipse oportet arguat D 18 conparet DB: comparat FO oportebit; accusato- 
rem contendere, comparare edd. vitiose 21 adaugere BFO 22 amisit B l F 23 
oportet D ipsam illam 29 agatur quodsi D 31 Aliquam in O constitutio- 
nem 2? 1 deliberatiua non mei: Ut deliberatina, non O 33 constitutiones D: con- 

stitutiones inducentur BF y D in marg. , constit. erunt inductae O 34 accusator DB X : 

accusator coniectura B 2 FO; pravam verborum distinctionem vulgarem mutavimus pari 

genere etiam fine (fine B ex corr. ut videtur). Ex contrario tractabit. ut mei: pari genere 
et finem, pari genere etiam comparationem ex contrario tractabit; ut edd. ; coniectura 
et etiam fine glossemata esse Christ intellexit 36 nt ille B l 38 Loci autem O 
hi erunt nos: inerunt DBF L , erunt F 2 accusationis D 



284 VICTORINUS 

p. 228. 229 C. p. 150. 151 0. 

quo aut inutili aut utrumque fateatur] Qui dicit c feci, sed profui', confitetur 
c feci', et defensionein sibi aliunde conquirit. In huiusmodi hominem vel reum 
dicit invehendum. | 

Relatio criminis est, cum reus id, quod arguitur confessus, alterius se 
inductum peccato iure fecisse demonstrat] Secundam speciem adsumptivae 5 
qualitatis relation em posuit. Hanc definivit per ivvoTj^iatLxrjv definitio- 
nem. Quae constitutio tunc est, cum alterius peccato se fecisse reus dicit, 
quidquid admisit; huius exemplum subiecit Horati, qui sororem suam flentem 
interfecit. Et subiungit praecepta, primum, ut si qua constitutio ante ipsam 
relativam tractari possit, excutiatur circa ipsum, qui reus est e non hoc animo io 
fecisti' — hoc utique sic factum est et in conparatione — : deinde, quoniam et 
relatio refert actus ad alterum, ut se defendat; dicit enim c feci, sed ille 
meruit', necessario etiam hic ceterarum constitutionum ratio tractabitur. 
Cum enim coeperimus dicere c ille non meruit', et coniectura esse potest et 
finis et quaelibet alia constitutio. Ergo accusator in defensione eius, in quem 15 
reus transferet crimen, tractabit alias constitutiones. Hoc pacto fit, ut, licet 
relatio sit constitutio , in hac tamen adhibeamus alias constitutiones duobus 
modis, vel circa personam ipsius rei, c quo animo fecerit', vel circa perso- 
nam illam, in quam reus transferet crimen. Post haec igitur tractanda est 
ipsa relatio criminis, quam in praeceptis ab eodem subiectis cuivis facile est 20 
recognoscere: usque ad illam partem, quae semper, sicut in superiore prae- 
cepto traditum est, propositionem habet quasi deliberativam, qua ex utilitatis 
honestatisque parlibus quod agendum est, quasi res in consultatione sit, de- 
claratur. Defensor habebit cuncta contraria, || sed si incidentes constitutiones 
aliae fuerint, omnia ex earurn diversa parte tractabit. Item per praecepta 25 
convertendo modo ad suam partem argumentando deducit f eum locis com- 
munibus tam accusatori quam defensori datis, quos ipse supponit. 

27. Postea si quae facultas erit] Ante relationem criminis et eius argu- 
menta ceteris constitutionibus accusator et reum onerare debebit et illum 
defendere, in quem reus transfert crimen. Namque dici potest c quocl fecisti, 30 
non hoc animo fecisti', quod est alterius constitutionis: deinde c et ille, quem 
meruisse dicis, aut non meruit aut non hoc pacto meruit', quod utique alia- 
rum est constitutionum. Ita antequam ex praeceptis relationis aliquid agamus, 
constitutionibus reliquis et circa rei personam uti possumus, ut eum argua- 
mus, et circa personam eius, in quem crimen transfertur, 11 1 eum defenden- 35 
tes reum accusare possimus. 

Postea translationis uti partibus] per praescriptionem; c non tibi enim 
licuit occidere'. 

Deinde negare audiri oportere] c hodie tu audiendus non es, si quidem 
et tu illam, quam punitus es, audire noluisti'. 40 



1 utrumque B: m utrumque D, utroque FO profuit 2 sibi om. 

In huiusmodi — inueh. in F erasnm est 4 se F post peccato habet 5 iure 

om. F, tumre D corr. in tum se 6 definit 8 amisit B L subicit F l 

Horati D : horatii F, Horatius BO 11 sic viei: si Basil. el conparationem DB l 

et DF: om. BO 14 Sed ille 17 translatio DB L in hac DF: in hanc 
BO 19 iilam personam F 22 qua ex nos: quae ex DBFO 23 quod F: 

quid DBO 26 conuertendo modo nos: conuertendum modo DB l F l , conuertendo 

modum relationis B z F 2 0, nisi quod conuertendum in F non mutatum esl 26 eum 

mei: cum 27 supposuit 28 si qua BFO 29 illum mei: eum 35 

eius personam F transferitur D, fort. ex transferetur 37 per praescriptionem 

F corr.: perscriptionem DB L F { , praescriptione B corr. el 39 negare debebit au- 
diri oportere id liodie D 1 : ut dicamus: hodie D % BFO 40 ponitus D forl. ex 
poenitus audiri D 



IN LIB. II, 26-29. 285 

p. 229. 230 C. p. 151. 152 0. 

Etid, quod iudicatum non sit, pro infecto tiaberi oportere] 'mentiris, 
quod dicis sororem flevisse, quia non est inde iudicatum.' 

Nunc apud iudices accusent, quem sine iudicibus ipsi condemnarint] 
c modo crimen ingeris, posteaquam poenas sumpsisti de sorore.' 
5 Ac si idem facere ipse, qui nunc accuset, voluisset, ne hoc quidem ipso 

quicquam opus fuisse iudicio] ut et hic, qui Horatium accusat, potuisset sine 
iudicio quasi peccantem occidere. | 

Si vero ceteri quoque idem faciant, omnino iudicium nullum futurum] 
Soritici syllogismi fecit formam, qui in infmitum semper intenta rei definitione 
io porrigitur [granum, cumulus, acervus] : 'occidit Horatius, occideret accusa- 
tor' : ita semper sine iudicio erit poena. 

Potuisse hunc ipsum de illa sumere supplicium] quasi de sorore. 

Et de ea per amplificationem ex deliberationis praeceptis dictio] ut dicas 
iustum, honestum, utile vel contra : quae omnia in deliberationis praeceptis 
15 tractantur. • 

28. Ut refelli et in contrariam partem converti possint] ut, cum supra 
verbi causa dictum sit ab accusatore, non debuisse a fratre interfici sororem, 
dicat hic magis a fratre debuisse. 

Ut ne ab ipso quidem, qui fecisset, in dubium vocaretur] ut negare non 
2oposset, quod admisisset, quod haec victoriam Romanam lugeret. || 

Ex iudiciorum perturbatione] quoniam non erat occisa iudicio, quae 
occisa est. 

29. Remotio est criminis, cum eius intentio facti, quod ab adversario 
infertur, in alium aut in aliud dimovetur] ^Evvor\\iaxi%ii definitio. Haec tertia 

25 species adsumptivae qualitatis remotio criminis dicitur, quae definita est 
sic: cum intentio facti removetur vel in aliurn vel in aliud. Ipsa autem re- 
motio nunc rei est, nunc causae; sed, si causa removetur, vel in hominem 
removetur vel in rem: sin autem res removetur, tantum in hominem remo- 
vetur vel ab homine. Causae remotionem in hominem docuit per exemplum 

30 de legato Rhodiorum: causae remotionem in rem in eodem exemplo ostendit, 
cum dixit ^mortuo quaestore si legatus viaticum non accepisset'. Verum prae- 
cepta tradidit, quibus uteretur accusator, cum argueret eum, qui causam 
facti in hominem removeret. Et est primum, ut accusator eum defendat, in 
quein culpa removetur, sed, si hoc non potuerit, dicat hoc iudicium aliud 

35 esse, illud aliud. Deinde dicat uni cuique suum esse officium; hunc non opor- 
tuisse peccare, illum reum esse posse; non debere coniungi defensionem hu- 
ius cum illius accusatione. Haec in remotionis partihus integris conplendis 
accusatoris sunt. Defensoris autem haec : primum ut quaecumque accusator 
ex aliis constitutionibus argumenta fecerit, solvat: deinde accuset eum, cuius 

40 causa peccasse se dicit ; deinde doceat se aliter facere non potuisse nec de- 
buisse; non potuisse, ex utilitatis partibus, non debuisse, ex honestatis: de 



1 non om. DB X 3 sine] sint D 5 accusat BO 6 fuisset accuset 

B l 7 quasi D l : illam quasi D 2 BF l , illum qnasi F 2 , eum quasi 9 intenta B 
corr. in detecta, intenta F, sed in in ras. 10 granum DF: ut granum BO; viden- 

iur verba a nobis inclusa explicatio esse voc. acoQog 11 erat D 14 utilem D 

16 contrariam in 19 fecisse et D 21 Ex iud. perturbatione B: Et in 

(in F in eras.) iud. perturbatorem DF 23 criminis est 24 ivvorjficcnvir) nos: 
gnnohmaticin DF, Ennonmatisin B, ivvorjrty.7) 31 accipisset D 33 accusator 
eum def. mei (sed D accnsatorem) : accus. def. eum 35 aliud illud B 36 de - 
bere DF: debere tamen BO 38 autem D s. I. m. 2 40 doceat B: docet DF 

facere (s. I. non) debuisse. nec * potuisse non (in ras.) debuisse ex honestatis. non 
potuisse. ex utilitatis partibus B non potuisse DF: nec potuisse O 41 non po- 

tuisse (posl dehuisse) om. D 



286 VICTORINUS 

p. 230. 231 C. p. 152. 153 0. 

utroque autem in deliberativo genere tractavit. Deinde dicet a se omnia facta 
esse, quae facere potuerit: percurret omnia vitae suae praeteritae dicta, 
facta, consilia, ut probet suam non fuisse culpam, cum hoc non impleverit. 
Cum vero causa non in bominem, sed in rem removetur, omnia eadem prae- 
cepta accusatoris et defensoris erunt, excepta vel accusatione hominis, in 5 
quem remotio fit, vei defensione. Rei remotio cum fit, dedit exemplum de 
adulescente, qui porcum tenuit; removet enim a se factum et dicit non suae 
fuisse potestatis facere vel non facere. Hic nascitur iljlud novum, ut fiat re- 
motio rei non in hominem, sed ab homine, et existat constitutio ab accusa- 
tore, cum dicitur c quod fecisti, non tu facere debuisti'. Exemplum dedit de 10 
praetore, qui cum consules deberent, ad arma populum convocavit. Hic 
praecepta dat, uti exprimamus, quid cuiusque sit potestatis, quid officii, ex 
utilitatis partibus et honestatis, et ut hoc probemus exemplis. Deinde ad- 
iungit locos commu|nes, si qui esse possunt, indignationis aut conquestionis, 
ut uterque sibi pro suis partibus sumat. 15 

In alium aut in aliud demovetur] aut in personam aut in rem. 

De utroque distinctius] et de honesto et de utili. 

30. Sin non in hominem certum, sed in rem aliquam causa demovebi- 
tur] hucusque in personam, nunc in rem causa removetur. 

Accusatione alterius et culpae depulsione dempta, ceteris similiter uti 20 
locis oportebit] dempta depulsione reliqua talia perseverent in rem, qualia 
fuerunt in personam. 

Ipsius autem rei fit remotio, cum id, quod crimini datur] Nunc remotio 
rei; nam supra causae docuit remotionem et in hominem et in rem: sed re- 
motio rei tantum in hominem fit, et fit duobus modis. Nam nunc remotio 25 
fit rei ab eo, qui reus est, nunc remotio fit rei ab eo, qui accusator est: quod 
eritnovum, ut status ab accusatore nascatur. 

Adque in hoc genere] remotivae constitutionis, ubi tantum res, non causa 
removetur. 

31. Concessio est, per quam non factum ipsum probatur ab reo, sed ut 30 
ignoscatur, id petitur: cuius partes sunt duae, purgatio et deprecatio] Quarta 
species est in adsumptiva qualitate concessio; hanc definit ita: cum non 
factum purgamus, sed ut ignoscatur petimus. Hanc partitur in duo, in pur- 
gationem et deprecationem; et purgationem definit ita, cum non factum 
purgamus, sed voluntatem. Id fieri dicit tripliciter, si aut inprudentes facia- 35 
mus aut casu aut necessitate. Inprudentiae dat exemplum de vitulo immolato, 
item casus de eo, qui hostias praesto non habuit ad diem certum, item ne- 
cessitatis de rostrata navi in portu, ubi non licebat, inventa. Haec tria ex- 
empla idcirco iuncta posuit, quia eorum omnium similis praeceptio est. 
Namque ut et in superioribus, ita et hic primum coniecturaliter agendum ab 40 
accusatore, utid, quod reus negat se voluntate fecisse, consilio factum do- 
ceat ac voluntate: deinde subiungat finitivi status tractatum, qui, ut supra 
docuit, quadruplex est: definitio brevis, adstructio definitionis, et tertio loco, 



1 tractabit BFO dicit B, dicat 7 portum D, portam F l , porcam BF*0 
8 fuisse suae 11 populum ad arma BO 14 possunt aut indign. BO 17 

distinctus D 18 Sin D: Si B, Sin autem FO demouetur D, dimouetur F, dimouebi- 
tur 19 remouebitur 20 culpa D adempta DBF 1 21 demta Capp. : In tua 
DB, [n qua F perseuercnt mei: perseuerant 23 crimini datur F: criminaba- 
tur D, datur crimini BO 26 fit altero loco om. F ' 28 Atque in h. g.] Iioc lemma 
esse edilores praetervidemnt tantum F ex corr. , tamen D 30 inprobatur BF, 

probatur cuins (sic) D ab reo om. F 31 quarta autem species F 36 aut casu 
aut necess. faciamus F 37 necessitatis B: de necessitate DF 39 similis om. F 

42 subiuncrit 



IN LIB. II, 29—32. 287 

p. 231. 232 C. p. 153. 154. 155 0. 

si adserit, deductio est definitionis ad speciem; si vero non adserit, separatio 
definitionis a specie ; qnarto loco fit destructio definitionis partis adversae. 
Verum hic omissa destructione definitionis partis adversae, reliqua tria con- 
plebuntur, ut breviter definiat casum, inprudentiam, necessitatem; deinde 
5 adiungat adprobationem definitionis per exempla; tertio loco separet a defini- 
tione quod reus fecit, et id ostendat esse dissimile, quod sit eius facinus non 
ignorabile, non fortuitum, non necessarium. Demonstrabit post haec potuisse 
vitari, potuisse [provideri: et id doj|ceat qnemadmodum, deinde adiungat ac- 
cusator alteram definitionem, per quam nomina aiia supponat inprudentiae 

10 casui necessitati, inertiam neglegentiam fatnitatem. Post haec illud adicit, 
uti excutiamus, ne forte necessitas habuerit turpitudinem : ut disputari possit 
mori melius fuisse, ne tantam turpitudinem subiremus. Post haec dicit ad- 
iungendum esse tractatum de iuris et aequitatis natura, de qua et in negotiali 
qualitate tractatum est, et maxime in absoluta iuridiciali. Quae duae quali- 

15 tatessolis videntur dislare temporibus; nam rerum tractatu eodem continen- 
tur. Post haec dicit adiungenda exempla, si tamen facultas dabil, in quibus 
doceamus simili de causa nescio quibus veniam non esse concessam, et ad- 
iungamus illis magis fuisse tribuendam. Postremo ex partibus deliberationis 
turpe et inutile doceamus esse concedi, et magnum periculum futurum, cum 

20 tanta res admissa sit, si non fuerit a iudicibus vindicata. Contra haec defen- 
sor conversione utetur horum, maxime autem ut defendat voluntatem et 
augeat quod voluntati fuit inpedimento, et doceat nihil amplius se potuisse 
facere quam fecit. Deinde inducat locum communem c voluntatem spectari 
oportere 5 ; deinde conquestionem c cum culpa careat, se adfici supplicio; com- 

25 munem hominum esse infirmitatem \ Loci vero communes accusatoris hi 
sunt: c in eum qui confitetur', et alter: c peccandi licentiam tribui, si non de 
faclo, sed de voluntate quaeratur 5 . Defensoris conquestio est de calamitate, 
quod non culpa sua, sed vi maiore peccarit: alter locus de fortunae potestate 
et infirmitate hominum, terlius locus c animum, non eventum considerari'. 

30 Post haec exempla atque tractatus admonet, quod in omnibus exemplis supra 
positis leges sunt. Unde necessario incidunt tractatus etiam legales: sed 
hoc negat esse mirandum , quod causarum genera quaedam simpliciter expli- 
cantur, quaedam coniuncta sunt. Unde, qui omnia praecepta cognoverit, 
quidquid perspexerit in exemplo, translatione locorum necessaria perseque- 

35 tur. Nam cum hic et leges sint, necessario quae legum praecepta sunt, con- 
plere debemus, de quibus post dicetur. Nunc tantum ea praecepta posuit, 
quae concessioni, de qua tractatus erat, convenirent. Si quid res ipsa dabit 
facultatis, coniecturam induci ab accusatore oportet, ut dicat accusator per 
coniecturam aut prudentem fecisse, aut non casu fecisse aut non necessitate, 

40 sed voluntate fecisse. 

32. Atque tum ex his locis] iuris atque aequitatis [| natura. 
Et quasi in absoluta iuridiciali per se hoc ipsum ab rebus omnibus 
separatim considerare] quoniam convenit negotiali absoluta qualitas tractatu 



2 ad speciem D 3 tria F corr. e tertia 6 quod] quam F 7 furtuitum 

DF demonstrauit D 9 subponit F 14 iudiciali D pr. ?n. 1S fuisse magis 
BO postrema D 22 uoluntatis B nil D 23 fecerit malim 25 commu- 

nis D 26 licentiam tribui scripsi: licentiam tribuit DB l F, licentia tribuitur B~0 
28 furtunae D 29 fort. considerari oportere 31 sunt mei: sint 33 con- 

iucta D omnia qui F 34 necessarium persequitur F 38 oportebit B*0 

39 prudenter BO 41 Atque — considerare] liaec lemmala esse edilores non intel- 
lexerunt tum BF X : cum DF 2 42 natura DF: naturam oportebit quaerere BO 
in o???. DB l a rebus BF 43 quoniam mei: quomodo tractatu mei: tractata 



288 VICTORINUS 

p. 232. 233 C, p . 155. 156 0. 

rerum et dislat tantummodo tempore, quia negotialis de futuro iusto agit, ab- 
soluta de praeterito. | 

33. Si aut in his aut in aliis exeinplis scripti quoque controversiam ad- 
iunctam videbit] Hoc praecepto ostendit incidere semper legales posse con- 
troversias constitutionibus principalibus, nec aliquando legales status posse 5 
existere principales. 

34. Deprecatio est, in qua non defensio facti, sed ignoscendi postulatio 
continetur] Secunda pars concessionis deprecatio est. Hanc defmit ita: 
cum non factum defendimus, sed aperte veniam postulamus. Hoc autem 
actionis genus non frequenter incurrit in iudiciis, sed in senatu aliquotiens et 10 
apud populum: datque exemplum vel Quinti Numitorii vel Syphacis, ubi 
aperte, nulla alia constitutione , venia postulata sit. Subiungit praecepta, 
primo eius, qui ut ignoscatur postulat: ut sua beneficia commemoret, si qua 
habuerit in vita praeterita, et ea doceat esse maiora, quam sit factum, unde 
reus est; deinde maiorum suorum beneficia ostendat; deinde dicat se non 15 
odio neque crudelitate fecisse quod fecerit, sed stultitia aut alicuius inpulsu; 
deinde polliceatur se alicubi profuturum; deinde ostendat se consanguineum 
magnis ac principalibus viris vel amicum; deinde amplitudinem suam et vo- 
luntatis et generis et eorum voluntatem ostendat, qui de se iudicent, et omnia, 
quae personae amplitudinem honestatemque demonstrant, sed haec cum con- 20 
questione potius quam cum adrogantia. Post haec debet adiungere exempla, 
in quibus doceat aut simili de causa ignotum multis aut maiora delicta con- 
cessa : deinde doceat se in potestate item fuisse et id ignovisse quam plurimis. 
Postremo ipsum peccatum extenuare debebit et conparare: propter parvum 
admissum se hominem tali honore supplicio adfici non oportere , quo adfi- 25 
ciuntur ceteri, qui maiora committunt: haec confirmare locis communibus, 
qui ad captandam misericordiam in primo libro videntur expositi. Sed contra 
hunc qui dicit, primum maleficium augebit; deinde dicet nihil inprudenter 
factum, crudeliter et inimice omnia; ipsum inmisericordem, inmitem, super- 
bum, inimicum semper fuisse, amicum numquam futurum: et si beneficia pro- 30 
tulerit ille, qui veniam petit, is, qui contra dicit, docere debebit causa ali- 
qua, non benivolentia praestita, aut aliud maius postea consecutum, aut hoc 
malo I beneficia superiora deleta, aut leviora beneficia maleficiis, aut, ut ho- 
nor babitus est benefactis, pro maleficio poena sumatur: deinde ut per locum 
communem dicat turpe esse et inutile ignosci; deinde optatum fuisse, ut reus 35 
aliquando fieret, et nunc non vindicari; postremo cogitare debere, quali 
animo circa eum fuerint et quali odio. Loci communes eius erunt, in- 
dignatio maleficii, et alter, ut eorum misereatur, qui fortuna, non malitia 
peccaverunt. 



1 rerum nos: rebus DBO, in rebus F aget F 3 iis scripti controversiam] 
c Alludit ad primam statuum divisionem in loyiv.6v, rationalem, el vo^iy.6v, legalem. Nam 
scriptum hoc in loco legem, testamenta ceterasque scriptorum species indicat, ut paullo 
post patebW. Capp. 4 controuersias in F eras. et status corr. 5 constiiutiones 
D legales status] f Vide ut legalibus etiam controversiis nomen status iribuat ipsc 
Victorinus; quidam enim rhetores nonnisi de rationalibus controversiis nomen status 
usurpant: Capp. 11 Numituri* D pr. m. 14 sit nos: est D, esset BFO 

20 demonstrent 21 adiungere exempla debet 23 item et id om. F 25 

se] sed D tali honore D l : tali honore excellentem (excellente D 2 ) D 2 BF0 26 com- 
mittunt maiora B 28 dicet B: dicit DF 29 factum, sed 31 aliqua mei: alia 
ed. Asc. et 0, aliqna alia coni. Orelli 32 praestita Capp. : praestitum mei, sed videtur 
in F tu corr. ex ta aut hoc DF: et hoc BO 33 superiora beneficia de- 

lata D 38 misereatur F: misereantur B et D, sed ntur D in ras. m. 2 



IN LIB. II, 32—37. 289 

p. 233. 234 0. p. 150. 157 0. 

Nam et in seuatu de Syphace diu deliberatum est] Ita hic docet postula- 
tam esse veniam per deprecationem. | 

Nam semper animo bono se in populum fuisse non tam facile probabat, 
cum coniecturali constitutione uterelur] Ita excludebatur eius coniectura, 
5 quia factum negabatur, quod erga populum Ro. bono animo fuisset, et re- 
Unquebatur sola deprecatio. 

36. Quoniam ergo in generali constitutione tam diu propter eius partium 
multitudinem commoramur] Omnes quattuor constitutiones cum suis spe- 
ciebus exposuit: supererat iam de controversiis legalibus disputari, sed quo- 

io niam partitus qualitatem species ei duas dederat, iuridicialem et negotialem, 
ipsamque rursus iuridicialem dividens in absolutam et adsumptivam species 
ei duas dederat, iuridicialem ipsam ita defmierat, ut in ea aequi et iniqui na- 
tura aut praemii aut poenae ratio quaererctur: aequi et iniqui natura in 
omnibus exposita est supra tractatibus circa oinnes species iuridicialis: unde 

15 nunc necessario admonet de poenac ac praemii ratione esse tractandum, 
quod multa existunt genera causarum ex praemii petitione, similiter et poe- 
nae. Nam Cicero de praemio tantum loquitur: nos tamen et ad poenae actio- 
nem, ratione tradita, praeceptum de praemio per similitudinem transferemus. 
Tetuntur' inquit c praemia et apud iudices et in senatu et in aliquo consilio'. 

20 Hic admonet, quod e in senatu' dixit, ne quis arbitrelur de deJiberativo di- 
cendi genere sumptum esse tractatum, cum de iudiciali genere dicendi omnis 
tractatus haberetur. Hoc, inquit, neminem moveat, quoniam et apud sena- 
tum, licet sententiae dic io sit, quod dicendi genus deliberativae convenit, 
tamen iudiciale genus dicendi est existimandum, cum et in senatu licet de 

25 probando homine inprobandoque tractetur. Et omnino, inquit, ista tria ge- 
nera causarum forma quadam et primo genere dislant: alliore et pleniore 
intellectu implicita sibi et conexa suis partibus continentur. 

37. Nam et apud iudices de praemio saepe accusatorum quaeritur] Ac- 
cusatoribus lege praemia dabantur, hoc ipso, quod accusabant. Exemplum 

30 dat Tullius: c nullo praemio adducti': item : e non enini spolia Gai 

Verris concupivi. 

Id non, si per sententiae dictionem agitur, deliberativum est] Delibera- 

tivam sic definierat, nt diceret c cum res posita in | consultatione civili habet 

in se sententiae dictionem'. Ergo cum agitur in senatu de homine probando 
35 vel inprobando, non deliberativa exinde dicenda est, quia habet sententiae 

dictionem, sed iudicialis causa magis, quia de homine probando inproban- 

doque tractatur. 

Nunc de praemiis consideremus] Hinc dare praecepta incipit, quae 

servanda sunt, cum praemium postulamus: quod solum supererat de con- 
io stitutione iuridiciali tractata , ut natura aequi et recti aut praemii aut poenae 

ratio quaeratur. Dat exemplum, in quo praemium postulatur, de eo, qui 



30 Cic. Verr. i, §. 21. 



1 et in senatu mei: ifl seuatu et in consilio postulamlam F 3 se om. 

DF populum Ro. FO probat DF 5 quia DF: qua BO 7 Quouiam igitur 
8 speciebus suis 9 disputare B l quoniam] quando F i n ras. m. 2 
10 partitus B corr.: partitus e F, partium DB l 11 speciem D 19 consilio mei: 
concilio Capp. et 21 iudiciali et 24 iudiciale B ex corr.: iuridiciali et iuridiciale 
DB l FO 24 existimandum nos: aestimandum mei etO; cf. Cic. II, %. 110 s. f 
25 tractetur D corr. m. 1 ex tractatur 26 altiore tamen et plen. 28 saepe de 
praemio B 30 dat D s. I. Gai mei: C 32 Deliberatiuam meii Deliberati- 

uum enim 36 iaridicialis malis inprobandoue ut etiam v. 25 40 ant (ut 
B corr.) — quaeratur DB, in qua aut — quaeritur F 

RHETORES L.VTIM. 19 



290 VICTORINUS 

p. 234. 235. 236 C. p. 157. 158 0. 

triumphum petit: post quod exemplum admonet neque hic neque in depre- 
catione nos facta intentione et depulsione et nata quaestione aut rationem in- 
quirere aut depulsionem rationis, sed | ipsam esse iudicationem, quae sit 
quaestio. In deprecatione hoc modo, oporteatne adfici poena, in praemii 
petitione, oporteatne dari praemium. Dividit ergo dicenda in praemii peti- 5 
tione in quattuor: in beneficia, in hominem, in praemii genus, in facultates: 
quibus singulis partes certas ipse supponit, simulque docuit locos communes, 
quos tantum in his partibus quattuor habemus in praemio aut in facultatibus : 
reliquae enim duae partes adfectus tenent, et possunt audientes publicae ratio- 
nis praemium et facultas plurimum commovere. 10 

39. Ac de constitutionibus quidem satis dictum est: nunc de iis contro- 
versiis, quae in scripto versantur, dicendum videtur] Constitutiones ratio- 
nales esse status et in primo docuimus et ipsas esse principales. Hoc quem- 
admodum conpleremus in dicendo, superiore tractatu docuit: sed quia sunt 
praeterea genera controversiarum, quae versantur in scripto, quae incidunt 15 
constitutionibus, quae ipsa quinque sunt, necessario etiam de his dat prae- 
cepta. Sunt autem controversiae quinque, ambiguitas, scriptum et voluntas, 
leges contrariae, ratiocinatio et definitio. Scripti autem controversia est, cum 
in quocumque scripto nascitur controversia, ut in legibus, testamentis, pactis, 
edictis et ceteris, quae in scriptura sunt. Ergo principalis est ambiguitas, 20 
quia ita ordinem fecit, cuius definitio adhibita est c cum, quid senserit scri- 
ptor, obscurum est, ideo quia duas aut piures res significat'. Huic exemplum 
dedit, ut heres daret vasa caelata uxori quae vellet. Quoniam, ut diximus, 
constitutiones non sunt, sed inci|dentes sunt controversiae, non constituit, 
quae sit intentio, quae depulsio, neque quae ratio et refutatio rationis et quae 25 
iudicatio, sed continuo dat praecepta, quae sunt parti utrique communia. 
Sunt autem haec: primum ut negemus ambiguum et doceamus locutionis 
ipsius consuetudinem; deinde ut superiora verba et inferiora consideremus, 
ex quibus colligamus, quae sit vera sententia; deinde excutiamus personam 
eius, qui scripsit, ut ex ceteris dictis eius, factis, scriptis, animo atque vita, 30 
quid senserit, possit intellegi; deinde excutiamus omne scriptum, ne in aliquo 
verbo aut nos adiuvet aut inpugnet adversarios: deinde dicendum id, quod 
adversarius intellegat, minus commode fieri, quam quod nos intellegamus. 
Huic praecepto exemplum dat: c meretrix coronam auream ne habeto : si ha- 
buerit, publica esto'. Hic enim tractari potest non bene sentire eum, qui 35 
publicandam dicit esse meretricem , quod publicae meretricis nullus exitus, 
nulla administratio , hoc est nullum quodammodo vectigal: in | auro vero 



5 dicendo F 6 in quattuor B Z F*: quatluor DB^F 1 in homine D 8 in his 
partibus quattuor habemus D : in his partibus Jltl habemus duos F , tantum habemus 
quattuor partibus B, tantum in his partibus ex quattuor habemus in praemio aut 
mei: in praemii genere et 9 reliquae enim duae DF (reli D in ras. habet, in F 

post duae eras. voc. heae, ut videtur): **** enim ** duae B, in priore ras. maiore 
m. 2 Hae scriptum est; Hae enim duae et possunt — commouere] sic mei quo- 

qae, quae vix sana videntur 11 de his mei 12 scribto D 19 controuersia , ut 
Capp.: controuersia aut mei 22 est B: si D(ex obscurumst), est sed F 25 du- 
pulsio D 28 consuetudine D consideremus uerba et inferiora B 30 scribsit 

et deinde scribtis D, et sic fere semper scribtor etc. , quae posthac adnoiare omitiemus 

31 in erasum in F 32 aduersarios Z? 1 : aduersarius D 2 B l , aduersarus F, sed 
us in ras., aduersarium B 2 36 exitus mei quoque: fort. legis exitus; r Sic Graeci 

si-odov nomine fimmo sloodov] vecligal et, ut vulgo loquimur, rediium quendam intelli- 
gunt: unde apud beatum Athanasium ccvs£,odog dicilur pauper, cui nultus reditus e bo- 
nis , qui nuUam facere impensam possit.' > Capp. 37 administratio est, hoc est 



IN LIB. II, 38 — 42. 291 

p. 236. 237 C. p. 158. 159 0. 

publicando magnam esse utilitatem. Post haec adiungit utilitatis praeceptum, 
ut interpretemur , quanto utilior res aut honestior praetereatur, si id intel- 
lectum fuerit, quod adversarius interpretatur. Hoc autem apertius fiet, si 
quod nos interpretamur doceamus honestum, utile, necessarium. Sed quo- 
5 niam scripti controversia, sicuti supra docuimus, potest esse et in testamento, 
et hoc exemplum dedit; potest autem esse et in lege; adiecit praecepta, si 
ambiguitas fuerit in lege, uti quaeramus, ne forte, quod adversarii intelle- 
gant, alia lege cautum sit: deinde uti dicamus, quemadmodum scribi opor- 
tuisset, si id sentiret, quod adversarii dicunt, ille qui scripsit. Huius prae- 

10 cepti et argumenti de themate supra posito sumpsit exemplum, ut doceat: 
scriptor, si heredi consulere vellet, ut ea vasa daret, quae illi commodum 
erat dare, non adscriberet ? quae vellet'. Hoc enim non adscripto, quae heres 
vellet, ipsa daret: nunc quia adscripsit, utrique eorum cautum voluit, quia 
hoc non adscripto consuluisset heredi. Ergo concludit praeceptum huius- 

15 modi in causis ita debere tractari: c hoc modo scripsisset, illo verbo usus 
esset, hoc non esset: isto loco verbum posuisset aut non posuisset'. Deinde 
adiungit praeceptum, uti quaeramus, quo tempore scriptum sit quod scriptum 
est, quia ex hoc intellegitur voluntas scriptoris: deinde quasi deliberativae 
modo tractandum, quid utilius, quid honestius sit; esse autem locos commu- 

20 nes utrique parti, si quid per amplificationem dici possit. || 

40. Quod illius rei neque administratio] quam adversarius dicit. 

Nihil enim prohibet fictam exempli loco ponere] fictam materiam, id 
est theticam legem sine certa persona. 

41. Deinde si in lege erit ex ambiguo controversia] non in alia aliqua 
25 scriptura. 

Alia in re lege cautum esse doceamus] id est, quomodo tu intellegis. 
Permultum autem proficiet illud demonstrari] Adiungit aliud praeceptum 
esse considerandum, quemadmodum scribi oportuisset ab eo, qui scripsit, si 
sic sensisset, quemadmodum dicit adversarius. 

30 42. Ex scripto et sententia controversia consistit] Legales controversiae 

quinque sunt, quae extra constitutiones tractatus suos habent: ex his Tullius 
primam tractavit ambiguitatem, scriptum et voluntas nunc explicatur. Scri- 
ptum autem omne accipere debemus quidquid aut in legibus aut in testamen- 
tis aut in edictis aut in omnibus scriptis intellegitur. Hoc definivitita: cum 

35 alter utitur verbis, quae scripta sunt, alter scriptoris sententiam interpreta- 
tur et ad id, quod scriptum est, adiungit. Idem tamen, qui sententia utitur, 
duplicimodo adserit sententiam scriptoris: aut enim semper dicit scripti eius 
unum eundemque esse sensum, aut ad tempus et | ex eventu accipi oportere 
id, quod sensit ille qui scripsit. Dat exemplum quemadmodum unum et idem 



1 publicandam esse magnam esse I) utilitatis praeceptum F: utilitatem prae- 
ceptum D, utilitatem praecepti BO 3 si id quod 6 et hoc DB : ex hoc F 
8 alia in lege F uti mei: ut O 11 scribtorem — non adscriberet D, scriptorem 
— non adscribere BFO 13 ipsa DB^F: ipse B 2 14 praeceptum] per exem- 

plum F in ras. m. 2 huiusmodi in F: huiusmodi B l D , in huiusm. B 2 

15 non ita DB 1 tractare DB si hoc modo D 2 BFO 16 potuisset bis D 18 
deliberatiuae D: deliberatiuo BFO 21 Quid D 22 fictum F, fictam legem O 
24 ex ambiguo om. D in aliqua aiia O 26 in re lege DB : in lege FO do- 
ceatur O 27 demonstrare B 2 28 oportuisset nos: possit mei, posset Basil. et O 

31 quattuor sunt DF, sunt V B, sed V in ras., sunt quinque O; fort. recte DF, 
si Victorinum errasse statuas constitutiones] f h. e. status rationales, quos principa- 
les vocat Victorinus\ Capp. 33 aut in strumentis D 34 in edictis F: in om. 

DBO 35 sentiam D 36 adiungit D: animus scribentis adiungitur F, animum 

scribentis adiungit BO 38 sensum esse BO et ex DF: aut ex BO 

19* 



292 VICTORINUS 

p. 237. 238 C. ,,. 150. 160 0. 

semper inlellegatur in sententia scriptoris, cuin heres secundus institutus 
interpretatur se heredem esse iustum, sive natus fdius esset, ut is heres esset, 
qui natus fuerat, sive natus non fuisset, ut alius nullus esset quam ipse, 
qui secundus est institutus. Hanc sententiam unam memorat et semper ean- 
clem esse. At vero cum sententia scriptoris ita exponitur, ut ex facto aut ex 5 
eventu ad tempus interpretanda sit, docet omnes sub qualitate adsumptiva 
partes in hoc genere contineri; in qua conpensatio est aut relatio criminis aut 
remotio aut concessio. In his enim omnibus speciebus adsumptivae qualilatis 
necessario lex praecedit: quae cum scriptum habeat, habebit et sententiam, 
quam is, qui ea utitur, dicit ad tempus adcommodari. Dat exempla et docet 10 
non ad idem spectare in his exemplis sentenliam scriptoris, sed ex tempore 
semper intellegi. Post haec subiungit praecepta, quibus uti debet is, qui 
scripium defendit, hoc est is, qui scripto se tuelur. Sunt autem haec: laudes 
scriploris, communis locus, in quo docetur nihil ab iudicibus spectari opor- 
tere nisi scriptum, et||magis, si legitimum scriptum sit; tertio loco debet 15 
iuducere faclum ab adversario, deinde postea comparare cum scripto id, 
quod faetum est: deinde dicere, quod iudex in legem iuratus sit: deinde 
inierrogare, quid sit quod ex adversa parte clicatur: modis autem variis 
interrogare modo iudicem, modo adversarium, moclo ipsum se cum admira- 
tione interrognre, et interrogare haec: c utrum scriptum negetur esse sic, 20 
qiiemadmodum loquitur, an ab adversario aliud faclum sit quam dicalur, an 
conlra dici nihil possit', deinde concludere: c cum scriptum ia sit et ab ad- 
versario factum et ita factum non negetur, quod summa stultitia sit contra 
dicere'. Deinde recilalio sequitur ipsius scripti frequens et conparatio facti 
cum scripto, vario modo, nunc ad te ipsum ut redeas, nunc ad iudices ista 25 
tractes. Sed ad iudices cum dicitur, ostendendum est, quid sequi iudices de- 
beant, quod duabus de causis fit ut sil apud iudices dubitatio, si aut obscure 
scriplum sit aut adversarius aliquid neget: at hic utrumque manifestum esse, 
unde iudices parere legi oportet, non inlerpretari legem. Posl haec suhiun- 
guntur ea. quae contra eum dicnnlur, qui ulitur sententia. Et quoniam supra 30 
dixinms: c sentenlia aul idem semper speciat aut ad tempus arcommodatiir', 
si idem spectare dicitur sententia, ilie, qui scripto nititur, dicit non oportere 
nos de volunlate qnaerere, cum scriplum extet, quod lndicium est vo unta- 
tis; deinde incommodum esse, si hoc instiluatur, ut ab scriplo recedatur: 
nam nec scriptores ratum futurum credent esse, si sibi debebunt interpretari 35 
hahere quod scripserint, et iudices iudiciuni incertum sequentur, si a scriplo 
coeperint discedere; deinde dicere ma^is volunlatem eum sequi, qui scripta 
delendat | quam eum, qui interpretetur; certius enim indicium est voluntatis 



2 esse iussum D 6 adsumptiua partes D l , ut coni. Capp.: adsumptiuae par- 

tes F, ndsiimpiiuae parlis D-BO; ( id est, omnes illas quuttuur species, quae sunt sub 
qualilfile maun.ptiviP Ca pp 7 in (ante qua) om f) pr. m. 10 exemplum BO 

13 defendit hoc est is F: defendit is D defeiidit et is BO antem mn. B l haec 
FW: hae DB l 14 ab F: ad D, a BO 15 lej<itimnm sciipt- m] r /i. e. aut lex 

ipsa aut ex lege ali<,vid\ Capp. 1H deinde mei: om. 20 neget ^ 2 si DF l 

21 an ab nos: ab mei; et an ab BF corr. m. 2 et O 25 ista trahas F 26 

ad om. D 27 fit 11 1 sit nos: sit ut sit F, ut sit D, sit BO 28 at hinc B 1 , ad- 
hinc D 29 oporteat F 30 ut supra F 31 sententia ad idem F 32 idem D : ad 
idem BFO 34 abj ad D 35 nam nec DF 1 : nam sic (si ^ 1 ) nec BF*0 scriptoris DB 

credent esse (credente se D) sibi debelmnt interpretari habere (interpretari ab eo F) 
quod scripserint (scripserunt B) DBF: credent quod scripserint O; Cicero (H K § 128) 
haec hahet: nam et eos, qui aliqnid scribant, non existimaturos id , quod scripserint, 
ratnm fnturum, et eos qui iudicent etc. 36 iudices indicinm F: iudicium DB, iu- 

dices O si ab F 3" coeperint discedere D: coeperiut recedere F f recedere cuep. 
BO 38 est mei: esse O 



. IN LIB. II, 42. 293 

p. 238. 239 C. p. 160. 161 0. 

ipsum scriptum. Haec adversus eum, qui sententiam semper ad idem spe- 
ctare dicet. Sin autem ad tempus adcommodari sententiam dicet adversarius, 
debet ille, qui scripto nititur, negare iustum esse, ut, cum aliquis se contra 
legem fecisse fateatur, adserat causam vel temporis vel eventus vel aliam si- 

5 milem. Deinde debet dicere semper accusalorum fuisse, ut, cum crimen in- 
tenderent, facti causam adferrent: nunc reorum esse, ut, cum fecerirtt, quod 
non licebat, facti sui adferant causam. Post haec tres locos debet adserere, 
qui pro scripto nititur; sunt autem hi: nulla in lege causam contra scriptum 
accipi; in hac lege non accipi; hanc causam minime accipi. Haec, uti dixi, 

10 debet adserere: ac primum illud c in nulla lege causam accipiendam esse' 
habebit haec praecepta, quod scriptori neque ingenium defuit ad invenienda 
omnia neque sermo ad proferenda; si aliquid exci||piendum putaret, esse con- 
suetudinem scriptoribus excipere. Hoc probabit, si recitet leges, quae ha- 
beut exceptionem. Erit autem vehementius, si eius ipsius scriptoris aliam 

15 legem recitet aut in ipsa Iege aliquod caput inveniat, quod excipiat. Oeinde 
qnasi per definilionem inducere ? quoniam nihil aliud est causam accipere 
nisi legem tollere', idque fieri, si causa accipintur, quae exlra legem est, id 
est extra scriptum. Deinde, omnibus peccandi licenliam dari, si causa sem- 
per accipiatur, et iudicibus errorem inici, cum a scripto recesserint el sem- 

20 per causas sequantur, quae scriptae non sint: omnes cives quid agant ignora- 
turos, si ex suo quisque consilio agat et causam legi adplicet. Postremo hos 
locos inducet: quod omnes actus rei publicae legibus exerceantur, quod hi 
iudicent, qui a negotiis suis absint, quod iurent in verba certa, quod nullus 
excusationem aut aliquam causam reperiat, qua, cum teneatur ad indican- 

25 dum, abesse possit, nisi si eadem causa ulatur, quae sit in ipsis legibus in- 
slituta: quod si omnes legibus tenentur, iniquum esse adversarios non teneri. 
Deinde per argumentationem illam, quae inductio nominatur, explicare, an 
permittant iudices ad legem addi eam causam, qua se tnetur adversarius: 
quod si ipsi non permittant, an, etiam si velint ipsi addere, populus sinat: 

30 si neque ipsi neque populus permittant addi causam, iniquum esse ut hodie 
ita iudicent, quasi iam causa legi videatur adscripta; indignum esse derogari 
legi aut abrogari legem aut ex aliqua parte mutari; [derogari est in vitupera- 
tionem venire, abrogari totam penitus tollere, tertium vero est, cum pars 
aliqua commutatur et vertitur.] Deinde adiungere, populum hodie nihil scire; 

3 5 iniquum esse ut illo invito et ignaro aliquid | de legibus iudicetur; esse certum 
ferendae legis tempus: quod si aliqui hanc legem ferat, scire se velle, ut si 
aliquid sit captiosum adversariumve, contra dicat; turpia esse et inutilia haec, 
quae adversarii dicunt. Nunc legem, qualiscumque sit, debere servari: post 
populo, si displiceat, licentiam commodari, ut vel abroget vel corrigat Iegem. 

40 Deinde postremo loco concludet neminem permissurum fuisse de populo , ut 



1 spectare dicit BO 3 ut FB-: et DB l 4 adserat D : asserat B, afferat 

FO b essent D 7 hoc B l 8 hii DF 10 fort primnm in illud cansa 

contra sententiam accipiendam F; ( supple coutra scriptum, hoc est contra leyem, con- 
tra fonualem ( ut aiunt) leyis disposiiioneyn'' . Capp. 13 excipere] f h e. uti exce- 

ptione . ex> eptionem adhibere\ Capp. probauit D 15 capud D Denique B l 

ltf quoni «m mei: quomodo O aliut D 19 iudices in errorem F inici 

nos: mitti libri, immitti coni. 0>elli ab ^cripto BF 23 quia a F: quod a DHO\ 
cf. Cic. II, §. 132 nnlliis mei: nullam O '24 reperiat DF: reci iat B, recipiant O 

25 utatur B corr. ex nit «tnr 29 an DR X F. ut Cupp. voluit: aut B°-0 pn- 

pu'us non sinat O cum ed. Asc. 30 si o<n. D, quodsi F p> rmittat BO hodie] 
hoc de F corr. in de hoc 34 populum hoc de F 36 aliquis FO , sed videtur s 
in F adiecta esse, aliqu* B 1 , aliqui B corr., aliqua D 37 esse turpia BO 38 
dicant B x 



294 VICTORIINUS 

p. 239. 240 C. p. 161. 162.163 0. 

adversarius hanc causam adderet legi, etiam si sine aiicuius periculo hoc 
fieri possit. 

Tum semper idem spectare et idem velle demonstrabitur] Semper hoc 
esse in hac lege, quod senserit scriptor, ut quod nos sensisse scriptorem 
dicimus, id est, ad quam sententiam scripta verba accommodamus, ipsa 5 
semper sit, neque aliquo tempore mutetur, ne || existat aliquando diversa. 
Interdum, inquit, is, qui se sententia defendit, contra scriptum sic dicit: hoc 
sensisse scriptorem, ut non semper idem sit, quod sensisse dicitur, sed pro 
tempore, pro eventu sit alia adque alia sententia: et his duobus praeceptis 
supponit exempla. 10 

Semper ad idem spectare, hoc modo] unius partis vel praecepti et tra- 
ctatus exemplum. 

Quam in suam tutelam venerit] intra annos quattuordecim, quibus in- 
pletis potest facere testamentum. 

Cum eo, qui est heres] secundus scilicet, et tunc heres, si filius, ante 15 
quam in suam tutelam veniat, moriatur. 

In hoc genere non potest hoc dici] quod interpretatur, scripti semper 
eandem esse sententiam, non ad tempus accommodari. 

Qua fretus ille, qui contra scriptum dicit] id est secundus, qui secundus 
de numero factus heres ab adgnatis scripto ab hereditate summovetur: quia 20 
secundus scriptus cum sit, non nato filio secundus non est. 

Quae in omne factum idem valeat] non quod supra, sed hic pro tem- 
pore, ut quid fiat lex senserit. 

Cum prope muros hostes castra haberent] Probavit hucusque conpensa- 
tivam subesse interpretatae voluntati contra scriptum, cum voluntas specta- 25 
tur ex tempore; subiungit et relationem subesse. 

Tum remotio criminis] Adiungit item et remotionem criminis subesse 
interpretatae voluntati contra scriptum, cum voluntas mutatur, ut ad tempus 
sit: supponit etiam quartam speciem adsumptivae, id est concessionem ei 
subesse. | , 30 

Tum concessio per purgationem] quia concessio et in purgationem et 
in deprecationem dividitur ; sed deprecatio non subest. Purgationem cum spe- 
ciebus suis subicit. 

Quare aut ita sententia inducetur] Redit ad conclusionem duorum prae- 
ceptorum supra positorum, cum voluntatem interpretamur contra scriptum. || 35 

43. Scriptum ergo is, qui defendit] Hinc incipiunt praecepta, quibus 
uti debeat is, qui se defendit scripto. 

Quid factum sit] ab eo scilicet, qui ex legis verbis arguitur. 

Quid iuratus iudex] id est, in quam rem iuratus iudex sedeat, hoc est, 
in leges sedeat iuratus. 40 

Si neutrum neget] id est, aut scriptam esse legem aut hoc se fecisse. 



2posset^O 3tamZ) idem DB l F 2 : ad idem B*F x O demonstratur DBO 
Idem semper F 6 De] nec F 13 Antequam suam in B inter B ex- 
pletis BO 17 In hoc — dici] lemmatis signum nos adiecimus 19 Quae D 

ille DF: et ille BO secundum qui secundum D 20 [de] numero 22 tem- 
pore. Nam ttim inducitur comparatio et reliqua. ut quid fiat F 24 Cum mei: Quod 

castra hostes 25 expectatur mei 26 relatiuam BO 27 relatio F, sed 

la ex corr. in ras. item DF: nunc BO 31 tunc F concessio in purg. 
32 purgationem] depraecationem D cum add. Christ speciebus suis] c quae sunt 
imprudentia, casus, necessitas'. Capp. 36 Ergo is qui scriptum his D 
defendet 38 sit om. uidelicet B 39 id est — sedeat F in ras. habet, 

quae sequuntur hoc est — sedeat s. I. add. m. 2 40 Iegis DB X 41 scriptum cod. 
Bas. et hoc mei: hoc idem 



IN LIB. II, 42 — 45. 295 

p. 240. 241 C. p. 163. 164 0. 

44. Contra antem dicetnr] ab eo, qui se contra istum, qui scripto niti- 
tur, voluntate defendit. Sed huic nunc locos dat, non quo ad eius partes 
iam transierit, verum ut intellegamus, contra quos locos eius, qui se volun- 
tate defendit, respondere possit. 

5 Aut causa aclsumptiva inferetur] quoniam, cum ad tempus voluntas 

scripti accipienda ostenditur, necessario per adsumptivae qualitatis speciem 
argumenta sumuntur. 

Si aliud sensisse scriptor, aliud scripsisse dicatur] Prima pars, qua uti- 
turis, qui se voluntate defendit, contra quam nunc praecepta dat scriptori. 

io Sin causam adferet is, qui a sententia stabit] Secunda pars, qua utitur 

is, qui se voluntate defendit, contra quam nunc praecepta dat scriptori. 

Sin causam adferet is, qui a sententia stabit] Dictus primus locus est ab 
eo, qui scripto nititur, per partes suas: qui per praecepta sequitur, secundus 
locus est, in quo ostenditur, si in ceteris legibus causa accipiatur, in hac 

15 lege causam accipi non oportere. Hoc ut probari possit, demonstrandum est, 
quod lex vel scriptum quodlibet ad res maximas, utilissimas, honestissimas, 
religiosissimas pertineat: unde inutile, turpe, nefas esse doceatur, legi tam 
diligenter scriptae non obtemperari. Deinde docendum, quod omnia cauta in 
hac lege sint et prospecta et excepta, quae excipienda, perspicienda caven- 

20 daque videbantur. Subiungitur tertius locus, in quo docetur hanc causam 
accipi non oportere. In quo , quoniam adversarius, qui contra scriptum di- 
cet, aliqua aequitate se tuetur, laborandum est, uti doceat qui se scripto de- 
fendit, illud aequum non esse, quod adversarius dicit: quo locobene tractato, 
ut doceat aequum non esse, effici, ut et non oporteat concedere adversario. 

25 Nam superiores loci hoc agebant, quasi non liceret id fieri, quod adversarius 
vellet: hic autemlocus, || ut dixi, in quo docetur aequum non esse, quod ad- 
versarius dicit, demonstrabit et non oportere audiri, cum iustum non videa- 
tur esse | quod dicit. Deinde descendendum erit ad adsumptivae qualitatis 
species per tractatus ab eo, qui scripto nititur, uti per ea praecepta, quae 

30 supra data sunt conpensationis et relationis, remotionis, concessionis, expli- 
cet locos partis suae qui nititur contra eum, qui se voluntate defendit, sup- 
ponendo causam ex locis adsumptivae qualitatis: deinde rationes adferendae 
sunt et causae, quare aut in lege aut in testamento ita scriptum sit quod 
scriptum est, ut ex hoc modo non scripta tantum defendere, verum volunta- 

35 tes interpretari videatur ille, qui scripta defendit. 

Primum nulla in lege ullam causam] praecepta partitionis, quibus uti 
debeat is, qui se scripto defendit. 

Prima pars his fere locis confirmabitur] in nulla lege causam accipi 
oportere. 

40 45. Deinde item quaerere] Hoc totum per inductionem, ut ex eo, quod 

conceditur, id, quod non conceditur, concludatur. 

Secunda pars est, in qua est ostendendum] Secunda pars incipit de par- 
titione eius, qui contra sententiam scriptum defendit. 

Si quid igitur ex hac ipsa quippiam accusator deroget] id est aequitate. 



4 responderi Christ 5 Aut si causa O 8 dicitur O is utitur BO 10 Sin 
in F 11 uoluntate se BO 12 Si in D 14 est om. DB l hac lege F: hac 

legem D, hanc legem BO 16 quod DF: quia BO 20 esse uidebantur BO 

22 doceas D 23 tractato bene F 24 effici ut et non D : efficiet ut non BFO 

25 hoc loci F egerant O 27 demonstrabitur DF l et D: eum BFO 30 
data DF: dicta B 31 qui scripto nititur Christ 33 quare B corr. : quae D, quod 
BF aut instrumento D 36 partionis D, partitionis dat F 40 totum mei: tan- 
lum O 42 pars est D { : pars est eius D 2 F, pars eius est B 



296 VICTORINUS 

p. 241. 242 C. ])'. 1G4. 165 0. 

Quoniam ille, qui se sententia defendit, contra scriptum aequitatem debet 
adserere, necessario is, qui se scripto defendit, debet rursus detrahere ae- 
quitati. 

47. Contra scriptum autem qui dicct, primum inducet eum locum, per 
quem aequitas causae demonstretur] Nunc tractatus est cius, qui voluntate 5 
se tuetur contra scriptum, quod supra tractatum est. Is inducet primum lo- 
cum aequitatis, ut ostendat, quae et qualis sit illa causa , quam adhibet, per 
interpretationem legis; deinde adsumptivae partte cuiusque praecepta serva- 
bit dicens: c hoc quidem scriptum in lege est, sed ego feci, ut prodessem', 
vel reliqua, quae adsumptivae sunt qualitatis; ut facta ipsa sua enumeret et 10 
exequajjtur; deinde tres illos compleat locos ex adversa parte, quibus usus 
est is, qui scripta defenderat: hic cx contrario doceat in omnes leges accipi 
causas, et in hanc legem accipi debere, et hanc causam accipi debere; [in 
omnes ieges accipi causas] ** iniquum aliqnid constituet; ut omnia supplicia 
culpae et malitiae vindicandae causa constituta sint; nunc se nihil malitiose 15 
fecisse: ipsum scriptorem, si hodie praesens esset, factum suum probaturum, 
aut, si ipse hoc ageret, facturum fuisse: hac de causa viros bonos electos et 
dignitate et aetate, ut non scripta legis recitalreni, sed interpretarentur: 
ipsum legis scriptorem non barbaris hominibus ac stultis commisisse scripta 
sua. Nam si hoc crederetur, diligenter cuncta exequeretur: nunc quaedam 20 
posuisse, ex quibus etiam non scripta cognosci possunt per intelleclam vo- 
luntatem. Postea dicendnm est, quid fieri potuisset aut quid accidere potuis- 
set: in quibus causa cum conlocatur, ostenditur recedendum fuisse a scriptis 
propter vel necessitatem vel honestatem: omnes leges conprehendere omnia 
non posse, quae velint exprimere vel exciperc, sed esse naturaliter in legibus 25 
cunctis tacitas exceptiones. Deinde locum hunc debebit exequi, quod neque 
sermo hominum neque scriptum aliquod plane se exprimat aut eloquatur vo- 
luntatem, sed semper spectari ex scriptis reliqua, quae in voluntate intellegi 
possimt. Deinde utilitatis et honestatis parles explicandae sunt, in quibus do- 
cebimus, quid nos fecerimus et quid adversarii velint, ut nostrum utiJe, ad- 30 
versariorum inutile demonstretur. Deinde locum communem debemus indu- 
cere : non litteras sequi nos oportere, quae et tenues et obscurae sunt notae 
voluntatis, sed ipsam illam voluntatem: deinde inducere definitionem, quid 
sit lex, et sic definire, ut haec potius voiuntas quam scriptura videatur, me- 
ritoque iudices hi serviant legi, qui voluntatem iegis interpretantur: iniquum 35 
esse adfici supplicio eum, qui non aperte contra legem fecerit, scd ex aliqua 
ratione utilitatis rei publicae. His rationibus et rebus tres illi loci adproban- 
tur, qui sunl contrarii superioribus tribus, uti doeeamus et accipi causam in 



4 dicet enm /), eum inducet ' 6 tueatur F is D: isque BFO 7 illa 

sit BO 10 ipse coni. Orelli 13 et hanc causam accepi debere Z>, sed accepi 

debere corr. ex accepit, eadem tamen manu, ut videiur 14 in omnes Ieges acripi 

cansas DF, quae nos inducenda esse indicavimus ; in omnes leges accipi causas. in hanc 
non accipi BO; videtur locus lacunam iraxisse , ut ex seqq. quoque apparet, eaque 
perperam mera illa repetitione expleta esse iniquum aliquid constiiuet DB 1 : ini- 

quum aliquid constitui B 2 0; in F hic locus sic expleius est, sed, ut videtur, ex ipso 
Cicerone (§. 138), non ex meliore exemplo commentarii: Nullam legem esse quae ali- 
quam rem inutilem aut iniquam lieri uelit. id est iniquum aliquid constiiuet sup- 

plicia quae ab legibus pvoficiscantnr culpae F, ut est apud Cic. 16 hodie om. F 

17 hac] ac D; in seqq. iudices acgre desideratur 18 et acte D 20 exe- 

querentur D 2 BF X 21 exposuisse F 23 cum F s. I. ante causa 24 prius vel 

om. F 25 possent et exprimerent D pr. m. 26 quod DF: qnia B 28 spe- 

ctari FB % : expectari DB 1 29 paitis D l 32 nos sequi B 34 scriptura mei: 

scriptum 35 hi seruiant D: inserninnt BFO 36 aparte D 



IN LIB. II, 46 — 49. 297 

p. 142. 143 C. p-. 165. 16« 0. 

omnibus legibus, et in banc legem accipi, et hanc causam accipi. Praeterea 
operam dare debemus, uti etiam scriptum ipsum, si quo pacto possumus, 
convertamus, ut id videatur tenere verbis, quod nos interprelamur, facia- 
musque tale aliquid, quale supra fecit, qui scripto nititur, ut ad scriptum 
5 adplicet voluntatem. Sic hic, qui a volunlate nititur, in scripto debet ali- 
quid invenire, quod interpretetur a se, qnod conveniat voluntati. Id faciet, si 
ambiguum aliquid in scripto invenerit, aut per collectionem ex eo, quod scri- 
ptum est, id, quod scriptum non est, ostenderit: sic fieri nt, eum leve nescio 
quid in scripto invenerit, tamen, cum aequitatem ostenderit. in sua causa 

i f t esse, plurimum proficiat: et subducet |l adversario argumentum suum, in quo 
ille posuit ? scripta tantum iudices sequi debere', cum et bic docere coeperit 
in scripto esse aliquid, quod prosit ei voluntati, quam interpretatur. Postremi 
sunt loci communes, qui sumi poterunt ex partibus adsumptivae qualitatis, 
quod supra diximus. Verum erit proprius locus eius, qui scripta defendit: 

15 ? leges ex se intellegi debere, non ex utilitate interpretantium'; deinde erit 
alter: ? nihil legibus carius esse debere'. At vero erunt alii loci communes 
eius, qui se voluntate defendit: Meges in consilio scriptoris esse et utililate 
communi': deinde c indignum esse aequitatem litteris premere et urguere, 
cum aequitas magis in voluntate cernatur'. 

20 Ex his locis] quos tres in partitione supra posuit. 

48. Et accipi causam, et in hac lege accipi, et banc causam accipi] 
repetit per anacephalaeosin in conclusione tres illos, quos in partitione poni 
locos dixit et pro scripto et contra scriptum. 

Aut ex scripto non scriptum aliquid inducere] id est syllogistice tractare. | 
25 Cum aequitate causa abundabit, necessario multum proficiet] Fit et 

hic conclusio, ut et is, qui voluntate se defendit, operam det, ut ipsum scri- 
ptum pro se faciat, vel ambiguo aiiquo reprehenso verbo, vel ceteris, ut non 
voluntate tantum, sed etiam scripto niti videatur : quemadmodum illi ipsi su- 
pra, qui se scripto defendit, ita praeceperat, ut non sola verba amplectere- 
30 tur, sed etiam scriptoris ostenderet voluntatem. 

Eoci autem communes ceteris ex adsumptionis partibus in utramque 
partem convenient] ut aut removeat aut conpenset aut referat aut concedat. 

49. Ex contrarhs autem legibus controversia nascitur] De legalibus con- 
troversiis tertia est, quae ex contrariis legibus constat; nam dicta est ambi- 

35 guitas, dicta etiam controversia, quae constat ex scripto et voluntate. Con- 
trariae vero leges nunc duae sunt, nunc plures, nunc una, si duplex est, 
quamquam etiam una simplex facere leges contrarias potest. Una duplex 
facit leges contrarias,, cum una pars nititur legis parte, altera rursus alia 
legis parte dimicat et repugnat. Apud rhetores est ista controversia: c rapta 

40 raptoris morlem aut indotatas nuptias optet', ut rapta una parte nitatur ac 
dicat mortem se optare debere raptatoris, altera nuptias inducat, ac fiant leges 



1 legibus D corr. e legis 2 ut etiam BO possimus F 4 supra om. F 
5 Sic DB: Sed F qui DB : quia F 6 interpretatur B 1 7 per eoliectionem] r ovX- 
loyiOLtov, i. e. ratiocinationem , qui status unus est ex quattuor legalihus: de eo p/uri- 
bus mox agetui^. Capp. 9 iuuenerit in scripto BO 10 proficiat Capp.: profi- 

ciet mei ex assimilatione ad sequens el subducet 12 ei' (eius) U"hmta'i qui F 

13 loci sunt B potuerunt D !6 ad uero D 18 urgrere 19 in mei : 

om. 21 in hane, legem F ex corr. in hanc causam mei, sed in del. in R 
24 aliquod B 2 25 abundauit D 26 se uoluntate BO 31 ceteris mei: cprtis 

O ex 0772. F substitutionis D 32 aut removeat — aut concerlat] ( i. e. utatur 

oralor eo qualitatis adswnptivae stalus, qui dicitur remotio criminis, aut statu compensa- 
tionis aut relationis aut concessionis\ Capp. concedat D l : eonclndat D 2 BF 

37 una D 1 : aut nna D*B l , at una B 2 F0 39 rapta D 41 raptatoris D : raptoris BFO 



298 VICTORINUS 

p. 243. 244 C. p. 166. 167. 168 0. 

con||trariae ex duplici parte legis. Item una lex contrarias leges facere potest, 
hoc modo, cum lex est e vir fortis petat praemium quod volet', et duo adule- 
scentes filii fortiter fecerunt: petunt praemii nomine unus, ut pater, reus qui fa- 
ctus fuerat proditionis, ante iudicium liberetur ; alter petit, ut agatur iudicium. 
Ita ex una lege, diversa petentium voluntate, leges contrariae esse dicentur. 5 
Verum his omissis Tullius definit, quid sint leges contrariae: deinde ponit ex- 
emplum de eo, qui tyrannum occiderit, ut praemium accipiat: deinde alteram 
legem proponit, ut tyranno occiso quinque proximi sanguine interficiantur: de- 
inde reliqua praecepta dat communiter in utramquepartem. Etenim cumambae 
lege nitantur, quae praecepta data fuerint uni parti, ad alteram partem, quae 10 
etiam ipsa lege nitetur, praecepta eadem transferuntur: eritque utrique parti 
hoc principale, ut suam legem laudet, adversarii vituperet et reprehendat. Ent 
ergo tractatus talis, utra utilior lex sit, utra honestior, utra magis necessaria, 
utra ad res plures pertineat, utra ad maximas, utra lex posterior sit; melior 
enim quae posterior: utra lex iubeat, utra permitlat — nam iubet e desertor 15 
capite puniatur', permittit e adulterum cum adultera liceat occidere' — ; deinde 
utra lex poenam constituat ei, qui non obtemperet, utra maiorem poenam: de- 
inde utra lex iubeat, utra vetet. In eo enim, quod iubetur et permittitur, quasi 
unum genus sit; contrarium est in eo, quod vetatur. Verum in eo quod im- 
peratur et permittitur, est | diversitas, quam supra posuit, cum illic sit ne- 20 
cessitas, hic utendi voluntas: at his duobus contrarium est, quod vetatur, ut 
e infamis ne militet', ut e inpudicus ne contionetur'. Maior autem est auctoritas 
legis, quae vetat, quam illa, quae imperat. Omnis enim lex, quae vetat, for- 
tior propterea, quia corrigit illam, quae aut permittit aut inperat. Etenim 
cum omnem hominem ad contionem venire liceat et sit haec lex, quae quasi 25 
permittit, haec, quae vetat e infamis ne contionetur', corrigit illam legem, qua 
aut iubetur aliquid aut permittitur. Deinde considerandum, utra lex de parte 
constituta [sil], utra de omni vel re vel actu ; utra lex specialiter scripta sit, 
utra generaliter; melior enim, quae de specie descripta est, non communiter; 
et est communiter, ut e hominem occidere ne liceat', specialiter e virum fortem 30 
occidere ne liceat', et alia huiusmodi. Deinde considerandum, ex qua lege 
statim fieri aliquid aut non fieri necesse sit, et ex qua sit aliqua tarditas. 
Nam est tarditas, ut in illa lege: Megatus intra diem tricensimum proficisca- 
tur'. Haec omnia cum dicta fuerint, operam dare debet una quaeque pars, 
quae pro lege sua nitatur, uti doceat legem suam et iustam esse et apertam, 35 
adversariorum vel iniustam vel obscuram vel ambi||guam : aut ratiocinatione col- 
figi, quod velint adhibere aliquam definitionem adversarii, ut intellegi possit, 
quid in legesit; in nostra autem lege omnia esse manifesta. Deinde debe- 
mus adiungere voluntatem, ut ad scriptum voluntas quoque interpretata con- 
sentiat; dare etiam operam, ut adversariorum lex contrariam habeat volun- 40 
tatem. Et si fieri potest, adversariorum legis ita est interpretanda sententia, 



2 uir D 1 : ut uir D 2 BFO 3 petunt DF: petit BO pater reus qui D* : pater 
eius qui reus D % BFO 5 ita ut ex D dicantur F 8 sang-uine ed. Asc. : 

facile mei 9 ambae DB l : ambae partes B 2 F 10 leges B l D 2 11 transferentur 

utrique parti F: utique pars D, unicuique parti BO 12 et F: om. DBO 

15 utra permittat D l F: utra permittat utra delectet B et corr. D, utra permittat, utra 
vetet 16 puniatur permittat D 19 immo genus est 20 est diuersitas nos: 

sit diu. libri illic sit nos: illic est libri 22 est autem 23 illius F 25 

omnes homines F 26 permittat 28 sit D s. I. 29 descripta mei: scripta 

33 tricensimum D: tricesimum B, trigesimum FO 34 debeat uel debet F, de- 
beat B, debetana D corr. in debeat una 35 nititur BO 36 autem uel D 2 BFO 
ratiocinationem DFB 1 colligi F: collegit D, colligit B l , coiliget 37 quae F ad- 
hibere aut (add. s. I. per) definitionem F aliquam aut (corr. ex at) defin. D 41 seu- 



IN LIB. II, 49. 50. 299 

p. 244. 245 C. p. 168. 169 0. 

uti paene etiam ipsa lex adversariorum per sententiae interpretationem pro 
nobis facere videatur, ut ambae leges nostrae sint partis: una nostra per 
scriptum, adversariorum per voluntatem. Postremi sunt loci communes, qui 
in legibus contrariis sumi possunt ex utilitate et honestate legis cuiuscumque. 

5 Ea maxime conservanda putetur, quae ad maximas res pertinere videa- 

tur] Praeceptum hoc est: comparandas leges esse, ut, cum inter se duae vel 
tres discrepent leges et servari non possint ambae, quia discrepant, ea ma- 
xime conservetur, quae sit in conparatione utilior, honestior, magis ne- 
cessaria. 

iu 50. Ex ratiocinatione nascitur controversia] Ratiocinatio syllogismus 

dicitur; controversia legalis est: habet tractatum, cum ex eo, quod scriptum 
est, id, quod scriptum non est, colligitur. Cicero ait: c cum ex eo, quod 
uspiam sit, ad id, quod nusquam est scriptum, venitur'. Et habet modos suos, 
quibus conprehendatur , vel simile cum colligimus ex maiore, vel cum con- 

15 sequens. Sed haec in Marcomanno exempla sunt posita; dat exemplum Ci- 
cero de eo, qui damnatus parricidii in carcere testamentum fecerit. Nulla 
quidem lex facere testamentum prohibet eum , qui damnatus sit parricidii , 
sed sunt aliae leges, quae multa facere prohibent parricidii reum et damna- 
tum ; ex quibus colligitur etiam hoc , faciendi testamenti illum non habuisse 

20 potestatem. Item multae leges sunt testamentorum faciendorum, ex quibus 
iterum colligitur, hunc faciendi testamenti potestatem non ha|buisse. Tracta- 
tus vero habet et locos argumentorum tales : primum ut scriptum laudemus 
et confirmemus: deinde conferamus cum eo facto, quod colligimus ad scri- 
ptum: deinde ut simile esse doceamus: deinde ut, si illud aequum sit, hoc 

25 quoque aequum esse iudicemus: deinde ut dicamus, cur de hoc scriptum sit, 
cum de alio scriptum non sit, quod quasi manifestum fuerit ex eo, quod scri- 
ptum est, etiam id, quod scriptum non sit, et idcirco a scriptore legis prae- 
termissum esse videatur: deinde doceamus in multis legibus multa praeteriri, 
sed accipi haec, ac si non sint praeterita, ex his scilicet, quae scripta sunt. 

30 Haec dicit || qui utitur collectione. Qui contra pugnat, ante omnia laborare 
debet, ut similitudinem tollat et dicat aliud esse in eo, quod scriptum est, 
aliud in eo, quod admissum est, ac propterea esse dissimile et non debere 
accipi ex eo, quod scriptum est, id, quod non scriptum est, cum sit multa 
distantia. Dissimilitudinis autem partes hae sunt quae etsimilitudinis, de qui- 

35 bus in primo libro expositum. Addere praeterea etiam poterit is, qui contra 
collectionem nititur, uti et ipse utatur aliqua collectione: quod si ei contige- 
rit, isdem argumentis utetur, quae supra dedimus ei, qui utitur collectione: 
sin autem non poterit uti, hoc aget, ut ostendat scriptum solum considerari 



tentia B corr. e scientia 3 aduersariorum per uoluntatem aduersariorum DB l F l 
4 contrarii D 5 uideatur D l : uidetur D-BF 6 ut cum mei: utrum O 7 et seruari 
mei: et si seruari O possint nos : possunt DBFO 8 magis D l : magis aut D 2 BF, 
magis autem O 10 controuersia cum ex eo D, sed cum ex eo erasa 12 colle- 
gitur D 13 uspiam D pr. m. corr. in usitatum iam sit] est recte libri Tulliani 

nusquam scriptum est peruenitur O 14 colligimus D: colligimus uel quod (cum 
B z O) collegimus (colligimus BO) D in marg. m. 2 BFO ex maiori D conse- 

quens F: consequens. dat exemplum DBO 16 testamentum facere BO 18 fecere 
D 21 collegitur D non om. F 23 collegimus D ad scr.J asscriptum B 

27 sit D s. I. ab F 28 uideatur esse F 29 iis O 33 scripmm uon 
est O 34 dissim. — et similit. Christ: dissimilitudinis apud partes haec sunt quae 
et (est et B, om. F) similitudinis DBF, verbis apud partes haec sunt quae in B ex- 
punciis; dissimilitudinis et similitudinis edd. 35 expositum est F, exposito DB, ex- 
posuit Cicero O, item B m. 2 36 ei nos: et libri (et contigerit si F) 37 hisdem 

DB qua DF 1 , quas F 2 , quos B utetur _F 38 considerari mei: spectari O 



300 VICTORINUS 

p. 245. 246 C. p. 169. 170 0. 

oportere; periclitari iura omnia, si similitudines accipientur: nihil enim esse 
paene, quod non alteri simile esse videatur. Postremo loci communes sunt ab 
eo, qui utitur ratiocinatione: extra scriptum per coniecturam id, quod scri- 
ptum non est, accipi oportere; deinde neminem posse scriptura conplecti 
universa; illum tantummodo bene scribere legem, qui quaedam contingat, ex 5 
quibus alia, quae praeterit, intellegi possint. Loci vero communes contra 
eum , qui collectione nititur, isti sunt: conierturam non esse firmum argu- 
menium, sed esse divinationem; deinde stulti esse scriptoris non omnia, quae 
cavenda sunt, in lege conscribere. 

Iis, qui in eo loco sint, adimat potestatem] neque permittat, sed ut 10 
quasi permissio esse videatur, collectio fit ex aliis. 

51. Definitio est, cum in scripto verbum aliquod est positum, cnius de 
vi quaeritur] Subiungit postremam legalem controversiam, quam defmitio- 
nem nominavit; quae nulla parte distat a constifutione rationali, nisi quod 
verbum in lege positum vel in scriptura aliqua cum definitur, quid significet, 15 
quid sit, tunc fiet legalis definitio. Supponit exemplum de iis, qui navem 
suam dicunt, quod unus incubuerit gladio, alter remum inperitus gubernandi 
tenuerit, guliernator in scapham fugerit: hi cum contendant, cuius navis sit, 
ex lege initium capiunt conlroversiae. Quaeritur tamen verbum, quod in 
lege positum est, quid sit navis; deinde quid sit navem deserere et qnid sit 20 
in navi remanere. Haec sola discretio est data inter definitionem legalem et ] 
constitutionem, id est rationalem statum. Praecepta autem dicendi eadem 
reservabimus, quae supra sunt posita, ut definiamus et cetera, quae praecepit. 

Nuuc expositis iis argumentationibus, quae in iudiciale causarum genus 
accommodantur, deinceps in deliberativum et demonstrativum argumentandi 25 
locos et praecepta dabimus] Finitis omnibus praeceptis, quae dari poterant 
ad omnes constitutiones et ad omnia genera controversiarum, quae in legibus 
sunt, dumtaxat in iudiciali genere causarum, transit Tullius ad deliberativam 
causam et ad demonstrati|vam, | non quo alia praecepta esse possint delibe- 
rativae et demonstrativae, quam fuerunt supra in iudiciali genere dumtaxat 30 
in constitutionibus. Nam pari modo coniectura, finis et ceterae constitutio- 
nes et omnia genera controversiarum versantur in deliberativo et dtmonstra- 
tivo, quemadmodum in iudiciali. Unde non alio modo dicenda sunt in iudiciali 
et alio in ceteris, sed eadem ubique dicendi praecepta servabuntur: verum 
tamen, quoniam, quod in primo libro docuit et hic admonet, fines suos certos 35 
habent genera ista controversiarum, necessario propter fines alia quaedam 
praecepta et alia quaedam argumenta tradenda sunt, de quibus nunc tracta- 
bit. Finem habet iudicialis causa aequitatem, deliberativa finem habet utili- 
tatem, ut Aristoteli placet, ut Ciceroni, utilitatem et honestatem, demonslra- < 
tiva finem habet honestatem. Ergo propter fines quasi alia argumenta sunt 10 



1 . accipiantur BO 2 poenae DB sunt communes B 4 deinde FB 2 : de- 
inde qnod DB l scripturam D 5 uniuersam DB l 6 pr*eteriit BO possunt 
F 10 Is D, His BF 12 in om. D, in F erasum 14 nullo distat #' , nulia 

parte corr. m 2 a constilutione rationali] c seu statu illo rationali, quem definiti- 

vumvulgo vocanf . Capp. 15 scribtura D 1*6 tunc lit B de his mei 

17 dmuut B { F 2 quod B: om. DF 18 hi cum F. ut coni. Orelli: hic cum DBO 

23 scrvabimus BO 25 in deliberafiuum — dabimus om. 26 dari poterant 
F: dari fecerant DB, data fuerant 0: fort. dari debuerant vel oportuerat 27 con- 
trouersiarum genera F 29 quo alia nos: qualia D , quod alia BFO 30 fuerant 
B, fuerint iurMiciali B et ex corr. D 31 fines D 33 fort. dic-ndnm est 

34 ibiquc dicendi Z), dicendi ubique uerum tamen nos: uerum etiam libri 
35 quod nos: om. mci, ut cum ed. Asc. certos om. B pr. m. 37 tractauit D 

38 fines DB l aequitatis deliberatinam D 



IN IJB. II, 50 — 52. 301 

p. 246. 247 C. p. 170. 171 0. 

necessaria; aliud enim cogit in tractatu praeter constitutionem quamlibet ille, 
qui aequitatem cupit iudicibus persuadere, aliud ille, qui ostendere cupit 
honeslatem, aliud, qui ostendere vult utilitatem. Unde ipsius utilitatis et ho- 
nestatis praecepta danda sunt, quae et deliberativae causae videntur et de- 
5 monstrativae propter fines proprios convenire : et poterat quidem supponere 
exempla deliberativae per singulas constitutiones, hoc est, ut doceret [inci- 
dere] in deliberativa coniecturam, finem et reliquas constitutiones, item in 
demonstrativa: sed quoniam res aperta est, dicere praeteriit, ne rem satis cla- 
ram dum apertiorem per exempla vult reddere, obscuriorem exemplorum 

io diversitate fecisset. 

52. Rerum expetendarum tria genera sunt, par autem numerus vitan- 
darum ex contraria parte] Debberativae causae et demonslrativae fines esse 
dixit utile et honestum. Yerum est quiddam honestum, quod purum solum 
et per se honestum est, aliud vero honestum, quod habet mixtam utilitatem; 

15 quod idcirco honestum dicitur, quia semper in copulalis rebus nomen a me- 
Jiore parte componitur; ut demonstrativam causam cum intellegamus habere 
laudem et vituperationem, quidam tamen hanc eandem causam a parte me- 
liore, sicuti diximus, laudativam esse dixerunt. Ergo cum honestum nunc 
per se solum sit, nunc sit aliud, quod iunctum est et utihtati, tamen etiam 

20 hoc honesti nomine j| nuncupaUir. Sunt igitur tria, quae expetuntur: hone- 
slum purum, honestum ciim ulili, et ipsum ulile purum ac separatum. Item 
tria erunt genera rerum vitandarum: inutile purum, et illud inutile cum turpi, 
deinde etiam turpe solum. Honestum autem quasi geuus est, quod quidem 
et alio nomine dicitur virtus; et scientia houestum e^t, ilem veritas: lionestum 

25 hoc propter se expetilur. Est aliud, quod hac nalura et hac vi est, | ut pro- 
pter fructus aliquos expetalur, ut est pecunia. Item est quiddam medium et 
d gnilate et fruclu alio expetendum, ut amicitia , gloria et cetera huiusmodi. 
Sed his tribus expetendis, hoc est honesto, utili et illi tertio , quocl mixtum 
est, adiunguntur duo ad tractatum necessaria, necessitudo et adfeclio, de 

30 quibus postea plenius disputabitur. Adque honestum insum, quod propter se 
expetitur, cum in duas partes, ut diximus, distributum sit, prius tractat de 
eo ipso, quod purum est, nullo utili sociato. Quam diximus esse virlutem, 
hanc dividit in partes quattuor: prudentiam, iustiliam, fortiludinem, tempe- 
rantiam. Et detinil prudenliam eique tres species subiungit, memoriam, in- 

35 tellrgentiam, providentiam, quae ratione temporum constant. INam praeteriti 
temporis est memoria, praesentis intellegentia, futuri providentia: has simi- 
liter definit. ltem defiuit iustitiam secundam virtutem: ei subicit paries simi- 
liier tres, naturalem iustitiam, consuetudinis iustitiam, legilimam iuslitiam : 
easque similiter defiuit et dat exempla. Subiungit. tertiam virtutem, quam 

40 appellat fortitudinem : hanc definit et ei subicit partes quattuor, magnificen- 
tiam, tidentiam, patientiam, perseverantiam, quas item definit, sicuti omnia. 



3 honestatem DF: utilitatem et honestatem BO aliud — utilitatem nos: aliud 

qui ost. uult aeqohatem. alind quid ostendere uult utilitatem D 1 , aliud qui os.t. uult 
at-quitatt-m D corr. et B 1 , aliud qui ost. uuli honestatem B' 2 FO, sed honestatem F 
jn. 2 in ras. 4 quae et mei: qnae O 6 hoc est — constitutiones om. F pr. m. 

incidere D s. I. 7 in deliberationem ac deinde in demonstratuiam F item D: 
item pari modo D-BFO J3 utilem D 14 et D s. I m. 1 15 meliori O 17 aperte 
D 19 est et (et punctalum) ex utilitate B 22 erunt tria BO illud utile D 

23 quasi] quodsi D 25 hoc propter D l : hoc quod propter D corr. BF, hoc est 

quod propter O; locus vu/go sic distinguitur : item veritas honestum.hoc est , quod 
pr-.pter etc. 26 Est item O 21 aliquo F 28 est om. D illi Capp. et B 

corr.: illo DB X F 30 plenius postea O disputauit D add. ur s. 1. 32 utili 

FB 2 : titulo DB 1 37 ei D : et ei F: eique BO tres similiter partes B 



302 VICTORINUS 

p. 247. 248 C. p. 171. 172 0. 

Quarta postremo subiimgitur virtus, quae temperantia dicitur, et ei partes 
supposuit tres: continentiam, clementiam, modestiam, quas partes definit ita, 
ut omnia superiora. Quibus explicitis aperte docuit id solum quod propter se 
expetitur et quid sit et quale sit. Verum cum honestum hoc intellegamus 
esse, quod propter se expetitur, non propter aliquod emolumentum, quod 5 
ipsum utique virtus est: quoniam incidebat quaestio, an virtus, id est hone- 
stum, propter se expeteretur (Epicurei enim dicunt virtutem expeti ipsam 
propter voluptatem), huius quaestionis cum latior videretur esse tractatus, 
distulit et negavit ad hoc institutum debere sociari, ubi tantum praecepta tra- 
duntur, non rerum disputatio continetur. Nam primo in genere quae sunt, 10 
honesta appellantur: virtus, scientia, veritas, quae nullam ob utilitatem, sed 
propter se expetuntur. 

53. Veritas est, per quam ea, quae sunt aut fuerunt aut futura sunt, di- 
cuntur] Hucusque naturam et iustitiam cumque his, quae naturaliter iusta 
sunt, explicavit: nunc ea docebit cum partibus suis, quae per consuetudinem 15 
iusta sunt. lustitiam enim esse triplicem voluit, naturalem, consuetudinis, id 
est morum, legum. | 

54. Lege ius est, quod in eo scripto, quod populo expositum est] Hucus- 
que iustitiam consuetudinis [dixit], nunc incipit legum. 

Fidentia est, per quam magnis et honestis in rebus] In honestis actibus 20 
fidentia est, ceterum in malis confidentia. Nam c multum ipse animus in se 
fiduciae certa cum spe conlocavit', ut est illud: Turne, sui merito si 
qua est fiducia forti. 

Neque ad hoc nostrum institutum pertinet] Epicurei enim et ipsam vir- 
tutem dicunt propter se non expeti, sed propter voluptatem, quae sectae 25 
Epicureorum est. Hoc utique revincendum, sed quia longioris tractatus est 
et alterius operis (rhetorica enim nunc exponitur) , ideo et hic dicere prae- 
termisit. 

Propter se autem vitanda sunt] Docuit honestatem sequendam, subiungit 
vitandam turpitudinem: sed turpitudo in his est, quae contraria sunt virtuti- 30 
bus. Fidentia, ut supra posuit, virtus est: huic contraria est diffidentia; et 
audacia vitanda: | parique rnodo inter virtutes et contraria media inveniuntur, 
quae licet vicina sint virtutibus, tamen vitanda sunt, ut vitantur ipsa contra- 
ria. Haec autem, quae vicina sunt, nunc ita sunt, ut certum nomen teneant, 
nunc ita, ut vocabulum non habeant. Fidentiam diximus esse virtutem, dif- 35 
fidentiam vitium: at id, quod fidentiae vicinum est, habet nomen, quod ap- 
pellatur audacia. Item religio virtus est: inreligiositas vitium; atque religioni 
vicina, vitium tamen, superstitio nominatur, quae etiam ipsa est vitanda. Sed 
haec, ut dixi, media vel vicina habent nomina: nam sunt aliqua, quae non 



22 Verg. Aeu. XI, 502, 



1 et ei partes subposuit F: et dat ei partes supposuit D, et dat ei partes BO 
4 cum om. F 6 est. Sed quoniam F 8 uoluntatem DF 1 9 ubi tamen B 1 

10 genere quaerunt D 11 appellabuntur D 1 13 est D s. l.m.pr. per quam 
ea DF: per quam B, per quam immutata ea sunt aut om. B pr. m., sunt aut 

ante fuerunt 14 Nunc usque naturalem iustitiam F 16 triplicem esse BO 
18 Legibus est D 19 dixit D s. I. m. 2 21 est fidentia F 22 ut est illud D 
in marg. m. 2 24 Neque ad hoc — expetenda sunt (p. 303, 5) om. D 1 , suppl. m. 2 in 
marg. a manu saec. IX ab d epicure enim d 25 uoluntate